Talaıy tastan jaralǵan kim bar deısiń. Ásirese, aýmaly-tókpeli zaman jel bolyp uıytqyǵanda, aq pen qaranyń, jaqsy men jamannyń ara-jigi ashylmaı, bir shybyqtyń ushynda ketken kezde arly adamǵa tipti qıyn. Iá, ómir joly taýdaı bolyp bastalyp, kezbe-kezeń kılikkende jińishkere kelip adamı bolmysy tálkekke túsip, sońy qasiretpen aıaqtalatyn ondaı taǵdyrly adamdar týraly shyǵarmalar barshylyq. Sondaı týyndylardy jazyp júrgen qazaq qalamgeriniń biri Marat Májıtov desek, artyq aıtqandyq emes. Avtordyń sondaı týyndylarynyń biri “Qunyskereı” atty romany. Onda tarıhı tulǵa Qunyskereımen qatar, dáýir soqpaǵy kóz aldyńnan ótip qana qoımaıdy, qıly-qıly taǵdyrlarda sýretteledi desek, jazýshynyń “Tobanııaz” atty taǵy bir taǵdyrly romany jaryq kórgen. Basty keıipker qazaq halqynyń birtýar uly, alary ketse de aıtaryn aıtqan, eshkimnen yǵyp, buqpaǵan Tobanııaz Álnııazulynyń ómiri qamtylady.
Alǵashqy betti ashqanda ótken ǵasyrdyń basyndaǵy quıyndatqan jyldardy jazýshy Tobanııazdyń túsimen beredi. Tarlan atyna minip, eki tazysyn ertip, qyrǵa shyqqan ol bir sát tazylarynan kóz jazyp qalady. Tarlan aty da tartqynshaqtaı beredi. Qyr basyndaǵy qyzyl gúl birte-birte jylanǵa aınalyp, atynan aýyp qalyp, baýyry muzdaı shubar jylandardyń qursaýyna túsedi. Bul arada qalamger bas keıipkerdiń túsi arqyly sol tusta qazaqty qaýsyryp kele jatqan ústemdiktiń úreıin elestetedi.
Jalpy, roman eki bólimnen turady. Birinshi bólimde: Tobanııazdyń memleket qaıratkerine deıin kóterilgen qym-qıǵash, shym-shytyryq ómirin áralýan oqıǵalarmen órbite kelip, ósirip alyp óshirgen keńestik saıasattyń zymııandyǵyn áshkereleıdi. Mundaı bolatynyn Tobanııaz erte ańǵarǵan. Biraq qoldan keler ne bar? Sonyń bir sátin Sadyq balýanmen áńgime ústinde ańǵartady. “Kúni erteń ıa búrsigúni jaý alatyn dúnıe men maldy senen aıap ne isteımin. Jaýǵa qarsy semser kóteretin er azamattan, qatyn, baladan basqa dúnıeniń bári sadaǵa, elim men jerim úshin myna ózim de sadaǵa”, – degeni sol sózimizge dálel bolsa kerek. Qansha jerden keńes ókimeti jarylqaımyz dep jaqsylyǵyn úıip-tógip jatsa da, Tobanııaz toń minezinen kóp qaıta qoımaıdy. Ishki esebi eldiń jaıy, halqynyń keleshegi qalaı boladyǵa tirele beredi. Basqynshylyqtan qaıyr bolmaıtynyn bilgen Mustafa Shoqaı shetelge bet alǵanda Ketik qalasy arqyly ketkeni tarıhtan málim. Osy jerde Tobanııaz Mustafamen til aıqastyryp, pikir bólisedi.
Qulbatyrdyń ólimine aqtaı shalynyp, túrmege túsetin tusy, tergeýshilerdiń adyrańbaı qylyǵy, asyp-tasqan kóńili ony yqtyra da, buqtyra da almaıdy.
