Jaıylymdyq qoı sharýashylyǵy eger tıimdi uıymdastyrsa paıda kózi bolǵaly tur

Qoı ósirý qazaqtyń atakásibi ekeni jasyryn emes. Árıne, halqymyzda budan basqa kásip bolmady degen oıdan aýlaqpyz. Degenmen, qazaqtyń qoı ósirýdiń qyr-syryn jetik meńgergeni anyq. Maldyń qamymen, sharýanyń jaıymen kóshpeli ómir tájirıbesin qalyptastyrǵan ata-babamyz jaıylymdy qalaı paıdalaný kerektigin, qaı óńirdi jyldyń qaı mezgilinde jaılap, qystaý kerektigine deıin bilgen. Elimizde jaıylym da jetedi. Tabıǵı jaıylymnyń ózine 190 mıllıon gektar kólemindegi jer tıesili eken. Osynshama tabıǵı jaıylym qorlarynyń 75 paıyzy shól jáne shóleıt aımaqtarǵa ornalasqandyqtan kóbi paıdalanylmaı jatqanyn da mamandar aıtyp júr.

Qoı ósirý qazaqtyń atakásibi ekeni jasyryn emes. Árıne, halqymyzda budan basqa kásip bolmady degen oıdan aýlaqpyz. Degenmen, qazaqtyń qoı ósirýdiń qyr-syryn jetik meńgergeni anyq. Maldyń qamymen, sharýanyń jaıymen kóshpeli ómir tájirıbesin qalyptastyrǵan ata-babamyz jaıylymdy qalaı paıdalaný kerektigin, qaı óńirdi jyldyń qaı mezgilinde jaılap, qystaý kerektigine deıin bilgen. Elimizde jaıylym da jetedi. Tabıǵı jaıylymnyń ózine 190 mıllıon gektar kólemindegi jer tıesili eken. Osynshama tabıǵı jaıylym qorlarynyń 75 paıyzy shól jáne shóleıt aımaqtarǵa ornalasqandyqtan kóbi paıdalanylmaı jatqanyn da mamandar aıtyp júr.Taıaý jyldarda eksportqa 60 myń tonna et shyǵarý mindeti qoıylyp otyr. Bul qoı sharýashylyǵyn damytýdy alǵa tartady. Al, naryqtyq jaǵdaıda ár múmkindik tıimdi paıdalanylsa ǵana utymdy bolmaq. Ǵalymdar naryqtyq jaǵdaıda qoı ósirýdiń tıimdiligin dáleldep berdi. Alaıda, qoı sanyn keńestik kezeńge jetkize almaýymyz nelikten? Statıstıkalyq derekterde ósim bar, biraq mardymsyz. Mundaı jaǵdaı Aqtóbe oblysyna da tán desek artyq aıtqandyq bolmas. Árıne, josparly ekonomıkanyń san qýǵan, kórsetkish qýǵan kórinisterin qaıtalaýdyń keregi bolmas. Degenmen, qoı sharýashylyǵyn damytýǵa túbegeıli betburys jasaıtyn kez jetti. Muny naryqtyq qatynas ta, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý talaby da alǵa tartýda. Qoı sanyn kóbeıtpeıinshe bul baǵytta tabysqa jetý qıyn. «Mal ósirseń, qoı ósir, tabysy onyń kól-kósir» dep qazaq tegin aıtpasa kerek. Kól-kósir tabysqa kenelý úshin bul baǵytta keshendi jumystar júrgizilýi tıis. Sonyń bastysy, Úkimet qoldap otyrǵan shalǵaı jaıylymdyq qoı sharýashylyǵyn damytý bolmaq. Bul baǵytta jaıylymdyq jerlerdi tıimdi paıdalanýdyń bási arta túsedi. Oblysta esepte bar 25,3 mıllıon gektar jaıylymdyq jerdiń 6,9 mıllıon gektary menshik ıeleri men jer paıdalanýshylardyń enshisinde. Osynshama jerdiń 55 paıyzy sýlandyrýdy qajet etedi. Al, 15,8 mıllıon gektary memlekettiń menshiginde bolǵanymen, sý kózderiniń joqtyǵynan, ınfraqurylym bolmaǵandyqtan jáne jerdiń azýynan paıdalanylmaı otyr.

– Keńestik kezeńde qoı sharýashylyǵyn damy­týmen oblystyń ońtústik, ońtústik-batys, shyǵys jáne ortalyq aýmaǵynda ornalasqan segiz aýdany aınalysty. Bul aýdandar shalǵaı jaıylymdyq jerlerdiń basym bóligine ıe jáne tabıǵı aýa raıy jaǵdaıy qoı sharýashylyǵyn damy­týǵa qolaıly. Oblystyń bul salasynda etti-maı baǵytyndaǵy qoı tuqymdaryn ósi­rý­ge basymdyq berilýde. Ústimizdegi jylǵy 1 qań­tarda oblysta 847657 qoı esepke alyndy. О́ńir­de qoıdyń edilbaı, qazaqtyń quıryqty, qyl­shyq jáne qylshyq júndi, sondaı-aq, sıgaı tuqymdary ósiriledi. Qazir bir asyl tuqymdy zaýyt jáne on asyl tuqymdy sharýashylyq bar. Olar oblystyń taýar óndirýshilerine jylyna 2500-3000 elıtaly tólderin satady. О́tken jyly respýblıkada birinshi ret shalǵaı jaıylymdyq qoı sharýashylyǵyn damytýdyń qanatqaqty jobasy Baıǵanın, Oıyl, Shalqar jáne Yrǵyz aýdandarynda júzege asyryla bastady. Osy qanat­qaqty joba boıynsha sharýa qojalyqtaryna jeńil­de­tilgen nesıemen 20 myńnan astam saýlyq jáne asyl tuqymdy qoshqar satyp alyndy. Bıyl osy aýdan­darǵa taǵy tórt aýdan qosylyp, keńes zamany­nan qalǵan jaıylymdyq jerlerdi ıgerý qolǵa alyndy. Osynyń arqasynda alynatyn qoı sa­nyn 100 myńǵa jáne alys jaıylymdyqqa or­na­­las­tyrylatyn qoı sanyn 1 mıllıonǵa jetkizý kóz­delýde, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Ánýar Mahanov.

Alaıda, bul jerde sheshimin kútken máseleler de joq emes. Ol alys jaıylymdyq jerlerdi sýlandyrý, energııa kózderimen qamtamasyz etý bolyp tabylady. Sýlandyrǵan jaǵdaıda shalǵaı jaıylymdyq mal sharýashylyǵy úshin 10 mıllıon gektardy ıgerýge múmkindik bar kórinedi. Biz bul máseleni sheshý jumystary qandaı deńgeıde degendi Ánýar Mahanovtyń aldyna kóldeneń tarttyq.

– Qazir maldy sýarý úshin 445 shahtaly qudyq bar, sonymen birge 218 qudyq tolyq qalpyna kel­tirýge jatady. Qosymsha 621 qudyq qazý kerek. Skvajınalardy burǵylaýǵa, qurylysyn júrgizýge jáne jóndeýge mol qarjy qajet. Sharýashylyq qurylymdarynyń buǵan kúshi kelmeıdi. Osy máseleni sheshý úshin oblystyq ákimdik «KShK30F» burǵylaý qondyrǵysyn satyp alýǵa nesıe baǵdarlamasyn qarastyrýda. Elektr qýatyna kelsek, 451 shalǵaı jaıylymdaǵy qystaýlardyń nebári 21 paıyzy ǵana qamtamasyz etilgen. Bul máseleni sheshýdiń bir joly balamaly elektr qýaty kózderin alýdy «Bıznestiń jol kartasy-2020» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda sýbsıdııalaý bolyp tabylady. Budan basqa kún sáýlesimen jáne jelmen jumys isteıtin elektr qondyrǵylaryn qarjylandyrý máselesin oblystyq ákimdik sheshti, – deıdi ol.

Onyń málimdeýinshe, «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasy aıasynda 2014 jyldan bastap shalǵaı jaıylymdyq qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýashylyqtar men sharýa qojalyqtarynyń ishki qurylym salýǵa jumsalatyn shyǵyndaryn respýblıkalyq bıýdjet qarjysy esebinen 50 paıyzǵa deıin sýbsıdııalaý qaralǵan. Bul da fermerlik sharýashylyqtar úshin memleket tarapynan qoldaý bolmaq, árıne. Sondaı-aq, fermerlerdiń aýyldaǵy maly, tehnıkasy, qorasy kepildikke alynatyn boldy.

«Tolaǵaı» sharýa qojalyǵynda bolǵanymyzda asyl tuqymdy edilbaı qoıynyń múmkindigin kórip, súısingenbiz. Asyl tuqymdy dep júrgen sharýashylyqtardyń keıbiriniń qoılary olardyń qasynda jip ese almaıtyny anyq. Quıryqtary tegenedeı dóńgelengen shymqaı qara iri saýlyqtardy arnaıy syrt kózge kórsetý úshin iriktep qoıǵandaı.

