«Sosıalıstik Qazaqstannyń» barsha qyzmetkerleri birimiz qalmaı redaksııadaǵy keń bólmege – kitaphanaǵa jınaldyq. Árkimniń júzinen buǵan deıingi kúnderdegideı jaırańdaǵan qýanysh nyshany emes, yzǵarly yzbar esedi. Otan taǵdyryn oılaǵan ýaıym taby seziledi. Bul jıyn josparly jınalys nemese kún saıynǵy lezdeme emes edi.
Bizdi redaktor, partııa uıymynyń hatshysy shaqyrǵan joq. Jurt ózdiginen jınalǵan. Kún jeksenbi, 1941 jyldyń 22 maýsymy. Álginde ǵana radıodan óte sýyq habar estigenbiz. Fashıstik Germanııa súıikti Otanymyzǵa opasyzdyqpen tap berdi.
Baıtaq elimizdiń barlyq ul-qyzdary sııaqty bizdiń shaǵyn kollektıvtiń ár múshesi osy saǵattan bastap ózin Otan soldatymyn dep sezinýi kerek, – dedi gazet redaktory Saqtaǵan Báıishev. – Endi qalam ornyna qarý ustaımyz. Jaýdy jeńgenshe jýrnalıstik jumysty qoıa turamyz. El namysy – er namysy. Endeshe, jol bolsyn, joldastar!
Únsiz qaldyq. Únsizdikti redaksııanyń mal sharýashylyǵy sektorynyń meńgerýshisi Muhamedqul Islamqulovtyń sańqyldaǵan daýysy buzdy. Ol Qyzyl Armııanyń zapastaǵy ofıseri edi.
– Áriptester, osy mınýttan-aq sizdermen qoshtasamyn, – dedi Muhamedqul. – Qazir úıge de soqpastan týra áskerı bólimge tartamyn. Barlyq jigitterge sát-sapar tileımin. Jeńispen jolyǵysaıyq, joldastar!
Bárimizben qushaqtaı qoshtasty. Áıelder betinen súıdi, kózderi botalap barady. Osylaısha «Sosıalıstik Qazaqstannan» birinshi bolyp maıdanǵa attanǵan M.Islamqulov edi. Minezge baı, adamgershiligi mol, qoly ashyq bul jigit endi ortamyzǵa kelmeıdi dep sonda oıladyq pa? Qarymdy qalamgerdiń, jalyndy jaýyngerdiń redaksııa qabyrǵasyndaǵy mármár taqtaǵa ǵana atyn qaldyryp, ózi oralmasyn sol sátte kim bilipti. Al ishimiz alaı-dúleı edi...
Qyryq jylǵa jýyq qazirgi «Egemen Qazaqstanda» tilshi, bólim meńgerýshisi bolǵan qalamdy da, qarýdy da ustanǵan soǵys jáne eńbek ardageri belgili jýrnalıst Qabı Myńjanov aǵamyz bul maqalasyn gazettiń jetpis jyldyq toıyna oraı sol kezdegi jolbarys júrekti jigitterdi qurmetpen eske alyp jazǵan eken. Ol kisiniń aıtýynsha, qan maıdanǵa redaksııadan attanǵan jıyrma áriptesiniń altaýy qaharmandyqpen qaza tapqan. («Egemenqazaqstandyqtar», 2009 jyl).
Búginde kópshilik taǵzym eter maıdangerler esimi jazylǵan eskertkish taqta sol kúnderdiń habarshysyndaı «Egemen Qazaqstan» redaksııasynyń qasterli ornyna aınalǵan. Osy eskertkish taqta jaıynda jáne de ondaǵy esimi jazylǵan ekinshi dúnıejúzilik soǵysta erlikpen qaza tapqan jýrnalıst-jaýynger Muhamedqul Islamqulov haqynda qazaqtyń namysynan jaralǵan bahadúr batyrymyz, kórnekti jazýshy Baýyrjan Momyshuly «Kóz aldymdasyń báriń de...» degen jınaǵyndaǵy «Arysym edi» degen esteliginde úlken qurmetpen jazady.
