Jumyspen qamtý

Bul mindettiń oryndalýy qalaı?

Qazir álem elderiniń áleýmettik áleýeti, jalpy hal-ahýaly ondaǵy halyqtyń jumyspen qanshalyqty qamtylǵandyǵymen de ólshenetini belgili. Sebebi ekonomıkalyq ósýge jumyssyzdyqtyń tıgizer áseri aıtarlyqtaı zor. Osyǵan oraı jumyssyzdyqpen kúres árbir memlekettiń qashanda basty mindetteriniń biri bolyp tabylady.

Bul mindettiń oryndalýy qalaı?

Qazir álem elderiniń áleýmettik áleýeti, jalpy hal-ahýaly ondaǵy halyqtyń jumyspen qanshalyqty qamtylǵandyǵymen de ólshenetini belgili. Sebebi ekonomıkalyq ósýge jumyssyzdyqtyń tıgizer áseri aıtarlyqtaı zor. Osyǵan oraı jumyssyzdyqpen kúres árbir memlekettiń qashanda basty mindetteriniń biri bolyp tabylady.

Iá, álemdi álekke salǵan qar­jy­lyq daǵdarystyń saldary da osy jumyssyzdyqqa kep ju­ǵys­qan bolatyn. Talaı elde bereke ketip, basyna qıyn kún týdy. Mun­daıda, «jumysy joqtyq ashyn­dyrar adam balasyn» demeske ama­lyń joq. Sebebi álemde oryn alyp jatqan kóterilisshilerdiń kóp­shiligi, beı-bereket búliktiń, tip­ti qantógistiń qurbandarynyń kó­bi osy jumyssyz júrgender edi.

Halyqaralyq eńbek uıy­my­nyń málimetinshe, 2007 jyly qar­jylyq daǵdarys bastalǵannan beri álemde jumyssyzdyq deń­geıi 28 mln. adamǵa kóbeıipti, al 2009 jyly 199 mln. adam ju­mys­tan bosatylǵan. Odan keı­in jumyssyzdyq shamaly azaı­ǵa­nymen, 2012 jyldan bastap qaı­tadan arta bastady. 2012 jyly olardyń qatary 197 mln. adamǵa jetken. Al 2013 jyly álemde jumyssyzdyq deńgeıi 5 mln.-nan artyp, 202 mln. adamǵa jetýi múmkin dep boljanǵan. 2014 jyly jumyssyzdar qatary taǵy 3 mln. adamǵa kóbeıip, 2017 jyly 210,6 mln. adamǵa jetedi-mys. Dúnıe júzindegi ekonomıkalyq belsendi halyqtyń arasynda jumyssyzdar qatary 6 paıyz deńgeıinde bolmaq.

Shveısarııanyń Jeneva qa­la­synda ornalasqan Halyqaralyq eńbek uıymy álemde 15 pen 24 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń 13 paıyzy – shamamen 75 mıllıon adam jumyssyz qalǵan dep otyr. Olar «álemde 6 mıllıonnan astam azamat jumys tabýdan úmitin úzgen» dep habarlaǵan. Osyn­daı málimettermen dabyl qaq­qan Halyqaralyq eńbek uıymy álem elderiniń úkimetterin jumys ornyn ashý máselesin «eń bas­ty maqsat» dep qarastyrýǵa sha­qyr­ǵan bolatyn. Uıym ókili Ho­se Manýel Salazar-Ksırınaks «Daǵdarys deńgeıine jetken jas­tar arasyndaǵy jumyssyzdyq problemasy jumys ornyn ashý men sheshim shyǵarý úrdisterindegi basty maqsatqa aınalyp, jekemenshik sektoryndaǵy ınvestısııa aıtarlyqtaı damysa ǵana bul másele sheshilýi múmkin» degen deıdi G-Global kommýnıkatıvti alańy jarııalaǵan aqparat kózi. Olaı bolsa, jumyssyzdyqpen kúres búkil jahan jurtynyń bas­ty mindeti bolsa kerek.

Jahandaǵy jaǵymsyz jańa­lyqtyń jańǵyryǵy bizge de ju­mys­syzdyq jaıyna beıjaı qa­raýǵa bolmaıtyndyǵyn eske salatyndaı. Endeshe, eldegi jaǵdaı qalaı, endi soǵan toqtalaıyq.

Qazaqstandaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 2010 jyly 5,8 paıyzdy qurap, 2011 jyly 5,4 paıyzǵa deıin tómendegen bolatyn. 2012 jyly 5,3 paıyz, al 2013 jylǵy qańtarda – 5,4, mamyrda 5,3 paıyzdy quraǵan.

Qazir elimizde jumyssyzdyq deńgeıin tómendetý, ıaǵnı ju­mys­bastylyqty kóterý maqsatynda halyqty jumyspen qamtý saıasaty júzege asyrylýda. Osyǵan baılanys­ty «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy qabyldandy. Bul baǵdarlamany oryndaý aıasynda 2016 jylǵa qaraı 1,5 mıllıon adamdy jumyspen qamtý qarastyrylýda.

