Batyryn ulyqtaý – urpaq paryzy

Qalmanbet atanyń esimi bel­gili maıdanger retinde Jambyl oblysyna qarasty Qordaı aýda­nynyń Jańaturmys aýylyndaǵy jurt­shylyqtyń jadynda saqtalǵan. Otan úshin keýdesin oqqa tosqan jaýyn­ger týraly osy ýaqytqa deıin jarııalanǵan derekter kóp emes. Otaǵasynan aıyrylǵan, bir ǵasyrdaı ǵumyr keship, dú­nıeden ótken Kúlsin ájeniń ur­paq­taryna qaldyrǵan óshpes ósıe­tine súıensek, Qalmanbet Áýel­bekov 1936 jyly Máskeý qa­lasynan oqýdan oralyp, aýyl ishinde kóshbasshylyqqa jaqyn, belsendi azamattardyń qatarynda bolǵan. Naqty aıtqanda, Molotov atyndaǵy kolhozdy (qazirgi Jańa­turmys aýyly) qurýǵa atsalysqan ári onyń tóraǵasy bolǵan.

Talaı jyl aýylǵa eńbegi siń­gen Qalmanbet Áýelbekov 40 jas­tan asqan shaǵynda 1942 jy­ly maıdanǵa attanady. Sońǵy ret soldattan «Belorýssııa jerin­de­miz» degen ǵana hat keledi. Kóńil kóı­legi kirlemegen Kúlsin ájemiz sonda da úkilegen úmit sáýlesin sóndirmeı, ár kúnin jaqsylyqqa joryp, otaǵasynyń oralýyn kútedi. Nege deseńizder, maıdanger týraly eshqandaı «qara qaǵaz» kelmegen edi...

Taǵdyrdyń jazǵanyna amal bar ma?.. «Tiri adam tirshiligin ja­saıdy» degendeı, jaýyngerdiń jary, Áýelbek kelini Kúlsin Baı­turǵanqyzy aq jaýlyǵymen kóz jasyn jasyryp júrgenimen, ol úshin ishtegi muń-qaıǵy, je­sir qalýy, joldasyna degen sar­qylmas saǵynysh, bári-bári sý sepkendeı birden basylmady. Qal­ǵan ǵumyryn ómiriniń máni bol­ǵan, artynda qalǵan Ońlasyn, Gúljahan, Ermek atty bala-shaǵasyna áke ornyna áke bolyp, jetimsiretpeı, qaıyn jurtynyń qoldaýy arqyly baǵyp-qaqty. Otbasy tárbıesinen bólek, Kúlsin ájemiz soǵys jyldary tylda da eńbek etti.

...О́mir-ózenniń aǵysymen Kúl­sin ájemiz bir ǵasyrlyq ǵumyr keshti. Tirshiliginiń sońǵy sátine deıin esinde arqa súıer er azamat retinde saqtalǵan jaryna «bir ýys topyraq salsam, Quran ba­ǵyshtasam...» degen oryndalmas arman-tilekpen osydan on jyl buryn dúnıeden ozdy.

О́sıet-ónegeleri ózgege úlgi bolar Qalmanbet pen Kúlsinnen taraǵan, joǵaryda esimderi atalǵan eki ul, bir qyzdyń arqasynda Áýel­bekovter áýletiniń oshaǵy ósh­ken emes. Búginde tamyry te­reńge jaıylǵan otbasynyń  ur­paǵy Otan úshin ot keshken maı­dan­ger atalaryn maqtan etedi. Jeńis kúni qarsańynda týǵan jer – Jańaturmysta bas qosyp, arýaq razy bolsyn degen nıetpen ata-ájelerin dástúrli túrde jyl saıyn eske alady. Bul árıne, ulaǵatty urpaqtyń paryzy ekeni anyq.

Áje ósıeti – keıingi býyn­ǵa amanat. Iá, osyndaı jaýap­kershilikti sezingen, Qalmanbet atasynyń jatqan jerin izdeýdi maq­sat etken, úlken nemereleriniń biri – Qaskeleń qalasynyń tur­ǵyny Ońgeldi Áýelbekov. 2010 jyly Germanııaǵa arnaıy is­saparmen baryp, qaıtar jolda Belorýssııa eline soǵýdy jón sanady. О́ıtkeni osy elde bu­ǵan deıin qaharman Qalmanbet Áýel­bekovtiń jerlengeni týraly naqty aqparat anyqtalǵan edi. Ol derekte: «Soǵys soldaty II dárejeli Sývorov ordendi 80-shi gvardııalyq Ýman dıvızııasy quramynda Otan úshin ot keshken. 1943 jyly Garman derevnıasyn azat etý jolyndaǵy shaıqasta kóz jumdy. Sóıtip qaza tapqannan keıin «Erligi úshin» medalimen marapattaldy. Denesi Belarýs Respýblıkasy, Vıtebsk oblysy, Dýbrovna qalasyndaǵy baýyrlastar zırattaryna qaıta jerlengen» degen tyń dúnıeler belgili bolǵan. Osylaısha, Ońgeldi Ońlasynuly atasynyń qabirin taýyp (ol kisiniń aty-jóni sýrette ádeıi ulǵaıtylyp kórsetildi), rýhyna taǵzym etip qaıtady.

Mine, biz bilmeıtin belgisiz batyr­­lardyń tiziminde Qalmanbet Áýelbekov te bar. Er esimi el ja­dyn­da saqtalý kerek degen nıetpen oqyr­man nazaryna maıdanger týraly jazǵanymyzdy usynýdy jón sanadyq. Tarıh taǵylymy keıingi urpaq­tyń sanasynda silkinis týdyrsa, bizdiń ótkenimiz óshpeıtini anyq.

Dıdar MÝHAMADIEV

Almaty oblysy,

Qarasaı aýdany