«...Osy kúni «Sosıalıstik Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda» gazetteriniń redaksııasyna bara qalsańyz, tekpershekten kóterilgende, oń qol jaqta qabyrǵada qos mramor taqta qaǵýly tur. Mramordan qashalǵan altyn jazýlar bar. Osy redaksııalarda kezinde jumys istep, sodan soǵysqa attanyp, erlikpen qaza taýyp, qaıtpaı qalǵandar tizimi.
Men áldeqalaı redaksııaǵa jolym túse qalsa osy mramor taqtalar aldynda basymdy ıip, uzaq turamyn. Neshe túrli oılar keledi. Sonaý surapyl soǵystan osylar qusap qaıtpaı qalýym da múmkin edi-aý. Oq adamdy tańdap tımeıdi. Nebir bozdaqtar ketti. Myna tizimdegilerdiń kóbin bile bermeımin. Biraq men jaqsy biletin bir adam osy tizimniń orta tusynda tur. Ol – Muhamedqul Islamqulov. Ol menen on jas úlken edi. Tiri bolsa, bıyl jetpiske shyǵar edi. «Muqa, Muqa» dep jetpiske shyǵýymen quttyqtap, qaýmalap otyrar edik. Iá, «tiri bolsa» degen tilekke jete almaǵandar qanshama...»
Osylaısha jalyndaǵan jas jýrnalıst 1941 jyly soǵysqa suranyp, 316-atqyshtar dıvızııasynyń úshinshi batalon quramyna alynady. Batalon komandıri 40 jas shamasyndaǵy maıor Nıkolaı Polıakov bilimdi de alǵyr Muhamedquldy birden shtab bastyǵy etip taǵaıyndaıdy. General Panfılov bastaǵan qazaqstandyqtar dıvızııasy Máskeý túbinde astanaǵa antalaǵan nemis kúshiniń dál naq ortan beline qarsy turady. 1941 jyldyń 23 qazanynda nemisterdiń surapyl shabýylynan aldymen maıor Polıakovtyń batalony qatty soqqyǵa urynady. Shtab bastyǵy Muqametqulǵa oqqa ushqany bar, bólinip qalǵany bar batalondy jınaý ońaıǵa túspeıdi. Baıqaıdy dushpannyń qorshaýynda qalǵan. Sol kezde órshil, namysshyl Muhamedqul dáti shydamastan, jaýǵa qarsy shabýylǵa daıyndalyp «Za mnoı!», «Za rodıný!», «Za Stalına!» dep aıqaılap shyǵady. Muny kórip baqylap otyrǵan maıor Polıakov: «Erim-aı, erim-aı» dep Muhamedquldy qushaqtaıdy. Sol mezette Polıakovqa oq tıip, til tartpaı ketedi. Bul onyń qandy qyrǵyn jaǵdaıynda da esh qoryqpaıtynyn kórsetken jaýjúrektigi edi.
1941 jyldyń 26 qarashasynda qazaq ofıseriniń soǵysta naǵyz strateg, taktık ekenine kózi jetken marshal Rokossovskıı Baýyrjan Momyshulyn dıvızııa shtabyna shaqyryp, polk komandıri etip taǵaıyndaıdy. Budan keıingi keskilesken urystar jaıynda Baýkeńniń ózi sóılesin.
«...Buıryqtyń aty buıryq. Soǵys kezinde oǵan qarsy turýǵa bolmaıdy. Qaıtar jolda «Ot pen sýdan birge ótken batalonymdy kimge tapsyramyn» dep oılap kelemin. Kóp tolǵanyp, kóp oılanyp, batalonymdy Muhamedqul Islamqulovqa tapsyrsam degen sheshimge keldim.
