Qazynaly óńirde qandaı másele bar?

Qarashyǵanaq jobasyn júzege asyrý boıynsha qurylǵan «Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng B.V.» konsorsıýmy óńir ekonomıkasyn alǵa súırep otyrǵan alyp lokomotıv ekeni sózsiz. Alaıda dál osynyń keıbir qıyndyqtary da bar.

 Maman tapshy

– Ádette munaı-gaz ken oryndarynda jalaqy joǵary. Sondyqtan aýdanda jergilikti jumysty isteıtin maman tabý óte qıyn. Men osy qyzmetke kelgeli qansha azamatty qabyldadym, biraq ju­mys surap kelgen adamdy kezdestirgen joq­pyn. Shynynda da bul úlken másele. Áleýmettik salada muǵalim, dáriger, medbıke jetispeýshiligi kúrdeli máselege aınaldy, – deıdi Bórli aýdanyna ákim bolyp taǵaıyndalǵanyna 5 aı bolǵan Mırjan Satqanov.

Ákimniń aıtýynsha, búginde aýdandyq bilim berý mekemelerinde 70-ke jýyq muǵalim jetispeıdi. Bórli aýdandyq aýrýhanasyna jyl basynan beri 15 dáriger, 20 medbıke kelgen, sonyń ózinde aýrýhanaǵa áli de 27 dáriger jáne 30 medbıke qajet. «Mamandardyń basym bóligi belgili bir tájirıbe jınaǵan soń jalaqysy joǵary Intertech, Medıker sekildi jeke mekemelerge aýysyp ketedi» deıdi biletinder.

Árıne, jergilikti basshylyq ta qarap otyrǵan joq. Bul salaǵa qyzyǵýshylyqty arttyrý, mamandardy jumysqa tartý úshin eń aldymen baspana qajet. «Biz qazir mamandarǵa turǵyn úılerdi jalǵa alýdy qolǵa alyp jatyrmyz. Aldaǵy ýaqytta qyzmettik jataqhanalar salý josparymyzda bar», deıdi Mırjan Munaıdaruly.

Bárimizge belgili, Qazaqstanda «Dıp­lommen – aýylǵa!» atty keremet baǵdar­lama bar. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev osy baǵdarlama aıasyn keńeıtýdi tapsyrdy. Iаǵnı Aqsaı sııaqty shaǵyn qala­lardy atalǵan baǵdarlama aıasyna engizý jumystary oılastyrylýda.

Budan basqa, joǵary oqý oryndaryn bitirgeli jatqan jas mamandardy jumysqa tartý qajettigi anyq. Bul rette Bórli aýdandyq aýrýhanasy joǵary oqý oryndarymen tyǵyz jumys istep, úgitteý jumystaryn júrgizip jatyr eken. Iаǵnı Bórli aýdandyq aýrýhanasy jáne Qarashyǵanaq petrolıým opereıtıng kompanııasynyń arasynda 5 jyldyq shartqa qol qoıylǵan. Shart talaptaryna sáıkes ken óndirýshi kompanııa aýdandyq aýrýhanaǵa qosymsha qurylys ǵımaratyn salady, operasııalyq jáne reanımasııalyq bólimshelerdi tolyq jabdyqtaıdy, kompıýterli tomograf jabdyǵyn satyp alady jáne mamandardy shetelde biliktiligin jetildirý kýrsynan ótkizýdi qamtamasyz etedi.

– Biz byltyr aýylǵa qajetti jattyq­tyrýshy maman izdep, Nur-Sultan, Alma­ty qalalaryna arnaıy baryp qaıt­tyq. Aýdannyń tabıǵı jaǵdaıy, ekonomıka­lyq-áleýmettik áleýeti qysqy sport túr­lerin damytýǵa óte qolaıly. Oblys aýma­ǵyndaǵy eń iri qos deneshynyqtyrý kesheni bizde ornalasqan. Qazir oblys bo­ıynsha ár aýyldyq okrýgte sport mamanyn ustap otyrǵan – bizdiń aýdan, – deıdi Bórli aýdandyq deneshynyqtyrý jáne sport bóliminiń basshysy Armat Isanov.

