Bul mindettiń oryndalýy qalaı?
Qazir álem elderiniń áleýmettik áleýeti, jalpy hal-ahýaly ondaǵy halyqtyń jumyspen qanshalyqty qamtylǵandyǵymen de ólshenetini belgili. Sebebi ekonomıkalyq ósýge jumyssyzdyqtyń tıgizer áseri aıtarlyqtaı zor. Osyǵan oraı jumyssyzdyqpen kúres árbir memlekettiń qashanda basty mindetteriniń biri bolyp tabylady.
Bul mindettiń oryndalýy qalaı?
Qazir álem elderiniń áleýmettik áleýeti, jalpy hal-ahýaly ondaǵy halyqtyń jumyspen qanshalyqty qamtylǵandyǵymen de ólshenetini belgili. Sebebi ekonomıkalyq ósýge jumyssyzdyqtyń tıgizer áseri aıtarlyqtaı zor. Osyǵan oraı jumyssyzdyqpen kúres árbir memlekettiń qashanda basty mindetteriniń biri bolyp tabylady.
Iá, álemdi álekke salǵan qarjylyq daǵdarystyń saldary da osy jumyssyzdyqqa kep juǵysqan bolatyn. Talaı elde bereke ketip, basyna qıyn kún týdy. Mundaıda, «jumysy joqtyq ashyndyrar adam balasyn» demeske amalyń joq. Sebebi álemde oryn alyp jatqan kóterilisshilerdiń kópshiligi, beı-bereket búliktiń, tipti qantógistiń qurbandarynyń kóbi osy jumyssyz júrgender edi.
Halyqaralyq eńbek uıymynyń málimetinshe, 2007 jyly qarjylyq daǵdarys bastalǵannan beri álemde jumyssyzdyq deńgeıi 28 mln. adamǵa kóbeıipti, al 2009 jyly 199 mln. adam jumystan bosatylǵan. Odan keıin jumyssyzdyq shamaly azaıǵanymen, 2012 jyldan bastap qaıtadan arta bastady. 2012 jyly olardyń qatary 197 mln. adamǵa jetken. Al 2013 jyly álemde jumyssyzdyq deńgeıi 5 mln.-nan artyp, 202 mln. adamǵa jetýi múmkin dep boljanǵan. 2014 jyly jumyssyzdar qatary taǵy 3 mln. adamǵa kóbeıip, 2017 jyly 210,6 mln. adamǵa jetedi-mys. Dúnıe júzindegi ekonomıkalyq belsendi halyqtyń arasynda jumyssyzdar qatary 6 paıyz deńgeıinde bolmaq.
Shveısarııanyń Jeneva qalasynda ornalasqan Halyqaralyq eńbek uıymy álemde 15 pen 24 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń 13 paıyzy – shamamen 75 mıllıon adam jumyssyz qalǵan dep otyr. Olar «álemde 6 mıllıonnan astam azamat jumys tabýdan úmitin úzgen» dep habarlaǵan. Osyndaı málimettermen dabyl qaqqan Halyqaralyq eńbek uıymy álem elderiniń úkimetterin jumys ornyn ashý máselesin «eń basty maqsat» dep qarastyrýǵa shaqyrǵan bolatyn. Uıym ókili Hose Manýel Salazar-Ksırınaks «Daǵdarys deńgeıine jetken jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq problemasy jumys ornyn ashý men sheshim shyǵarý úrdisterindegi basty maqsatqa aınalyp, jekemenshik sektoryndaǵy ınvestısııa aıtarlyqtaı damysa ǵana bul másele sheshilýi múmkin» degen deıdi G-Global kommýnıkatıvti alańy jarııalaǵan aqparat kózi. Olaı bolsa, jumyssyzdyqpen kúres búkil jahan jurtynyń basty mindeti bolsa kerek.
Jahandaǵy jaǵymsyz jańalyqtyń jańǵyryǵy bizge de jumyssyzdyq jaıyna beıjaı qaraýǵa bolmaıtyndyǵyn eske salatyndaı. Endeshe, eldegi jaǵdaı qalaı, endi soǵan toqtalaıyq.
Qazaqstandaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 2010 jyly 5,8 paıyzdy qurap, 2011 jyly 5,4 paıyzǵa deıin tómendegen bolatyn. 2012 jyly 5,3 paıyz, al 2013 jylǵy qańtarda – 5,4, mamyrda 5,3 paıyzdy quraǵan.
Qazir elimizde jumyssyzdyq deńgeıin tómendetý, ıaǵnı jumysbastylyqty kóterý maqsatynda halyqty jumyspen qamtý saıasaty júzege asyrylýda. Osyǵan baılanysty «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy qabyldandy. Bul baǵdarlamany oryndaý aıasynda 2016 jylǵa qaraı 1,5 mıllıon adamdy jumyspen qamtý qarastyrylýda.