Birneshe kúnder, birneshe túnder, birneshe aptalar qyrǵyn soǵystyq. Islamqulovtyń batalony alǵy shepte edi. Jaýapty jerlerde boldy. «Bárin aıtta, birin aıt» degen deıin, Sokolovo qystaǵynda dushpan tyqsyryp bizdi qorshaı bastady. Islamqulovty shaqyryp aldym:
– Muqa, jaǵdaıdy kórip tursyń ǵoı, men polkti alyp shyǵýym kerek naq osy jerden. Alyp shyǵý ońaı emes, sol sebepti sizdi tosqaýylǵa tastap ketemin.
– Túsindik, Baýke.
Bul polkti aman alyp qalýda bir batalondy jaýdyń arandaı aýzyna tyǵyn bolsyn dep tastaı salǵanymen birdeı. Buǵan erdiń erleri ǵana shydas beredi. Sol soǵysta Islamqulov óz batalonymen jaýmen shaıqasyp, taban tiresip turyp aldy. Men polkti qorshaýdan shyǵaryp, jańa shepke alyp keldim. Eki kúnnen keıin Islamqulov bizdi qýyp jetti.
Men óz batalonymmen bes ret qorshaýda qaldym. Biraq ta buǵaýdy buzyp, jaý shebin jyrtyp, udaıy qorshaýdan shyqtyq. Bir kezdesýde Muhamedqul maǵan: «Áı, Baýyrjan, esińde bar ma? Men saǵan bir kezde óte qatal ekensiń dep aıtqanym, – dedi. – Sen sonda: «Muqa, meni jumsartyp qaıta jumsamaqsyz» degende jyǵylyp, ishimnen «sóz tapqanǵa qolqa joq» degen osy eken ǵoı» dep qoıǵanmyn. Seniń qataldyǵyńdy men jaqtyrmaýshy edim. Biraq soǵysta qatal bolý kerek eken. Marqum maıor Polıakov jumsaq kisi edi. Sonyń jumsaqtyǵynyń qorlyǵyn soǵysta kórdik.
29 noıabrde Krıýkovaǵa keldik. Keskilesken urys tolassyz bir aptaǵa sozyldy, derevnıany birese nemister, birese biz alamyz...
Orysta maqal bar: «О́zim batyr retinde sizdi de batyr dep tanydym» («Kak hrabres prıznaıý vas hrabresom») degen. Sol Krıýkovadaǵy soǵysta Muhamedqul Islamqulovty naǵyz erjúrek azamat dep tanyp, qaharmandyǵyna basymdy ıip edim. («Juldyz» jýrnaly, tamyz, 2008 j.)
Budan neni ańǵaramyz, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaıtalanbas erligimen aty ańyzǵa aınalǵan, ózine ǵana tán ulylyqpen ómir súrgen dańqty qolbasshy Baýyrjan Momyshulynyń sondaı sheshýshi kezeńde ózi basqarǵan batalonnyń tizginin senip tapsyrýy – onyń alǵyr da órshil, qaıtpas qaısar, jaýjúrek jaýyngerlik qasıetterin tanyp, baǵalaǵany, Otanyn, elin, jerin súıgen adal perzent ekenine esh kúmán keltirmegeni dep bilemiz. Bolmasa maıdanda nebári alty-aq aı soǵyssa da oq pen ottyń arasynda qandy qyrǵynnyń alǵy shebinde kózsiz batyrlyqqa baryp, óshpeıtin, ólmeıtin osy jasaǵan erligin ol «Qanmen jazylǵan kitabyna», «Psıhologııa voıny» eńbekterine arqaý etpes edi. Tek Baýkeńniń ǵana emes, Islamqulovtyń maıdan dalasyndaǵy erligi A.Bektiń «Volokolom tasjoly», «Arpalys», A.Trefılovtyń «Ý vorot Moskvy», M.Ǵabdýlınniń «Meniń maıdandas dostarym», Á.Nurshaıyqovtyń «Aqıqat pen ańyz» kitaptarynda shynaıy sýrettelgen. Sondaı-aq ol kisiniń Máskeý túbindegi shaıqasta kórsetken erlikteri men qaharmandyq is-áreketteri týraly merzimdi basylymdarda da kóptegen maqala, ocherkter jarııalanǵan.
