Qyryqqabat daýy: Dıqandarǵa 2 mlrd teńge bólinýi múmkin

Oramjapyraqty qazaqtyń kóp tutyna qoımaıtynyn jaqsy biletin sharýanyń kózdegeni soltústiktegi kórshi orys eline jetkizý bolatyn. Erte pisetin kókónisterdiń jolyna koronavırýs ta kedergi boldy. Oblys ákimi О́.Shókeev Úkimet aldynda kókóniske qatysty másele kótergen soń dıqandarǵa blok-beketterden ótý boıynsha jeńil­dikter jasalǵan. Jol ashyl­ǵanymen kórshilerdiń tabı­ǵı dárýmenge degen tábetiniń deń­geıi beımálim edi. Jaǵdaıdyń byl­tyrǵydaı bolmaıtynyn bol­jaǵan keı dıqan alqaptaǵy ónimin tegin berýge daıyn ekenin de jarııa etti. Qaıyrymdylyq uıymdary arqyly óńirlerge jóneltip jatqandar da tabylýda. Mysaly, Jetisaı aýdanynan 250 tonnaǵa jýyq qyryqqabat «Degdar» qaıyrymdylyq qory arqyly elimizdegi barlyq balalar úıine jáne turmysy tómen otbasylarǵa tegin taratyldy. Maqtaaraldyqtarǵa qıyn tusta kómek qolyn sozǵan azamattarǵa alǵyspen jaýap qatýdy aza­mattyq paryzy sanaǵan kásipker Qanat Maratuly 600 tonna qyryqqabatty gýmanıtarlyq kó­mekti alyp kelgen óńir­lerdiń júk kólikterine tegin tıep berip jiberdi. Al kele­si bir kásipker Hýseın Babý­rov dıqandardan 500 tonna oram­japyraq satyp alýǵa kelisti. Sóıtip, 200 tonna ónimdi júk kólikterine tıep, Bela­rýske jóneltti. Arnaıy júk kólikterine tıelgen qyryq­qabatty bul eline jetkizýge 5 kún ketedi eken. Ol jaqtaǵy qoı­­­maǵa túsken qazaq­stan­dyq ónim­­di saý­da­gerler ózge qalalarǵa jóneltedi.

Dıqandar úshin bul da úl­ken demeý. О́ıtkeni sharýa oram­japyraqty tutynýǵa daıyn kúıi­ne jetkizýmen qatar kókónis tıeı­tin traktor, jumysshylarǵa tóle­netin jalaqyny eseptegende ár gektarǵa shamamen 1 mln teń­ge jumsaıdy eken. Shetelge shyǵatyn júk kólikteriniń shyǵy­ny taǵy bar. Qyryqqabatty tazalap, júk kóligine qalaıtyn ju­mys­shylardyń kúndik jala­qysy 3000-7000 teńge aralyǵynda. Qys­qasy, sharýalar úshin byl­tyr­ǵyǵa qaraǵanda túsetin kiris az. Degenmen, dıqandar búgin­gi jaǵdaıda «barǵa qanaǵat» dep otyr.

Qanaǵatshyl sharýalardyń endi bir toby jumsaǵan shyǵynyn ótep alý úmitin úzgen emes. Júk kó­likteriniń shekaradan esh keder­­gisiz ótýine tıisti organdar múmkindik jasaǵan soń taýar­laryn tıep jolǵa shyqqandar qa­ta­ry artty. Alaıda alys-jaqyn shetelge shyǵýy tıis dıqandardyń aldynan taǵy bir kedergi shyq­ty. Bul joly olardyń taýary Shymkentte turalap qaldy. Otan­­dyq jemis-jıdekti Reseı, Bela­­rýs jáne Shyǵys Eýropaǵa tasy­maldaýshylar Shymkentten fıtosanıtarlyq sertıfıkat alýy tıis bolǵan. Onsyz shekara asa almaıdy. Sol qujat beril­meı, 100-ge tarta júk tasymaldaý­shy kólikter qala shetinde bir­neshe táýlik qańtarylyp turyp qaldy. Aqyly turaqtarda táý­liktep turýǵa májbúr bolǵan júrgizýshiler tonnalap ar­tylǵan qyryqqabat, pııaz, bol­gar buryshy men qyzylsha tez buzylatynyn aıtyp dabyl kó­terdi.