Biraq joǵaryda aıtylǵandaı, jaqsy maman shaǵyn eldi mekenderge kelmeıdi. Birinshiden, jalaqy az. Ekinshiden, shaǵyn qalalarda baspana máselesi sheshilmeıdi. Dál osy máseleni Bórli aýdany basshylary kún tártibine qoıyp, sheshýge kúsh salýda.

 Aqsaı ajarlana ma?

Aýdan ortalyǵynda búginde kópqa­batty 152 úı bar. Onyń 100-i tóbesi men qas­betin jóndeýdi kútip tur. Qaladaǵy 210 lıftiniń 133-in aýystyrý qajet. «О́ńirlerdi damytý-2020» baǵdarlamasy aıasynda bıyl 4 úı jóndelip, 14 jedelsaty aýystyrylady eken. Buǵan 165 mln teńge qarajat qarastyrylǵan. Bul árıne, teńizge tamǵan tamshydaı ǵana.

Bórli aýdanynyń ákimi Mırjan Satqanov­tyń halyqpen kezdesýine qaty­syp, baıqaǵanymyz – munda kemshilik­ti jasyryp, jaýyrdy jaba toqý joq eken. Aýdan basshysy óńirdegi kúrmeýi qıyn máselelerdi ashyp aıtyp, onyń sheshý joldaryn da ortaǵa saldy.

Máselen, aýdan aýmaǵyndaǵy ınje­ner­lik jeliler dabyl qaǵarlyq kúıde eken. Búginde barlyq sý qubyrynyń 51%-y, káriz júıesiniń 79%-y, elektr jeli­leriniń 80%-y ábden tozyǵy jetken. Sál jel tursa, jaryq sónedi, turǵyndar shaǵymdanady. «Mynany túsiný kerek: elektr jelileri qazir jeke bıznes ókilderiniń qolynda. Ony jańartýǵa bıýdjetten qarjy bóle almaımyz. Biraq bul máseleni óz jaıyna qaldyrýǵa bolmaıdy. Kompanııa basshylarymen tyǵyz jumys istep, máseleni sheshýge tyrysamyz», deıdi aýdan basshysy.

Bıyl Aqsaıda kópqabatty úı mańyn, aýlalardy abattandyrýǵa, balalar alań­daryn salyp, joldar men trotýarlar sa­lýǵa 242 mln teńge qarastyrylypty. 5 jáne 10 shaǵyn aýdandar ishindegi 8 shaqyrym jol jóndelmek. Sovet jáne Elektrostansa kósheleriniń jolyn jón­deýge 375 mln teńge bólingen. Býden­nyı kóshesin abattandyrý úshin 220 mln teń­ge qarastyrylǵan. «О́ńirlerdi damytý-2020» memlekettik baǵdarlamasy bo­ıyn­sha ótken jyly bastalǵan 14 kó­she­­niń jóndelýi bıyl aıaqtalmaq. Aq­saı qala­synyń ishindegi barlyq 181 sha­qyrym joldyń 121 shaqyrymy asfalt­talǵan.

Aqsaılyqtardyń qala basshylyǵyna jıi qoıatyn eki máselesi – qala ishindegi qoǵamdyq kólik qatynasy jáne qoqys jınaý bolatyn. Júıeli jumys nátıjesinde bul sharýalar da sheshilip kele jatqany baıqa­lady. Mysaly, áleýmettik mańyzy bar marshrýttardy sýbsıdııalaýǵa jergi­likti bıýdjet qarajaty esebinen 67 mln teńge qarastyrylǵan. Jolaýshylar tasymalyn júzege asyratyn kompanııaǵa avtobýstar arasyndaǵy ıntervaldy qa­tań saqtaý, tolyqqandy marshrýtqa saı qyzmet kórsetý talap etiledi. «Bul úshin jelide júrgen barlyq avtobýsqa GPS treker ornalastyrylýy tıis. Bul qala tur­ǵyndaryna kerek avtobýstyń qaı jerde kele jatqanyn monıtorıngileýge, kóliktiń ýaqytyna saı aıaldamalarǵa kelýine senim­di bolýyna kómegin tıgizedi» deıdi aýdan basshysy.

