Eki aıǵa jýyq karantın ýaqytynda otandastarymyzdyń búgingi jaǵdaıdyń ózgerýin qalap, keleshektegi jańa saıahattar týraly oılanǵany anyq. Alaıda, shalǵaıdaǵy memleketter osy jazda qol jetimsiz bolmaq, sondyqtan da ishki týrızmge degen suranys kútilýde. Bul salada orasan jumystar atqarylýy qajet ekeni belgili, olar – servısti jaqsartý, ınfraqurylymdy damytý, jańa tabıǵı aýmaqtardy ıgerý.
Tabıǵatqa zııan keltirmeý úshin osy mindetterdi saýatty jáne jaýapty iske asyrý týraly biz uzaq ýaqyt boıy áıgili dat sáýletshisi Iаn Geıl qurǵan Gehl Architects konsaltıngtik kompanııasynyń jetekshisi qyzmetinde bolǵan, sáýlet jáne ýrbanıstıka jónindegi ıtalıandyq sarapshy Rıkardo Marınımen áńgimelestik. Maman jaıly qala ortasyn qurý jóninde Almaty qalasynyń basshylyǵyna keńes berýmen aınalysady. Sózinshe, qazirgi zamanǵy túsinikte jaıly orta qala shekarasynda aıaqtalmaýy kerek, qala mańyndaǵy jáne qorshaǵan tabıǵı aımaqtardy da qamtýy tıis.
- Sizdiń kompanııańyz bizdiń elimizde jaıly qala ortasyn qurý jónindegi óz sheshimderimen tanymal. Degenmen, siz qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardaǵy ınfraqurylymdyq jobalarmen de aınalysasyz. Mundaı jobalardyń ereksheligi nede?
- Meniń Ulybrıtanııadaǵy Loch Lomond & The Trossachs ulttyq parkimen yntymaqtastyqtyń tabysty tájirıbesi bar, biz onyń ınfraqurylymyn damytý jóninde keńes berdik. Mundaı jobalarda ulttyq parkterdi retteıtin erejelerdi túsiný mańyzdy. Loch Lomond & The Trossachs jaǵdaıynda mundaı erejeler jaǵymsyz aralasýdan tabıǵatty qorǵaıdy jáne flora men faýnanyń erkin ósip, damýyna múmkindik beredi. Bul erejeler oryndy ekenin dáleldense jáne belgili bir aımaqtarǵa ǵana áseri anyqtalsa qurylysqa tyıym salmaıdy.
Mundaı jobalarda tabıǵı kontekstpen kelisiletin nemese ony ereksheleıtin sáýlet sheshimin tabý mańyzdy. Meniń mindetim – turǵyn úı ǵımarattaryn jobalaý jáne negizgi chellendjim arhıtektýranyń tabıǵatpen tyǵyz baılanysyn qurý, biraq landshaftqa áserin azaıtý boldy. Qosymsha qıyndyqtar da oryn aldy, olar – park aýmaǵyn avtomobıldermen lastamaı, ǵımarattarǵa jetýge bolatyndaı ınfraqurylymdy oılastyrý. Osyndaı aımaqtarda qurylys kezinde tabıǵatqa basty zeıin qoıý qajet, sáýlet ózine nazardy aýdarmaýy tıis. Kez kelgen aralasý tabıǵı sulýlyqty tolyqtyrytandaı názik jáne talǵampaz kúıde bolýy shart.
- Mundaı jobalar ádettegi qalalyq ınfraqurylymdy jobalaýdan nemen erekshelenedi?
- Kez kelgen jaqsy sáýlet konteksti tereń túsinýdi talap etedi. Eń basty mindet – sizge qoıatyn máseleni uǵyný.
Ekologııalyq turǵyda sezimtal aımaqtarǵa aralaspas buryn, aýmaqty, onyń mádenıeti men qundylyqtaryn tereń zertteý mańyzdy. Ázirlengen sáýlettik sheshim tabıǵı qundylyqtarǵa qaýip tóndirmeýi, adamdar úshin yńǵaıly jáne qaýipsiz bolýy tıis. Sóz joq, qıyn mindet, alaıda qıyndyqtar ony qyzyqty etedi.