Esil er Muhamedqul 1942 jyly 5 aqpanda keskilesken urysta erlikpen qaza taýyp, Otan úshin sheıit bolady. Bul sýyt habardy estigen Baýkeń qandykóılek joldasyn ólimge qımaı, júregi qan jylap qatty qaıǵyrady. О́mir men ólim beldesken tusta senimdi seriginen aırylyp qalǵanyna qapalanady. Sol sezimin, ári arýaqtyń aldyndaǵy adamı, azamattyq paryzy sanap, eli, jeri Otany úshin janyn pıda etken erjúrek baýyrynyń erligine taǵzym retinde qan maıdanda jaýmen aıqasa júrip, qalamyn qanǵa batyra qazasyna arnap jyrdan eskerkish soǵady. Bul 1942 jyldyń 22 aqpany edi.
SERIGIM EDI
Kelbetti, orta boıly, ójet minez,
Keń mańdaıda aqyldy jaınaǵan kóz.
Ádepti hám ónerli saltanatty,
Sendeı jigit anadan týa bermes –
Deýshi edim ishimnen men seni kórip,
Aıtpaǵanmen ózińe shyn syr berip,
Bolashaqta qolbasshy bolatyn er
О́tkelden ótse qıyn joryq kórip.
Qııa jerden qısaımaı,
Tike júrip ketip eń.
Seskenbesten qaýipten,
Qaıtpastan alǵan betińnen.
Birneshe qyrǵyn soǵysta
Jaltaqtamaı artyńa
Jigittik, erlik, batyrlyq,
Qaharmandyq etip eń.
Tosynnan tıgen dushpanǵa
Tapqyrlyqpen, ádispen
Tabandylyq etip eń.
Polkqa buıryq bolǵanda,
Bir ózińe amanat
Erlerdi tabys etip em.
Qan maıdandy qaq jaryp,
Shyqqanyńa súısinip,
Bizdiń batyr mynaý dep
Kórsetip maqtan etip em.
О́rshil ójet batyrym,
Erligińe senýshi em,
Qas batyrdyń beınesin,
Sıpatyńnan kórýshi em.
Aqylǵa da keń ediń,
Úlgi, ónege kórseter,
Er serkesi bolar dep
Ishimnen baǵa berýshi em.
Serigim ediń senimdi
Jaýdy birge shabysqan.
Júrekke sýyq, janǵa jat
Esittim habar alystan:
Syımaı kettiń mańdaıǵa
Qyrshyn, sheıit arystan.
Qazańa qatty qaıǵyryp,
Jiger baýyrym qum bolyp,
Qabyrǵam meniń qaıysqan»
(«Qanmen jazylǵan kitap», 1991j.).
Taý tulǵa Baýyrjan Momyshuly maıdanger baýyrynyń aldyndaǵy paryzyn ómiriniń aqyryna deıin atqarýǵa bar kúsh-jigerin salyp ótedi. Qaı kezde de osy bir ardaqty esimniń halyq aldynda mereıi ústem bolsa dep armandaıdy. «Islamqulovty bir emes, eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usyndym. Biraq ákesi bolys boldy degen syltaýmen, ol ataq berilmedi» dep aıtatyny sol batyr babamyzdyń.
Jaýynger-jýrnalıst Muhamedqul Islamqulov Tashkent qalasyndaǵy Ortalyq Azııa ýnıversıtetinde oqyǵan alǵashqy qazaqtyń biri. Sonda jýrnalıstıka fakýltetin bitirip, «Ońtústik Qazaqstan», «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetterinde eńbek etedi. Muhamedquldyń atasy Tóregeldi aqsaqal Syrdarııa ózeniniń jaǵasyndaǵy Sarykól aýmaǵyna bolys bolǵan. Ol Tashkentte bolys bolyp turǵanda uly Islamqul Reseıdiń saıası jáne mádenı astanasy Sankt-Peterbordaǵy zań kolledjin támamdaıdy. Hatshy bolyp qyzmet atqarǵan ony ákesi bolystyq saılaýǵa qatystyrady. Osy bolystyq qyzmetti Islamqul 21 jyl, ıaǵnı qatarynan jeti kezeń, 1926 jylǵa deıin atqarady.
