Qoı ósirip, tabys taba almaı otyrmyz

Qoı ósimtal túliktiń bi­ri. Alynatyn ónimi de kól-kó­sir ekeni eshqandaı talas tý­ǵyzbaıdy. Bul rette eń al­dymen aıtaıyn degenimiz ob­lystaǵy Yrǵyz, Oıyl, Baı­ǵanın jáne Shalqar aýdan­dyrynyń tabıǵı-klımattyq erek­sheligi, mundaǵy túgin tartsa, maıy shyqqan shuraıly dala­lyq alqaptar qoı sharýa­shy­lyǵyn órkendetýge óte qo­laı­ly ekeni. Keńestik kezeń­de óńirdegi qoı otarlary dál osy aýmaqtarǵa shoǵyr­la­nypty. Buǵan deıingi qoı ósi­rý dástúri men tájirı­besi atalǵan aýdandar aýma­ǵyn­da jańasha kózqaras jaǵ­daı­yn­da jalǵasyn taýyp keledi. Búgingi kezde aımaqta asyl tuqymdy qoı ósirýge ba­ǵyt ustalyp otyr. О́ıtkeni 4-5 bas jaıdaq maldan góri bir bas asyl tuqymdy mal us­taý – áldeqaıda tıimdi eken­digi tájirıbede tolyq dálel­dengen. Budan alynatyn ónim sapasy joǵary bolatyny da beseneden belgili. Taǵy bir atap óterligi, ejelgi qoı sharýashylyǵymen aınalysyp kelgen aýdandarǵa qosa oblys ortalyǵynan asa qa­shyq emes Qobda, Alǵa jáne Mu­ǵal­jar sekildi aýdandarda da asyl tuqymdy qoı ósiretin agroqurylymdar kóbeıip keledi.

Tutastaı alǵanda óńirdegi qoı ósirý isiniń basym baǵytyn jartylaı qylshyq júndi jáne qylshyq júndi qoı tuqymdary quraıdy. Buǵan qosa usaq maldyń taǵy bir asyl tuqymdy túri – sıgaı merınosyn ósirýge de kóńil bólingen. Sońǵy jyldary respýblıkamyzdyń kóptegen obly­synda edilbaı qoıyn ósirýge de suranys kúrt ósip keledi. О́ıt­keni edilbaı qoı etiniń sapa­sy óte joǵary ekeni ǵylymı tur­ǵy­­­dan dáleldengen. Ekinshiden, onyń qatań tabıǵı klımattyq jaǵ­­­­daı­larǵa tózimdi keletini, bap tal­­ǵa­­­maı­tyny, jylqy sekildi qys kezin­de de tebindeı júrip, qar­­­dyń as­tynan óz azyǵyn ózi taýyp jeı­tini onyń ózge tuqym­das­tarynan artyqshylyǵyn kórsetedi.

Asyl tuqymdy qoıdyń bul túri oblystyń Yrǵyz aýdanyn­daǵy «Altyn Ásel» JShS men Oıyl aýdanyndaǵy «Danagúl» já­ne «Tolǵanaı» atty sharýa qoja­­lyq­­tarynda ósirilýde. Árıne, kez kelgen sharýa ıesi eń aldy­­men ózi ósirip otyrǵan maldan paı­da taýyp, qajet bolǵan jaǵ­­daı­da ony eksportqa shyǵa­rý­ǵa qam ja­saı­tyny haq. Ma­man­dar­­dyń málim­deýinshe, edil­baı qoıy­­nyń quı­ryǵy eks­porttyq ónim qatar­yna kirmeıdi eken.

Túlik – óziniń tóli esebinen ósedi. Bul úshin oblystaǵy qoı ósirýshiler tabıǵı jáne qoldan uryqtandyrý arqy­ly onyń sanyn ósirýge qam-qareket jasap júr. Aqtó­be oblystyq aýyl­sha­rýa­shy­lyq bas­qarmasy mal sharýa­shy­lyǵy bóliminiń bas mamany Nurlybek Álimbekovtiń aıtýynsha, oblystaǵy ana­lyq saý­lyq qoıdyń 90-95 paıyzy qoldan uryq­tan­dyrylady. Iаǵnı ár otarǵa qoshqarlar jibe­ri­lip, kúıekten ótkiziledi. So­ny­men birge óńirde «Altyn Ásel» JShS sekildi on myń bastan asatyn qoı ósiretin agro­­kásiporynda qoldan sha­ǵy­­lystyrý qosyndary jasaq­tal­ǵan. Munda negi­zi­nen jarty­laı qyl­shyq­ty júndi qoı­lar kúıek­ten ótedi eken. Kúıek maýsy­my óńirde ár jyl­dyń 11 qara­shasy men 15 jel­toq­sany aralyǵyna oraı­las­ty­rylǵan.

Qazirgi kúni maldy óz tó­li esebinen ósirý isinde bu­ryn­­ǵydaı ár 100 saýlyqtan 120 nemese 130 qozy alý degen sekildi lepirme jospar, so­sıa­lıstik mindettemeler men asqaq urandar kelmeske ket­ken. Fermerler ár júz saý­lyqtan 85-90 qozy alsa, qanaǵat tutady. Basty másele tóldiń kóptigi emes, sany az bolsa da sapaly bolyp, tez shıryǵyp ósirilýinde.

Oblystyq aýylsha­rýa­shy­lyǵy basqarmasynan alyn­ǵan sońǵy derekter boıynsha, 2020 jyldyń 1 mamy­ryna deıin óńirdegi sharýa­shylyqtarda 391 287 qozy alynǵany aıtylǵan. Bul kór­setkish ótken jyl­dyń esep­tik kezeńimen salys­tyr­ǵan­da 11 myń tólge artyq ekenin aıtady Aqtó­be oblystyq aýylsha­rýa­shy­ly­ǵy basqarmasynyń basshysy Qusaıyn Sársembaı.

– Bul negizgi ári sońǵy kór­set­kish emes, tóldeý mer­zimi áli aıaq­talǵan joq. Aýyl ákim­deri mal­dyń, sonyń ishinde qoı-eshkiniń sa­nyna jy­lyna eki ret sanaq júr­gi­­zip otyrady. Sol kezde biraz ózge­­rister engiziletinine senim mol, – dedi ol.

Qazir saqman­nyń naǵyz qyzǵan kezi. Ke­ńes dáýirinde qoı tóldetý naýqanyn tıimdi ári shy­ǵyn­syz ótkizý úshin oǵan jan-jaq­tan adamdar tartyla­tyn.

Búgingi jaǵdaı budan bólekteý. Sharýalar kelisim­shart arqyly bos júrgen aýyl adamdaryn ýaqytsha maý­sym­dyq jumysqa qabyldaý ar­qyly máseleni sheship otyr deıdi aýyl sharýashylyǵy basqarma­sy­nyń bas mamany Nurlybek Álim­bekov.

Qazirgi kúni burynǵy uǵym­daǵy aıdaladaǵy qańy­raǵan qara qystaý men eski qora-qopsylar, kópten beri jón­deý kórmeı, sylaǵy túse bas­taǵan toqal tamdar men mal­shy shopandardyń jada­ǵaı jazǵy lashyqtary kelmes­ke ketken. Búgingi zamanaýı qoı sharýashylyǵy keshen­derinde 2 myńnan 10 myń basqa deıin qoı baǵylady. Mu­nyń jarqyn mysaldary bú­gingi áńgimemizdiń bas­ty qa­zyǵyna aınalyp otyrǵan Aqtóbe oblysynda da aıqyn kó­rinetinin aıtýdyń ózi bir mereı.

Sóz sońynda búginde Úkimet asyl tu­qymdy qoı ósirýshilerge udaıy qarjylaı qoldaý kór­setip kele jatqanyn aıta keteıik. Bul oraıda menshik ıeleri shyǵarǵan shyǵynnyń bel­gili bir bóligin jabý úshin ár bas asyl tuqymdy qoı­­ǵa sýbsıdııa túrinde 8000 teńge bólingen. Bul esepke selek­­sııa­lyq-asyldandyrý ju­­mys­taryn júrgizýge qa­jet­ti memlekettik járdemaqy tó­lemi kirmeıdi. Qarjylaı kómektiń bul túri ózge esepter boıynsha qarastyrylǵan.

Sonymen birge bıyl­ǵy jyly óńirde mal sharýa­shy­­ly­ǵy salasyn sýbsıdııa­laý úshin oblystyq bıýdjet­ten qosymsha 6 mlrd teńge­den astam qarajat bó­lindi. Sonyń eleýli bóligi qoı ósi­rýshilerdiń enshisine tıdi. Qys­qasy, oblysta qoı ósirip, paıda, tabys tabamyn deý­shilerdi qarjylyq jaǵynan qoldaýda kidiris joq deýge ábden bolady. Bul jaıt ejelden bergi ata kásibimiz – qoı sharýashylyǵynyń odan ári damýyna alǵyshart bolatyny anyq.

Aqtóbe oblysy