Baǵdarlama negizinen 4 baǵyttan quralǵan bolatyn. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetterine súıensek, birinshi baǵyt, ıaǵnı bilim berý jáne jumysqa ornalastyrýǵa járdemdesý boıynsha, kásiptik bilim berý aıasynda búginde 95,7 myń adam bilim alyp, 58,7 myń adam áleýmettik jumys oryndaryna ornalasyp, 31 myń adam halyqaralyq tájirıbeden ótipti. Byltyr áleýmettik jumys oryndaryna 27 373 adam ornalassa, bıyl 19 370 adam jumysqa turǵan. О́tken jyly ýaqytsha jumys oryndarynan 21,5 paıyzy, bıyl 33,3 paıyzy turaqty jumysqa ornalasty. Ekinshi baǵyt arqyly, ol degenimiz aýyl turǵyndaryn shaǵyn nesıemen qamtamasyz ete otyryp, aýyl ishindegi kásipkerlikti damytýǵa járdemdesý, 11 myń adam kásipkerliktiń negizi boıynsha bilim alǵan. Byltyrǵy jyly 6572 baǵdarlama qatysýshysy 12 mlrd. 368,3 mln. teńge kólemindegi shaǵyn nesıemen qamtamasyz etildi. Eńbek resýrstaryn yń tıimdiligin arttyrýdy kózdeıtin kelesi baǵyt boıynsha 2011-2013 jyldarǵa 1211 turǵyn úıdiń qurylysy josparlanǵan. Búginde sonyń 801-niń qurylysy aıaqtalǵan. Infraqurylymdy damytý arqyly halyq kóp shoǵyrlanǵan aýyldardy damytý negizinde 2700 otbasy áleýeti tómen aýyldardan áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishi joǵary eldi mekenderge qonys aýdardy. Byltyr tórtinshi baǵyt boıynsha «Halyq kóp qonystanǵan aýyldardy damytý» baǵdarlamasyn iske asyrý kezeńi bastalǵan. Nátıjesinde 565 joba júzege asyp, aýyldy jerlerde 7,3 myń jumys orny ashylypty.
Jumyspen qamtý baǵdarlamasyn iske asyrý úshin 169,4 mlrd. teńge qarastyrylǵan. Onyń 54,5 mlrd. teńgesi kásiptik bilim berý uıymdary men jumysqa ornalastyrýǵa, 32,9 mlrd. teńge kásipkerlikti damytýǵa, 26,9 mlrd. teńge eńbek resýrstarynyń tıimdiligin arttyrýǵa, 42,3 mlrd. teńge halyq kóp shoǵyrlanǵan aýyldardy damytýǵa bólingen.
Negizinen bul baǵdarlamany júzege asyratyn birden-bir tıisti mekeme ol – jumyspen qamtý ortalyqtary. 2011 jyldan bastap elimizdiń barlyq oblystarynda jáne Astana, Almaty qalalarynda «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasyn júzege asyratyn jumyspen qamtý ortalyqtary qurylǵan bolatyn. Al osy jumyspen qamtý ortalyqtary halyqty qanshalyqty jumyspen qamtyp jatyr degenge kelsek, oǵan joǵaryda atalǵan kórsetkishter jaýap bola alady.
«Jumyspen qamtý ortalyqtary jumyspen qamtyp jatyr ma?» degen saýaldyń jaýabyn bıyl jazda ótken respýblıkalyq «Mamandyqtar jármeńkesinen» de izdep kórdik. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Jumyspen qamtý máselesi jónindegi aqparattyq taldaý ortalyǵynyń málimetterine qaraǵanda, bıyl jazda elimizdiń aımaqtarynda ótken atalmysh sharaǵa 40,1 myńnan astam adam qatysypty. Olardyń 61 paıyzy, ıaǵnı 24,4 myń adam – jumyssyzdar, 23 paıyzy nemese 9,3 myńy – ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar. 5206 jumys berýshi 31275 bos jumys oryndary týraly jarııalap, bul jumys oryndaryna 10127 adam joldama alyp, onyń 78,5 paıyzy nemese 7953 adam jumysqa ornalastyrylǵan. Sondaı-aq, 517 oqý orny qatysyp, olarmen 1013 kelisimshart jasalǵan. 1505 adam oqýǵa, onyń ishinde 632 adam nemese 42 paıyzy kásiptik daıyndyqqa jiberilipti. Jármeńkede jalpy qurylys mamandyqtaryna degen suranysy joǵary bolǵandyǵy baıqalǵan. Suranysy joǵarylar qatarynda odan ári muǵalim jáne dáriger syndy mamandyqtar tur.
Qalaı bolǵanda da, elimizde jumyspen qamtý jóninde jumystar júıeli júrip jatqandaı. Tek eńbekke degen ynta-jiger bolsa bolǵany, eki qolǵa bir kúrek tabylady.
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan».