QUShAǴY KEŃ DÚNIE

Qadirmendi redaksııa! Kópten kókeıde júrgen másele ­– “Túrikstan jınaǵy” atalatyn kitap shyǵarý bolatyn. Kaýfman “Túrkistan jınaǵyn” shyǵarǵanda, men nege “Túrikstan jınaǵyn” shyǵara almaımyn dep oılap júrýshi edim. Oıǵa alǵan jınaqtyń birinshi kitabyn jaryqqa shyǵardym. 40 baspa tabaqtaı. Qamtyǵany – túrki dúnıesi. О́zbek te, qyrǵyz da, shor da, túrkıe de bar ishinde! “Arystar men Aǵystar” atap, bir janrǵa bir-bir syn kitabyn arnap, taqyryptyq tutas týyndy jasap ta kórdim ǵoı. Al mynaý Máshekeńniń “Mesi” sekildi. Tapqanymdy ishine tastaı berdim. Tarıh, etnografııa, mýzeı, beıneleý óneri, kitapqumar jazbalary... bári bar. Biraq, arzandamaýǵa tyrystym. Buryn kitap bolyp basylmaǵan, jazylyp jarııalanǵan, tipti jarııalanbaǵan birsypyra materıaldarymdy iriktep, suryptap engizdim. Úlken dúnıege umtylys jaqsy, mazmunnan da uıalmaspyn dep oılaımyn. Atalǵan kitapqa túrik dúnıesiniń yntymaq-birligin Alladan aq tilep júrgen Túrkııa azamaty Namyq Kemal Zeıbek alǵysóz jazǵan edi. Gazet betinde kórinse teris bolmas edi. Reti kelip jatsa. Kitap “Egemen Qazaqstanda” jarııalanǵan “Túrkistan jáne Elbasy” tolǵanysymen ashylady. Endi “Túrikstan jınaǵynyń” ekinshi kitabyn daıyndaýǵa kirisip kettim.

Qurmetpen, Qulbek ERGО́BEK.

Meniń túrkistandyq bolǵanyma da birneshe jyldyń júzi. Atatúrik amanat etken bir sóz bar. Ol – “Rossııa ımperııasyna qaraıtyn bizdiń kóp baýyrlarymyz bar. Erte me, kesh pe, SSSR ımpe­rııa­sy taraıdy. Kommýnıstik re­jım kúıreıdi. Dúnıe bir orynda tura bermeıdi. Sol kezde bizdiń baýyr­larymyz bostandyqqa shyǵa­dy, ózderiniń táýelsizdigin alady. Biz sol kezde baýyrlarymyzǵa jár­dem berýge daıyn bolýymyz kerek!” degen sóz. Reseıdegi túrki ult-ulys­tary táýelsizdik ala bastaǵan sátten biz olarǵa baýyrmal júre­gimizdi ashtyq. Ne járdem kerek – kómek kórsetýge daıar júrdik. О́ıt­keni, ımperııalyq júıeden táýel­sizdikke shyqqan el tún-túnekten jaryqqa, jaryqqa bolǵanda da shaqyraıǵan kúnge shyqqanda kózi qaryǵatyn adam sııaqty kúı keshedi. Tipti oń-solyn da birden tany­maýy, týra joldy tańdaýy – bári de qıynǵa túsýi múmkin edi. Biz qolymyzdan kelgeninshe járdem de berdik. Túrkıe Respýblıkasynda atqarǵan qyzmetime qaraı túrki dúnıesin kóp araladym. Sodan da kóp kisimen aǵa-ini, dos-baýyr boldym. Túrkistan ataýy biz úshin erek-she qasterli. 1992 jyldan bastap Túrkistanda Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversı-teti júmys isteı bastady. Men osy joǵary oqý ornynyń О́kiletti keńesi­niń tóraǵasy bolyp biraz jyl istedim. Qyzmetti birge istegen soń qazaq aǵaıyndardy tipti jaqyn­nan bildim. Dos-jaranym burynǵy­dan da kóp boldy. Sol senisken azamattyń biri – Qulbek Ergóbek. Túrkistanda da, Túrkıede de Qulbekpen birsypyra kezdestik. Kezdeskende birge tamashalarymyz – mýzeıler bolady. Mádenıet mı-nıstri bolǵan meniń janyma mýzeı isi jaqyn. Mýzeı – memleket­tiń mádenı órisi. Qulbek te buryn mýzeı qyzmetkeri bolypty. Más­keýde mýzeıdiń oqýyn oqypty. Mý­zeılerdi tamashalaı júrip ekspo­zısııa izimen kúlli túrki halyq­taryna ortaq – “Túrik qaǵanaty­na” deıin qııaldap birge baryp qaı­tamyz. Budan birneshe jyl buryn túrkıe túrkologtary “Or­hon” tas jazýlarynyń úlken albomyn shyǵarǵan edi. Meniń jaqsy tanys, syılasym, úlken túrkolog hám qaıratker Myrzataı Joldasbekov “Orhon eskertkishte­riniń atlasyn” jaryqqa shyǵaryp­ty. Bul – úlken jetistik. Bul Qazaqstanda túrkolo­gııa ǵylymynyń damý ústinde ekenin kórsetedi. Túrkologııanyń otany – Túrkistan bolýy kerek dep esepteımin. Túrkistanda túrkolo­gııalyq jıyn­dar bolyp turady. Túrkologııalyq kongress ótki­zilip júr. Halyqaralyq “Túr­ko­logııa” jýrnaly júıeli jaryq kórip keledi. Olarǵa buryn Shákir dostym muryndyq bolýshy edi. Endi Qulbek uıymdastyryp júr. Men solarǵa qatysqan saıyn Túrkistan jaıynda tátti oılarǵa berilemin. Qulbek Túrkistanda qazaq túr­kology “Beısembaı Kenjebaı-ulynyń túrkologııalyq mýzeıin” jasady. Arnaıy baryp kórdim, baqyladym. Kúlli dúnıe túrkolog-tarynyń tarıhyn jınaqtapty. Tamasha mýzeı bolady dep oılaı-myn. Qyzyqtym. Qyzyqtym da, jalma-jan ózimde saqtaýly eks­ponattardy mýzeıge syıladym. “Bizde – Túrkııada mundaı túrko-logııalyq mýzeı joq” – deımin qýanyp. “Mundaı túrkologııalyq mýzeı Qazaqstanda da, ózge túrik elderinde de joq, – deıdi Qulbek. – Tek Túrkistanda bar!” Onysy durys. Túrkologııalyq mýzeı Túrkistanǵa jarasady. Qulbek sońǵy kezde “Túrki halyqtary kitaphanasyn” ashamyn dep júr. Kitaphanany óziniń ómir boıy jınaǵan kitap qorymen ashpaqshy. Tamasha oı. Úıine baryp kitaphanasyn kórdim. 1873 jyly Sankt-Peterbýrgte basylǵan “Túrki­stan haıýanattary” atalatyn altyn jazýly, kónmen qaptalǵan kitaby bar eken. Tap osyndaı “Shaıbanı-nama” kózime ottaı basyldy. “Gra­nat”, “Brokgaýz-Efron” ensıklope­dııalaryn kórip, tań-tamasha qaldym. О́zbek, qyrǵyz, tatar, bashqurt, altaı, noǵaı, hakas... degendeı túrli túrki halyq­tary tilindegi kitaptary bar eken. Q.A.Iаsaýı atyndaǵy ulysaralyq qazaq-túrik ýnıversı­tetinde 29 túrkilik ult, ulystardyń balalary bilim alýda. Eger “Túrki halyqtary kitaphanasy” ashyla qalsa – solar kelip oqıdy. Qulbek­ke aǵalyq alǵysymdy aıttym. О́z kitaphanamnan túrkologııaǵa qatysty kitap­tar­dan bermek bolyp ýáde ettim. Mundaı kitaphana “Túrki ult, ulystarynyń” eshqaısysynda joq, tek Túrkistanda bar!” – deıdi Qulbek. Shynynda qyzyqty is. О́zi­niń úsh qabatty úıin usynyp, óziniń 16 myń kitap qory bar kitaphanasyn berip, osyndaı kúlli túrkige ortaq is isteý – Qulbek Ergóbektiń úlken adamgershiligi, ári úlken erligi dep bilemin. Túrki memleketteriniń ishindegi eń jańa­shyl Prezıdent N.