Muhamedqul atamyzdyń artynda Oırat pen Qaırat esimdi eki ul qalady. Oıraty Túrkistan oblysy, Qazyǵurt aýdanynda balalar dárigeri bolsa, ákesi maıdanǵa attanǵanda bir jasta, al sheshesi úsh jasynda qaıtys bolyp, balalar úıinde tárbıelengen Qaıraty Ýkraınanyń Dneprodzerjınsk qalasyndaǵy metallýrgter ýchılıshesinde oqyp, eńbek jolyn Temirtaý qalasyndaǵy metallýrgııa zaýytynda bastaǵan. Máskeý Bolat jáne qorytpalar ınstıtýtyn, Máskeý mashına jasaý ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1967-1995 jyldary Qazaq hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynda, Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde aǵa oqytýshylyqtan bastap, dosent, kafedra meńgerýshisi bolyp eńbek etti. Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qaırat Muhamedqululy ómiriniń sońǵy jyldaryn M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ-de ustazdyq qyzmetke arnady.
Qaırat qashanda ákesiniń maıdandas dosy bolǵan Baýyrjan atasyn izdestirip, hat jazady. 1963 jyly batyrdan «kezdesý buıyryp jatsa, ákeń týraly kóp áńgimelesetin bolamyz» dep sýretin salǵan hat keledi. 1969 jyly Baýyrjan atasyn Saryaǵashta demalyp jatqanda izdep baryp, uzaq áńgimelesedi. Sonda qazaqtyń has batyry maıdandas baýyrynyń eren erligi, jaýǵa toıtarys berýdegi áskerı sheberligi, erjúrektigi, ákesiniń qyp-qyzyl ottan qoryqpaıtyn, júrek jutqan adam bolǵanyn aıta kelip: «Balam, orysta bir qanatty sóz bar, «Ádilet qashanda jeńedi, biraq ol keshikse de kelmeı qoımaıdy...» dep úmit arttyrady.
Jaratqannan bala suraǵanda, artymda qalyp, izdeýshim, suraýshym bolsyn deıtin de shyǵar, Muhamedquldyń urpaǵy – uly Qaırat pen kelini Bıbihan 2012 jyly týǵan jerinen bir ýys topyraq alyp, Reseıdiń Novgorod oblysy, Staraıa Rýssa qalasyna qatysty Davydovo selosy mańyndaǵy áskerıler zıratynda jerlengen ákeleriniń qabiriniń basyna baryp, zııarat etedi. Sol joly áke men bala jetpis jyldan keıin qaýyshyp, kelini sálemin salyp, Quran baǵyshtap, eskertkish taqta ornatady. Araǵa eki jyl salyp, artynda qalǵan nemere, shóberelerine taǵylymy bolsyn dep, teleoperator, jýrnalıst qyzdy ertip, taǵy baryp qaıtady. Al Muhamedqul ákeleri júzge tolǵanda Shymkentte eldegi aǵaıyn-týǵan, jora-joldastardyń basyn qosyp, atalarynyń atynan táberik taratyp, Quran baǵyshtap, ol kisi týraly túsirilgen beınejazbany kórsetip, úlken as beredi. Sonda ǵoı belgili jazýshy aǵamyz Marhabat Baıǵutov jerles aǵalarynyń artynda osyndaı urpaq qalyp, ákelerine kórsetken qurmetterine rıza bolyp: «Aınalaıyn, halaıyq, búgin bizdiń Muhamedqul atamyz tirilip ortamyzǵa kelgendeı boldyq. Ásirese osy ımanı tirlik, perzenttik boryshty óteýde Qaırat óz uly ǵoı, bárin uıymdastyryp, janyn salyp júgirip júrgen quıtaqandaı Bıbihan kelinge rahmet, Alla rıza bolsyn» degeni bar.