- Sizdiń oıyńyzsha, týrıstik ınfraqurylym obektileri tabıǵı landshaftpen qanshalyqty úılesýi tıis?
Munda tek landshaftpen úılesim ǵana emes, organıkalyq sıpatta kirigý men tabıǵı erekshelikterdi sheber paıdalaný máselesi jatyr. «Neǵurlym az bolsa, soǵurlym utymdyraq» - osy qanatty sózdi eńbekte basshylyqqa alýǵa negiz bar.
Qorǵalatyn tabıǵı aımaqqa aralasý týraly áńgime bolǵanda, basty máselelerdiń biri – sáýlet nysandarynyń durys ornalasýy. Tabıǵı landshaftty ne quraıtynyn túsiný, jel aǵyndary men ózen aǵysyn jete bilý, jalpy peızajǵa nazar aýdarý mańyzdy. Ǵımarat peızajdy buzbaýy qajet, kerisinshe bezendirýi tıis. Jaqsy arhıtektýra osyny iske asyrýǵa qabiletti dep senemin.
О́zge de mańyzdy máseleler – materıaldardy tańdaý, qurylystyń bekitilgen normatıvteri jáne turaqty sáýlet qaǵıdattaryna sáıkestik. Ulttyq park aýmaǵynda salynǵan ǵımarat nóldik kórsetkishke jaqyn kómirtek izin óndirýi tıis. Qurylys kezinde de, odan keıin de flora men faýnaǵa áserdi azaıtý qajet. Materıaldardy múmkindiginshe landshaftpen úılestire tańdaý qajet, tipti jergilikti ónimderdi qoldanǵan abzal.
- Siz Qazaqstanda birneshe ret boldyńyz, Almaty men onyń tóńireginiń, Ile Alataýynyń kórkem peızajdarymen tanyssyz. Sizdiń oıyńyzsha, osy aımaqtyń qandaı tabıǵı erekshelikterin týrıstik jerlerde salynǵan ǵımarattardyń arhıtektýrasynda kórsetýge bolady?
- Ulttyq saıabaqtyń qurylysy kezinde birinshi orynda ulttyq park jáne onyń tabıǵaty bolýy tıis. О́z oıymdy murajaıdy jobalaý mysalynda túsindirgim keledi. Meniń oıymsha, murajaıda eń mańyzdysy – onyń eksponattary, kelýshiler úshin jaılylyq; bul marshrýttardy murajaıǵa kelýshiler kóp kelgen keze onyń árbir qonaǵynyń óner týyndylaryn kórýine múmkindigi bar bolatyndaı kúıde oılastyrý. Sońǵy jyldary tipti ǵımarattyń ózine basty nazar aýdaratyndaı etip jobalanǵan murajaılar da paıda boldy. Men muny tańdamaımyn.
Ulttyq park aýmaǵynda ornalasqan ǵımaratta bolǵan kezde, qorshaǵan tabıǵatty jáne paıda bolǵan sezimińizdi este saqtaǵyńyz keledi. Aýmaqta oryn tepken sáýlet nysany kórkem bolýy múmkin, alaıda onyń máni – qorshaǵan ortany úılesimdi túrde tolyqtyrý, ústemdik etpeý jáne lastamaý. Joǵaryda atap ótkendeı, nysannyń ornalasýy úlken mańyzǵa ıe. Sáýlet landshaftqa oń nemese teris áser ete alady. Jergilikti mekenniń barlyq tabıǵı qadir-qasıetin nazarǵa alyp, olardy sáýlet jobasynyń organıkalyq bóligi etip kórsetý kerek.
- Búginde álemde ekologııalyq týrızmniń tanymaldyǵy artyp keledi. Ol ádettegi týrızmnen qalaı erekshelenedi? Ekotýrızmge arnaıy ınfraqurylym qajet pe?
- Ekotýrızm – keıde maqsatqa saı emes qoldanylatyn trendtik sóz. Ekologııalyq týrızmniń mánin túsinbeı, ony tek qyzmetti, prodýktti alǵa jyljytý sıpatynda aıtý – jaýapsyzdyq. Týrıster olardy jańylystyrǵanyn lezde túsinedi. Ekotýrızmdi qulaqsha retinde paıdalana otyryp, adamdardyń kózqarasynda naqty qadir-qasıet pen áleýetti joǵaltý ábden múmkin.