Osyny ańǵarǵandaı sharýa qojalyǵynyń basshysy Ulan Shyńbaev baýyrymyz áńgime jelisin asyl tuqymdy mal tóńireginde órbitti. Ol o bastan-aq, asyl tuqymdy edilbaı qoıyn ósirýge baǵyt ustanǵan eken. Bul maqsaty oryndalǵan sııaqty. Otaryndaǵy qoı sany jyl saıyn óz tóli esebinen kóbeıip keledi. Osy «Tolaǵaı» sharýa qojalyǵynda asyl tuqymdy edilbaı qoıyn ósirýge arnalǵan oblystyq ǵylymı-tájirıbelik semınar ótkizilip turatyn kórinedi. Al, sharýa qojalyǵy asyl tuqymdy sharýashylyq ataǵyn alǵan. О́tken jyly mal azyǵyn daıyndaýǵa Úkimetten 200 myń teńge sýbsıdııa aldy. Jylyna 150-200 qoı satady. Bıyl da asyl tuqymdy sharýashylyq retinde etke beriletin sýdsıdııadan dámeli. Munyń bári sharýa qojalyǵyn ustaýǵa, jumysshylarmen esep aıyrysýǵa jetip jatyr.

Osyndaıda óz kózimizben kórgen shaldardyń mal baǵý sheberlikteri taǵy bir eske túsedi. Oıyl aýdany «Qaraoı» ujymsharynyń qoıshysy Balaı О́skenbaev kezinde edilbaı qoıynyń árqaısysynyń ortasha salmaǵyn 90 kılogramnan asyryp etke tapsyrdy degen derek bar. Tipti, sol qoılar qar qalyńdap qataıǵansha tebin­degen deıdi biletinder. Bul jaıylymdyq qoı sharýa­shylyǵyn damytýǵa taptyrmaıtyn tuqym emes pe? Qazir ǵylym tiline sensek, asyl tuqymdy sharýa­shylyqtar bar, biraq, nátıjesi onsha emes. Qoı­dyń málimettik derekterin táptishtep tizýden aspaı júrgen joqpyz ba degen oı da qylań beredi osyndaıda.

Keńestik kezeńde qozylardyń irilerin iriktep etke tapsyryp, ortalyqqa asyrǵany da belgili. Munyń da áseri bolǵan shyǵar. Mal tuqymyn asyldandyrý sońǵy jyldary ǵana qolǵa alynýda. Bul jumystyń nátıjesin búgin-erteń kórmedik deýimiz artyq bolar, bálkim. Alaıda, bul jumys júıeli júrgizilýi tıis. Sonda ǵana qaıtarymdy bolmaq.

Shalǵaı jaıylymdyq qoı sharýashylyǵyn damytý úshin sýlandyrý máselesin sheshý qajet. Sol keńshar-ujymsharlardyń jaıylymdyqtaryndaǵy burynǵy sý kózderin, qudyqtardy qalpyna keltirý de kún tártibindegi másele. Sol qudyqtardyń beton saqınalary qoldy bolyp, bitelip qalǵany bolmasa, keıbireýlerin qaıta qazsa, sý da shyǵýy múmkin ǵoı. Buny sý qoryn zertteýge qosymsha qarjy shyǵarmaı-aq, máseleni sheshýdiń bir amaly retinde qarastyrsa da artyq bolmas edi.

Qoı etin ótkizý de ózekti másele. Biraq, dúken­derde ótpeı turǵan qoı etin kórmeısiz. Oblysta anabir jyldary qozy etin shetelge shyǵarý bas­taldy da keıin umytyldy. Bul da oılastyrýǵa turarlyq bastama bolatyn. Bul bastamany qaıta qolǵa alýdyń joldaryn qarastyrý kerek sııaqty. Jalpy, jaıylyp ósirilgen mal etiniń sapaly ári dámdi bolatyny belgili. Eń bastysy – ulan-ǵaıyr jaıylymdyq jerlerimizdiń ıgiligin tıimdi paıdalaný ǵana el ekonomıkasyn damytýǵa yqpal eter faktor retinde qarastyrylýy kerek-aq.

Satybaldy SÁÝIRBAI,

«Egemen Qazaqstan».

Aqtóbe oblysy.