«...Men ózim qyryq jyl qyrǵynda tiri qalǵan jandardyń birimin. Sol surapyl qyrǵyn soǵysta elimizdiń talaı sańlaq batyrlarynyń, aqyldy erleriniń qaza tapqanyn qan maıdanda kózimmen kórdim. Menen artyq, menen batyr, menen aqyldy jigitterdiń ólip ketkenin kózimmen kórdim. Olardyń ımandary joldas bolsyn! Olar Uly Otanymyzdyń táýelsizdigi úshin jan-tánin aıamaı soǵysty, sol táýelsizdik úshin jan tásilim etti...», degen Qazaq radıosynyń altyn qorynda jazylǵan sózinde qazaqtyń ar-uıatynyń, namysynyń sımvolyna aınalǵan Baýyrjan batyr Máskeýdi nemis basqynshylarynan qorǵaýda teńdessiz erlik kórsetip, qaharmandyq tanytqan batalon komandıri Muhamedqul Islamqulov syndy erlerdi aıtqan bolsa kerek.
Endi osyndaı esil erge artyndaǵy qalǵan el-jurty sol dańqty erlikterin ulyqtaýda qandaı izgi qurmet nyshandaryn jasady degenge keleıik. Búginde Muhamedquldyń balalary Oırattyń qaıtys bolǵanyna on bes, Qaırattyń dúnıeden ótkenine úsh jyldyń júzi ótti. Kelini Bıbihan apaıymyz jıyrma jyldaı ár esikti ashyp júrip, tabandylyǵynan atasy týyp-ósken Túrkistan oblysy, Ordabasy aýdany, Shubarsý aýylyndaǵy orta mektepke, Shymkent qalasynda bir kóshege esimin berýge uıtqy bolady. Endigi armany maıdanǵa Almaty qalasynan ózi suranyp attanyp, qaısarlyqtyń, erliktiń, otansúıgishtiktiń úlgisin áıgilegen, ári qazaqtyń qaharman has batyry moıyndaǵan batyrdy máńgilik este qaldyrý maqsatynda 2010 jyldan (ol kezde qala ákimi A.Esimov) qalanyń ár ákimi aýysqan saıyn Qazaqstannyń halyq jazýshysy, soǵys ardageri Ázilhan Nurshaıyqov, Keńes Odaǵynyń Batyry Toǵambaı Qaýymbaev, batyr babamyzdyń uly Baqytjan Momyshuly, marshal G.K.Jýkovtyń adıýtanty bolǵan, otstavkadaǵy polkovnık Jazyqbaı Ahanov, panfılovshy, soǵys jáne eńbek ardageri Ádihan Shilterhanov qol qoıǵan hatty jańartyp alyp barady. Barlyǵynda «kelesi rette beremiz» degen jaýap alady. 2016 qalada júz adamǵa kósheniń atyn berilgende de, qyrshyn ketken bozdaq ataýsyz qalady. Búginde M.Islamqulov turǵan Shagabýdınov kóshesi Pojarskıı, Mının kóshelerimen qıylysady. Mının kim degenge kelsek, 1624 jyly Rýsta bolǵan kóterilisti basqarǵan adam eken. Qazir HHI ǵasyr. Búginde olardyń Qazaqstanǵa, Almatyǵa qandaı qatysy bar?
Iá, tarıhta da, ómirde de halqy moıyndaǵan, arda tutqan óz batyrlary bolǵan. Endeshe, sondaı halyq batyrlarynyń erligin ulyqtaý, esimin jadymyzda jańǵyrtyp, nasıhattaý, keleshek urpaqty ultjandylyqqa, otansúıgishtikke tárbıeleý búgingi urpaqtyń paryzy ekenin umytpaýymyz kerek...
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
jýrnalıst