Ekologııalyq týrızm jergilikti turǵyndardan bastalýy tıis. О́z tájirıbemdi negizge ala otyryp aıta alamyn, jaqsy týrıstik baǵyttar (naqty, Dısneılend emes) – bul jergilikti turǵyndarǵa yńǵaıly jáne jaıly oryndar. Bul naqty pikirler jazylatyn oryndar, oıdan shyǵarylǵan áńgimeler emes. Utymdy brend utymdy ónim negizinde túziledi.
Tabıǵı saıabaqty qurý kezindegi qıyn sátterdiń biri – bul saýattylyqty arttyrý! Adamdardyń bul nege mańyzdy ekenin túsingenine kóz jetkizý qajet. Sońǵy ret, men sizderdiń keremet taýlaryńyzda serýendep júrgende, óz jolymdy qaladan bastap, 2000 metr bıiktikke deıin kóterildim. Serýen keremet áser qaldyrdy, alaıda tamasha taý alqabyndaǵy sıpatsyz qurylys kóńilge kirbiń túsirdi. Záýlim psevdogeorgıan vıllalary bar sulýlyqty steroıdtar syndy lastaýda, birden kózge urylady. Qorǵaýda bolýy tıis tabıǵı aýdandarda kólikter baqylaýsyz júredi. 1500 metr belgide men úıdiń túrine laıyqty sońǵy topty kórdim, al odan óte kóz aldyma qoqys tógilgen orman ashyldy. Adamdardy aǵashtyń astyna plastık nemese araq bótelkelerin tastap ketýge jol berilmeıtinin túsinýge májbúr etý kerek! Bul, bálkim eko-trıýızm – jalpyǵa belgili shyndyq sııaqty estiletin shyǵar, alaıda eshkimniń osyndaı ásem tabıǵat arasynda qoqysty kórgisi kelmeıtini ras qoı.
Ekotýrızmdi damytý úshin eń mańyzdy qadamdardy atap ótkim keledi: bazalyq ınfraqurylym sheshýshi mánge ıe, al onyń negizgi elementi – ekologııalyq bilim. Adamdarǵa «ne, ne úshin, nege jáne qashan», tabıǵat – bul bizdiń basty qundylyǵymyz, nege ol eldiń halqy, qonaqtar men búkil ǵalamshardyń turǵyndary úshin mańyzdy, kúzetiletin nysandardyń shekaralary qaıda ornalasqan, olarǵa qashan barǵan mańyzdy, osynyń bárin uǵyndyrýymyz qajet.
Budan keıin ákimshilik resýrs qosylady, tabıǵı qundylyqtardy kúsheıtý jáne qorǵaý úshin erejeler belgilenedi jáne qoldanysqa engiziledi. Sońǵysy, ári eń mańyzdysy – tabıǵı aımaqtarǵa qaýipsiz jáne baqylanatyn qoljetimdilikti qamtamasyz etetin fızıkalyq ınfraqurylym. Bul júıe aımaqtyń tabıǵatyna jáne jalpy ǵalamsharǵa barynsha az áser etetindeı etip jobalanýy tıis.
Demalys jáne tabıǵatpen baılanys úshin qorǵalǵan aýmaqtardy asha otyryp, qonaqtardyń iz qaldyrmaýyn qamtamasyz etý – qıyn mindet. Oǵan barynsha jaýapkershilikpen qaraý jáne tabıǵatty baǵalaı bastaý úshin adamdardyń saýattylyǵyn arttyrý abzal.
Osylaısha siz ekologııalyq týrızmge baıypty qaraıtyn bolsańyz, bul bolashaq urpaq úshin ınvestısııa ekenin uǵyna túsesiz. Ekotýrızmge uzaq merzimdi perspektıvaly joba retinde qaraý kerek, bul oıyn-saýyq parki emes. Tabıǵat qundylyǵyn ár adam úshin asha bilgen jón, sonda ol ózi úshin sóıleı bastaıdy.