Taýar buzylmaýy úshin júk kóli­giniń tońazytqyshyn úzdiksiz qosýǵa týra keledi. Al tońazytqyshyńyzdyń teti­gi tegin aınalmaıdy, táýliktep isteýi qym­­batqa túsetini jáne málim. «Taýar buzyl­sa, taza taqyrǵa otyramyz» dep janaı­qaıyn aqparat quraldary arqyly jetkizgen júrgizýshilerdi de túsinýge bolady. Bul oraıda sertıfıkat berýi tıis aýmaqtyq ınspeksııanyń aıtar óz ýáji de bar. Inspektor az, sertıfıkat rásim­deı­tin tıis­ti baza, ıaǵnı mınıstrliktegi komı­tet­pen baılanysty kompıýterlik baǵdar­lama bir­shama ýaqyt qosylmaı qalǵan. Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligine qaraı­tyn ıns­peksııa qyzmetkerleri sertıfıkat berý má­selesi sheshilgenshe taýar buzyl­maı­ty­nyn aıtyp, júrgizýshilerdi sabyrǵa da sha­qyr­ǵan. Alaıda tonnalaǵan taýardyń taǵ­dyry júrgizýshilerdi dabyl qaǵýǵa májbúr etti.

Sharýalardyń amanatyn arqalaǵan júr­gizýshilerdiń janaıqaıy Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligine de jetken. Osy máselege qatysty aqparat tarat­qan mı­nıstr­liktiń baspasóz qyzmeti bıyl­­ǵy jyldyń birinshi toqsanynda Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń memlekettik ınspektorlary ósimdik ónim­deriniń eksporty úshin 10,0 myńnan astam fıtosanıtarlyq ser­tıfıkattar, onyń ishinde erte pis­ken qyryqqabatqa 2,5 myń sertıfıkat bergenin málimdedi. Fermerlerdiń jappaı úndeýine baılanys­ty Shymkent jáne Túrkistan aýmaqtyq ınspeksııasy ústemeli jumys rejimine kóshkenin de jetkizdi. Qyryqqabat­­ty eksporttaýǵa qajetti qujattar Túrki­s­tan oblysy men Shymkent qalasynyń barlyq aýmaqtyq ınspeksııalarynda beriledi. Mınıstrlik málimetinshe, mamyr aıynda olar 2,7 myńnan astam ótinish qabyldaǵan. Osy aıda mamandar 2,7 myń fıtosanıtarlyq jáne 164 karantın­dik sertıfıkattar beripti. Bul degenińiz, ósimdikterdiń karantındik tekserýin júrgizetin ár memlekettik ınspektor kún saıyn fermerlerdiń 40-qa jýyq ótinishin óńdegenin bildiredi. Iаǵnı bul sáýir aıymen salystyrǵanda ortasha eseppen 2,5 ese kóp. Qyryqqabat óndirýshilerdiń barlyq suranystaryn qanaǵattandyrý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi agroónerkásiptik keshenindegi memleket­tik ınspeksııa komıteti Shymkent qalasy­nyń aýmaqtyq ınspeksııasyna qosymsha jumys ýaqytyn engizdi. Sonymen qatar ótinishterdiń kúrt artýyna jáne ońtús­tik­ke fıtosanıtarlyq sertıfıkattardyń berilýin jedeldetýge baılanysty basqa óńirlerden qyzmetkerler kómekke kelgen. «Fıtosanıtarlyq sertıfıkattardy berýden dáleldi bas tartý Qazaqstan Respýblıkasynyń «О́simdikter karan­tıni týraly» zańnamasynyń talaptaryna sáıkes júrgiziledi, ótinish berilgen kúnnen bastap 5 jumys kúni ishinde júzege asyrylady. Jalpy, fıtosanıtarlyq sertıfıkat berý prosesi úsh negizgi kezeńnen tura­dy: BBAJ portalyna túsken ótinimderdi tirkeý jáne tekserý, onyń ishinde ótinimde kórsetilgen aqparat pen derekterdiń tolyqtyǵy men durystyǵyn tekserý; karantındik fıtosanıtarlyq jaǵdaıdy belgileý jáne karantınge jatqyzylǵan ónimderdi fızıkalyq tekserý, sondaı-aq tekserý júrgizý úshin ósimdikter karantıni jónindegi ınspektordyń karantınge jatqyzylǵan ónimdi saqtaýy jáne qoımaǵa barýy; karantındik fıtosanıtarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý týraly aktini BAAJ-da resimdeý, fıtosanıtarlyq sertıfıkatty tirkeý nemese ony berýden dáleldi bas tartý», delingen mınıstrlik málimdemesinde. Sondaı-aq buqaralyq aqparat quraldarynda jáne áleýmet­tik jelilerde kórsetilgen shaǵymdarǵa sáıkes, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Shymkent qalasyndaǵy aýmaqtyq ınspek­sııanyń jumysyn tekserýdi qolǵa alǵan.