Á.Nazarbaev “Túrkistan – túrki halyqtarynyń ortaq rýhanı astana­syna aınala­dy” degen. Túrkistanda jasalyp otyrǵan túrkologııalyq isterdiń bári N.Á.Nazarbaevtyń aıtqan osy oıyn júzege asyrý jolynda jasalyp jatqan ıgilikti ister dep oıladym. Qolymyzdan kelgeninshe Qulbek Ergóbektiń bul mádenı isterine halyqaralyq qorlar arqyly kómek berýimiz kerek. Mine, búginderi Túrkistan-damyn. Men Túrkistanǵa kelgen saıyn Qulbek dostym, inim bir jańalyq oılap taýyp qoıady. Sálem bere kelip, áńgime ústinde óziniń “Túrik­stan jınaǵy” atalatyn kitap shyǵar­ǵysy keletinin aıtty. “Túrkistan jınaǵy” degen kitapty qulaǵym shalǵany bar edi. “Sondaı jınaq pa?” – dep suradym. “Joq. Bul basqa. Ol “Túrkistan jınaǵy”. Orys general-gýbernatory shyǵarǵan. Al meniń shyǵaratynym “Túrikstan jınaǵy”. Jınaq – meniń túrki halyqtary ádebıeti, óneri, tarıhy, etnografııa­sy jaıynda ózimniń jazǵan maqala, zertteýlerimnen turady” – deıdi. “Sonda ol “Túrkistan” emes pe? – deımin. Ol: “Túrkistan” emes, “Túrikstan” – deıdi. Men túsindim. Qulbek “Túrkistannan” bir kezdegi aıdyndy “Túrikstanǵa” sapar shekpek. Qushaǵy keń dúnıe eken! Kúlli túrki dúnıesiniń rýhanııa­tyn qushaǵyna syıǵyza sóıleýge bizdiń dosymyzdyń daıyndyǵy jetedi, bilimi kóteredi. Joly aq, kedergisi joq bolsyn! Namyq Kemal ZEIBEK, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Beıbitshilik pen tatýlyq syılyǵynyń laýreaty. REDAKSIIаDAN: Kıeli qala – Túrkistannan taǵy bir ıgilikti is bastaý alǵan eken. Sol jańa kitapqa qoldaý retinde avtordyń tilek sózin de, búkil túrki dúnıesine aty qadirli azamat Namyq Kemal Zeıbektiń alǵysózin de qatar jarııalaı otyryp, myna bir jaıǵa oqyrman nazaryn aýdarǵymyz keledi. Ol – kitap ataýyndaǵy – “Túrikstan” sózi. Árıne, biz bárimiz de ejelgi kók túrikterdiń búgingi urpaqtary ekendigimiz talassyz. Sultanmahmuttyń “Arǵy atam – kók túrik” degen óleńi de belgili. Áıtse de, ýaqyt óte kele tarıhı damý jolyna baılanysty bir kezdegi tutastyqtyń zańdy túrde ártúrli ózgeristerge túskenin, túbi bir halyqtardyń óz aldyna otaý tigip, áýeli oǵyzdar, qypshaqtar bolyp bólingenin, odan ári qazaq, ózbek, túrik, ázirbaıjan sııaqty tarmaqtalǵanyn, sondaı kúrdeli úderister nátıjesinde “túrik” ataýy búginde Túrik Respýblıkasyn meken etetin aǵaıyndarymyzǵa tıesili bolyp qalyptasqanyn, al túbi bir, tili bir, dini bir barsha týystarǵa “túrki” sózi ortaq ataý retinde ornyqqanyn da eskermeýge bolmaıdy. Qara shańyraqtaǵy qalanyń aty da baıaǵydan “Túrkistan” delinetini sondyqtan. Demek, Qulbek Ergóbek kitabynyń ataýyndaǵy “Tú­rikstan” sózin avtordyń aǵaıyndy halyqtardyń basyn biriktire túsý jónindegi ıgi nıetiniń kórinisi dep sanaǵan, al tarıhı óńir atyn da, qasıetti qala atyn da “Túrkis­tan” kúıinde aıta, jaza bergen jón bolady.