Sol sekildi birinshi bólimdegi qyrýar oqıǵalar, onyń ishinde avtordyń da, keıipkerlerdiń de qazaqtyń mańdaıyna bitken aqyn-jyraýlarynyń óleńderinen mysal alyp, taǵylymdy sol arqyly jurtqa taratyp otyrý nıetteri quptarlyq. Aqyldyń keni tek menen bastalady demeı, altyn arqaýy alysta jatyr dep meńzeıtin mysaldardan alatyn sabaq az emes.
Romannyń ekinshi bóliminde Tobanııazdyń Álibı Jangeldınmen júzdesip, Adaı ýezdik komıtetiniń tóraǵasy bolatyn tusy baıandalady. Osy jerde bir jaqsy nárseni ataı ketsek deımiz. Biz buryn kóp jaǵdaıda sol zamannyń bıleri men baılaryn as iship, aıaq bosatatyn, oıy kem, ishi tar pende etip kórsetýge áýes bolatynbyz. Myna romanda Tobanııazdy atalmysh qyzmetke usynǵanda, Mátjan bı de kandıdat bolyp qatar tússin degen sózder shyǵady. Sonda Mátjan bı: sóılese sheshen, eldi biriktirip bolashaqqa bastaı alatyn kósem, eldiń ótken tarıhyn tereń biletin týrashyl, jaltaqtyǵy joq bir minezdi kisi Tobanııazǵa jolymdy berdim, deýi joǵarydaǵy oıymyzǵa dáıek bolsa kerek.
Soqtyqpaly zamannyń birde o jaǵynan, birde bu jaǵynan kórinip, el isin qaıtsem ońaltamyn, jurtymdy jutatyp almaımyn ba dep tarazy basyn teńshep júretin Tobanııazdy aqyry keńestik saıasat túrmeniń túbinen bir-aq shyǵarady. Sol túrmede jatyp jazǵan onyń óleńin oqyp otyrǵanda esil erdiń sanqyrly talant ekenine kóz jetkizesiń. “Jatyrmyn, Kókjar qala túrmesinde, О́zenniń Oıyl atty irgesinde. Temir tor, temir esik syqyrlaıdy, Salǵandaı “Kisen ashqan” kúıdi esime. Tekserip, asty-ústimdi jaýaptaıdy, Jas jigit yzǵar shashyp, jalaqtaıdy. “Sen jaýsyń, sen bandıtsiń, sovetke” dep, Sóziniń sońyn solaı aıaqtaıdy”, – deı kelip, “Dep tergeýshi murtymdy julqylaıdy... Medet etip otyrmyn bir Qudaıdy”, – deıdi.
Oıdaǵylaryn oryndatyp, jurtyn ózine qaratyp alǵannan keıin bas kóteretinderdiń basyn qaǵyp túsirý ádetimen Tobanııazdy da keńes “zańy” ólim jazasyna kesedi. Oqqa baılanar aldynda qasqaıyp turyp: “Meni atty, meni atqanmen halqym aman, Maqsaty el-jurtymnyń aıqyn maǵan. Darıǵa-aı, jete almadym muratyma, Kózimdi qurtty zaman arqyraǵan. Serkesi bola almadym, sengenderdiń, Sońyma maǵan senip ergenderdiń. Qosh jurtym, qosh bolyńdar, endi, meni, Qosyńdar sanatyna ólgenderdiń...”, – degen eken.
Azamat erdiń osyndaı erlikke para-par batyldyǵy men batyrlyǵy keıingi urpaqqa úlgi bolary sózsiz. Qubylasy qyryq qubylǵan zamanda halyq qamy dep bir búgilip, bir turǵanmen bastapqy temirqazyq nıetten aýytqymaı, Otanyn súıý, eline adal qyzmet etý jolyndaǵy ultymyzdyń mundaı taǵdyrly tarıhı tulǵalaryn árkez bıik tuǵyrdan kórsetip otyrsaq, utylmas edik. Myna roman sondaı azamat Tobanııazdyń ómirin jańǵyrtyp, keıingi urpaqqa jetkizgen tyń týyndy ǵana emes, rýhyna qoıylǵan eleýli eskertkish dep bilemiz.
Súleımen MÁMET.