Búgingi jaǵdaıdy bilmek bolyp Shymkent qalasy boıynsha aýmaqtyq ıns­peksııa basshysy Ábdibaqyt Maqulbaev­qa habarlasqan edik. «Mamyrdyń 18-20 kún­deri ótinim óte kóp kelip tústi. Iаǵnı 160-190 kólik keldi. Olardyń qujatyn rásimdeý­de 4 ınspektor jumys istedi. Buryn mun­shama ótinim túspeıtin. Negizi júrgizýshiler fıtosanıtarlyq sertıfıkatty sol ónim ósken jerden alýy tıis edi. Kókónis tıelgen Maqtaaral, Jetisaı, Saryaǵash aýdan­darynda ob­lystyq ınspeksııa qarap, fıtosertıfıkat berýi kerek edi. Olaı bolmaǵan. Bári Shymkentten alamyz dep jolǵa shyqqan. Osylaısha 100-den astam kólik jınalyp qaldy. О́tinim kóbeıip, úlgermeı qaldyq. Onymen turmaı 4 ınspektor ǵana qyzmet kórsetedi. Qyrsyq shalǵanda baza durys istemeı irkilis boldy. Qazir jaǵdaı turaqty», deıdi Ábdibaqyt Maqulbaev. Inspektorlardyń azdyǵy, shtatty kóbeıtý máselesi byltyrdan beri kóterilip te keledi eken. Alaıda áli kún­ge deıin sheshimin tappaǵan. Joǵaryda aı­tyl­ǵandaı, shymkenttik ınspektorlarǵa Taraz, Qyzylorda qalalarynan áriptesteri ýaqyt­sha kómekke kelgen. Búginde 9 ıns­pektor qyzmet kórsetýde. Nátıjesinde, jaǵdaı turaqtanyp, fıtosanıtarlyq sertıfıkat alǵan kólikter kóp kidirmeı jolǵa shyǵýda.

Aıtpaqshy, qyryqqabat ónimine qatys­ty Qazaqstannyń alǵashqy Premer-mınıstri, qazir omartashylar oda­ǵynyń tóraǵasy bolyp otyrǵan Sergeı Tereshenko da pikir bildirgen edi. Qazaqstan Baspasóz klýbynyń Facebook áleýmettik jelisindegi paraqshasynda agroóner­kásiptik keshendi damytý jóninde ótken onlaın-brıfıngte Sergeı Tereshenko «Tótenshe jaǵdaı kezin­de buzylyp ketken 300 myń tonna qy­ryq­qabatty kómý úshin Úkimet 2 mlrd teńge jumsady» degen aqparat aıtqan. Áleý­mettik jelilerde pikirtalas týdyrǵan osy aq­paratqa qatysty oblystyq Aýyl sharýa­shylyǵy basqarmasy túsinikteme berdi.

Ákimdiktiń resmı jaýabyna sensek, álgi 300 myń tonna qyryqqabat túgel búlinip ketpegen jáne Úkimetten rasymen de 2 mlrd teńgege jýyq qarajat bólý máselesi qarastyrylýda. Biraq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy ol qarajat basqa maqsatqa jumsalatynyn aıtyp otyr. «Túrkistan oblysynda aǵymdaǵy jyly 8 myń gektar jerge erte pisetin qyryqqabat daqyly egilip, 300 myń tonna ónim jınaldy. Búgingi tańda 150 myń tonna qyryqqabat satyldy», dep habarlaıdy basqarma. Sol 150 myń tonna ónimniń 104 myń tonnasy ishki naryqqa satylsa, 46 myń tonna qyryqqabat Reseı, Belarýs jáne Qyrǵyzstanǵa eksporttalǵan. «Al qalǵan 150 myń tonna qyryqqabatty Úkimet tapsyrmasyna sáıkes respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men oblystardyń turaqtandyrý qorlary arqyly satyp alý josparlanýda. Sonymen qatar qyryqqabat ekken aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge ekinshi ónim egý úshin 0,01% nesıe berý maqsatynda, Úkimettik Qordan 1 600,0 mln teńge qarjy bólý qarastyrylýda», -  deıdi basqarma basshysy Nurbek Badyraqov.

Túrkistan oblysy