Al Aqsaıdaǵy qoqys máselesi byltyr jaz ben kúzde múldem ýshyqty. Qala bıligi jergilikti kompanııalar men kásipkerlerge úndeý joldap, asar jarııalady. Sóıtip, kóp­shiliktiń kúshimen qala ishi turmystyq qaldyqtan tazaryp, halyq taza aýa jutty. Dál qazir qala qoqysyn tazartatyn «Dem Servıs» JShS qalypty jumysqa kirisken.

– Degenmen, qala tazalyǵy bir meke­meniń ǵana moınyna júkteıtin sharýa emes. Ár adam ózinen bastap, qoqysyn arnaıy orynǵa tastasa, qala tazalyǵyna ár­qaısymyz qamqor bolsaq, – degen ótinishin aıtty aýdan ákimi.

 Abattandyrý aýyldan bastalsyn

Batys Qazaqstan oblysy elimiz bo­ıynsha kógildir otynmen barynsha qam­tyl­ǵan óńir sanalady. Sońǵy jyldary eldi mekenderge aýyz sý jelileri de qar­qyn­dy tartyla bastady. Al gaz ben sý ár úıge kelip tursa, aýyl men qala­nyń aıyr­ma­sy azaıady degen sóz. En­digi másele – eldimekenderdi bir-biri­ne jal­ǵaıtyn jáne aýylishilik joldar salý.

Jol – Batys Qazaqstan oblysynyń bas aýrýy ekeni ras. О́ńirdegi barlyq avto­kólik joldarynyń 315-i ǵana qana­ǵat­tanarlyq kúıde.

– «Aýyl – el besigi» memlekettik baǵdar­­lamasy aıasynda Bórli aýylynyń Sadovaıa kóshesin kúrdeli jóndeý úshin 355 mln teńge qarajat kútip otyrmyz. Son­daı-aq Qyzyltal aýylynyń 17 kóshesi, Prıýral aýylynyń 3 kóshesi, Pýgachev aýy­lynyń kireberis joly jóndeledi. Osy jyly aýdan deńgeıinde mańyzy bar 14 shaqy­rym jol salynady, – deıdi aýdan basshysy.

Turǵyndardy sapaly aýyz sýmen qamtý úshin Aqbulaq, Ýspenovka, Kırov, Oblavka aýyldaryna tartylatyn sý qubyrynyń jobasy jasalýda. Sonymen qatar Bý­makól jáne Jarsýat aýyldarynyń feld­­sherlik-akýsherlik pýnktterine kúr­deli jóndeý júrgizý úshin jobalyq qujat daıyndalyp, saraptamadan ótkizil­di. «Aldaǵy ýaqytta respýblıkalyq bıýd­jet­­tiń naqtylanýynda, bul másele oń sheshi­min tapsa bıyl iske asyrylady», deıdi Mırjan Satqanov.

P.S.: Kórip otyrǵandaı, qazynaly óńirde súısinetin is te kóp, kúrmeýi qıyn máseleler de bar. Degenmen aýdan basshylary ekonomıkanyń shıkizat sektorynan basqa salalaryn da keshendi damytýǵa kúsh salýda. Ásirese agrobıznesti damytý bas­ty nazarda. Topyraǵy qunarly, shóbi shuraıly Bórli óńirinde dál búgin jalpy somasy 8 mlrd teńgeden astam qarjy quıylyp, birqatar iri ınvestısııalyq joba júzege asyp jatyr eken. Jaqynda Araltal aýylynda 1200 jer telimi, Aqsaı qalasynda 126 páterlik qos úı kezekte turǵandarǵa berilmek. Osynyń bári aýdannyń alǵa qaraı nyq ketip bara jatqanyn kórsetkendeı.

Batys Qazaqstan oblysy