Baǵdarlama negizinen 4 ba­ǵyt­tan quralǵan bolatyn. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetterine súıensek, birinshi baǵyt, ıaǵnı bilim berý jáne jumysqa orna­lastyrýǵa járdemdesý boıynsha, kásiptik bilim berý aıasynda búginde 95,7 myń adam bilim alyp, 58,7 myń adam áleýmettik jumys oryndaryna ornalasyp, 31 myń adam halyqaralyq tájirıbeden ótipti. Byltyr áleýmettik jumys oryndaryna 27 373 adam ornalassa, bıyl 19 370 adam jumysqa turǵan. О́tken jyly ýaqytsha jumys oryndarynan 21,5 paıy­zy, bıyl 33,3 paıyzy turaqty ju­mysqa ornalasty. Ekinshi baǵyt arqyly, ol degenimiz aýyl tur­ǵyndaryn shaǵyn nesıemen qamtamasyz ete otyryp, aýyl ishindegi kásipkerlikti damytýǵa járdemdesý, 11 myń adam kásip­ker­liktiń negizi boıynsha bilim alǵan. Byltyrǵy jyly 6572 baǵdarlama qatysýshysy 12 mlrd. 368,3 mln. teńge kólemindegi sha­ǵyn nesıemen qamtamasyz etildi. Eńbek resýrstaryn yń tıim­dili­gin arttyrýdy kózdeıtin ke­le­si baǵyt boıynsha 2011-2013 jyldarǵa 1211 turǵyn úı­diń qurylysy jos­parlanǵan. Bú­ginde sonyń 801-niń qurylysy aıaq­tal­ǵan. Infra­qurylymdy damytý arqyly halyq kóp shoǵyrlanǵan aýyldardy damytý negizinde 2700 otbasy áleýeti tómen aýyldardan áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishi joǵary eldi mekenderge qonys aýdardy. Byltyr tórtinshi baǵyt boıynsha «Halyq kóp qonystanǵan aýyldardy damytý» baǵdarlamasyn iske asyrý kezeńi bastalǵan. Nátıjesinde 565 joba júzege asyp, aýyldy jerlerde 7,3 myń jumys orny ashylypty.

Jumyspen qamtý baǵdar­lamasyn iske asyrý úshin 169,4 mlrd. teńge qarastyrylǵan. Onyń 54,5 mlrd. teńgesi kásiptik bilim berý uıymdary men jumysqa ornalastyrýǵa, 32,9 mlrd. teńge kásipkerlikti damytýǵa, 26,9 mlrd. teńge eńbek resýrstarynyń tıimdiligin arttyrýǵa, 42,3 mlrd. teńge halyq kóp shoǵyrlanǵan aýyldardy damytýǵa bólingen.

Negizinen bul baǵdarlamany júzege asyratyn birden-bir tıisti mekeme ol – jumyspen qamtý ortalyqtary. 2011 jyldan bastap elimizdiń barlyq oblystarynda jáne Astana, Almaty qalalarynda «Jumyspen qamtý-2020» baǵ­dar­­lamasyn júzege asyratyn ju­myspen qamtý ortalyqtary qu­ryl­ǵan bolatyn. Al osy jumys­pen qamtý ortalyqtary halyqty qan­shalyqty jumyspen qamtyp ja­tyr degenge kelsek, oǵan joǵa­ry­da atalǵan kórsetkishter jaýap bola alady.

«Jumyspen qamtý orta­lyq­tary jumyspen qamtyp jatyr ma?» degen saýaldyń jaýabyn bıyl jazda ót­ken respýblıkalyq «Mamandyqtar jármeń­kesi­nen» de izdep kórdik. Eńbek jáne halyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Ju­myspen qamtý máselesi jó­nin­degi aqparattyq taldaý orta­lyǵynyń máli­met­terine qara­ǵanda, bıyl jazda elimizdiń aımaqtarynda ótken atalmysh sharaǵa 40,1 myńnan astam adam qatysypty. Olar­dyń 61 paıyzy, ıaǵnı 24,4 myń adam – jumys­syzdar, 23 paıyzy nemese 9,3 myńy – ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar. 5206 ju­mys berýshi 31275 bos jumys oryndary týraly jarııalap, bul jumys oryndaryna 10127 adam joldama alyp, onyń 78,5 paıyzy nemese 7953 adam jumysqa ornalastyrylǵan. Sondaı-aq, 517 oqý or­ny qatysyp, olarmen 1013 kelisimshart ja­salǵan. 1505 adam oqýǵa, onyń ishinde 632 adam nemese 42 paıyzy kásiptik daıyn­dyqqa jiberilipti. Jármeńkede jalpy qurylys mamandyqtaryna degen suranysy joǵary bolǵandyǵy baıqalǵan. Suranysy joǵarylar qatarynda odan ári muǵalim jáne dáriger syndy mamandyqtar tur.

Qalaı bolǵanda da, elimizde jumyspen qamtý jóninde ju­mys­tar júıeli júrip jatqandaı. Tek eńbekke degen ynta-jiger bolsa bol­ǵany, eki qolǵa bir kúrek tabylady.

Dınara BITIKOVA,

«Egemen Qazaqstan».