- Sizdiń oıyńyzsha, ekologııalyq týrızm almatylyqtar men jalpy Qazaqstan turǵyndary úshin qanshalyqty qajet bolýy múmkin?
- Qazaqstandyqtar ıtalıandyqtarǵa óte uqsas, otbasylyq beriktikti jáne tabıǵatqa jaqyndyqty baǵalaıdy. Sondyqtan demalys kúnderi kóbisi óziniń úlken jol talǵamaıtyn kólikterimen taýǵa qaraı bet alady, kez-kelgen aýmaqta barbekıý men serýenderdi uıymdastyrady. О́kinishke qaraı, keıbireýleri qoqystardy qaldyryp, úıine qaıtady. Mundaı jaǵdaı Italııada da oryn aldy. Guardia Forestale orman polısııasynyń kúshimen ekologııalyq saýattylyqty arttyrý arqasynda jaǵdaı jaqsardy. Qazir elimizdiń kóptegen aımaqtarynda adamdar tabıǵattyń qundylyǵyn sezinip, ony qurmetteýge tyrysady.
Eger saýatty ınfraqurylym salsa, kóptegen adamdar úshin jasyl aımaqtardy tartymdy etýge múmkindik bar jáne olar tabıǵatqa qaraı bet alatynyna senemin. Qol jetimdilik mańyzdy ról atqarady. Adamdarǵa taýǵa jetýdiń qaýipsiz jáne yńǵaıly joly qajet.
Árıne, qorshaǵan ortany tek jol talǵamaıtyn kólikter ǵana lastamaıdy, tabıǵattaǵy bir kún demalystan keıin kepteliste turý eshkimge jaǵa qoımas. Sondyqtan munda tabıǵı aımaqtarǵa aparatyn, olarda turatyn nemese sol aýmaqta jumys isteıtin adamdar úshin sapaly qoǵamdyq kóliktiń bolýy mańyzdy. Bul kólik ınnovasııalyq, ekologııalyq talaptarǵa saı bolýy, tómen kómirtekti izdi qaldyrýy jáne paıdalanýǵa yńǵaıly bolýy tıis. Men sondaı-aq taý joldary bastalatyn jáne aıaqtalatyn jerlerge kóteriletin arqandy joldar men fýnıkýlerlerdi de qarastyrar edim. Bul kezekte avtomobıldik qoljetimdilik qatań baqylanyp, shektelýi tıis.
Jalpy alǵanda, tabıǵı aımaqtarǵa degen qol jetimdilikke suranys tek arta túsetinine senimdimin, ár almatylyqtyń taýǵa degen yntyqtyǵyn eskermeý múmkin emes.
- Koronavırýsty jeńgennen keıin sheteldik ekotýrıster bizge nazar aýdara ma?
- Qazaqstan – sizdiń baıtaq dalalar nemese aspanmen talasqan taýlar, jalpy kóptegen tabıǵı qupııalarǵa toly el. Meniń oıymsha, bul ekotýrızmdi damytý bastaý alatyn tamasha núkte. Sizdiń memleket júrgizip otyrǵan «ashyq aspan» jańa saıasaty kóptegen adamdarǵa osynda kelýge múmkindik beredi jáne olar ony qýana paıdalanady.
Biz pandemııany jeńgen kezde, al men jaqyn arada onyń bolatynyna úmittenemin, adamdar Qazaqstanǵa jańa tájirıbe, taý aýasy, taza tabıǵı túrleri úshin at basyn tireıdi. Meniń oıymsha, sizder tabıǵı aımaqtardy shamadan tys júkteýge áýestenbeýlerińiz qajet jáne qabyldanatyn qonaqtar sanyn baqylap otyrýlaryńyz oryndy. Sanǵa emes, sapaǵa umtylý kerek dep esepteımin. Barlyq týrıstik baǵyttar sııaqty sizderge qaıtadan oralýǵa daıyn týrıster qajet. Olardyń tabıǵatty baǵalaı jáne qurmetteıalýy basty orynda.
- Rıkardo, qyzyqty suhbat úshin rahmet!