Qala damýyna qarqyn beredi

Alaıda bıyl bul kórsetkishti eseleı túsýge álemdi jaılaǵan pandemııa qol­baılaý bolyp tur. Biraq áreketsiz be­reke kelmeıtinin eskergen jergilikti bılik aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy taýar ónimderin arttyrý baǵytynda birqatar aýqymdy jumystardy qolǵa aldy.

Kúni keshe shahar basshysy Murat Áıtenov agrosektorda taýar ónim­derin arttyrý baǵytynda jumys júrgizip jatqan iri keshender men qus fabrıka­synyń jumysymen tanysty. Aýyl sharýa­shylyǵy baǵytyndaǵy nysandardy aralaý barysynda qala ákimi Memleket basshysynyń «Egistikten dúken sóresine deıin» usynysyn iske asyrý boıynsha taýar óndirýshiniń ónimin deldalsyz naryqqa shyǵarý úshin kásipkerge bazarlar men saýda ortalyqtarynan saýda núktelerin usynýdy aıtty. Sonymen qatar daǵdarystan zardap shekken kásipkerlerge jergilikti bılik tarapynan tıisti qoldaý kórsetiletinin atap ótti. Búginde kórshiles Saıram aýdany mal bordaqylaýda respýblıkada kósh bastap tur desek qatelespeımiz. Bir ǵana Qarabulaq aýylynyń ózinen shyqqan et ónimderi respýblıkalyq naryqqa endep kirip ketken.

Qalaǵa qarasty Saıram eldi mekeni­niń turǵyndary da osy artyq­shylyqty tıimdi paıdalanyp keledi. Eń aldymen qala basshysy Saıram eldi mekenindegi mal bordaqylaý jáne taýarly sút ónimin óndirýmen aınalysatyn «Báıterek Agro» AО́K-ne bardy. Keshenniń jalpy aýmaǵy – 300 gektar. Onyń 14 gektarynda qorajaı ornalasqan. Munda qazir 1300 basqa arnalǵan iri qara mal bordaqylaý alańy men 200 bas saýyn sıyry bar. 10-ǵa jýyq et ónimi osynda tapsyrys­pen daıyndalady. Sondaı-aq táýligine 4 tonnaǵa deıin sút óndirip, qurt, súzbe, aıran sekildi sút ónimderin jasaıdy. Budan ózge kúnine 50 bas iri qara maldy soıýǵa múmkindigi bar. «Qazirgi tańda 60 adam turaqty jumys isteıdi. Al aýysym kezinde jumysshylar sany 200-ge deıin kóbeıedi», deıdi kásiporyn basshylary.

Seriktestiktiń jumysyna oń baǵasyn bergen qala basshysy Shymkentte aýyl­sharýashylyq baǵytynda kásibin damyt­qysy keletin azamattardy «Báı­terek Agro» agroónerkásiptik kesheniniń jumysynan úlgi alýǵa shaqyrdy.

«2017 jyly jumysyn 50 bas iri qara malmen bastaǵan sharýa qojalyǵy júıeli jumysynyń nátıjesinde búginde iri qarany 1 myń basqa, usaq maldy 2 myńǵa jetkizip otyr. Budan bólek, jergilikti turǵyndardy turaqty jumyspen jáne qala turǵyndaryn sapaly ónimimen qamtýda. Eseli eńbeginiń nátıjesinde kásipker jylyna 50 mln teńge kóleminde tabys tabýda», dedi Murat Dúısenbekuly.

Aldaǵy ýaqytta «Báıterek Agro» AО́K basshylyǵy sút óńdeıtin zaýyt pen et kombınatyn salýdy josparlap otyr. О́z kezeginde, shahar basshysy bul maqsatqa jetýge ákimdik tarapynan barynsha qoldaý kórsetiletinin aıtty.

«Elimizge shetelden ımporttalatyn qus eti ónimderiniń ornyn basatyn básekeles bar ma?» degen suraq kez kelgen el azamatyn oılandyratyny anyq. Eger suraqqa jaýap berer bolsaq, birden «Shymkent qus» JShS-niń da­ıyn ónimderin usynar edik. Sapaly, baǵasy qoljetimdi ónim búginde iri saý­da ortalyqtarynyń sórelerin jaýlaı bastady. Aldaǵy ýaqytta shetten keletin qus eti óniminiń bazaryn toqtatatyna senim mol.

Otandyq et ónimderin óndirý isiniń ozaty atanǵan kásiporynǵa barǵan qala ákimi ondaǵy jumyrtqa jáne broıler etin óndirý isimen tanysty.

Qazirgi tańda 320 adam turaqty ju­mys isteıtin fermada 600 myńǵa jýyq qus ósirilýde. Fabrıkada jumyrt­qa jınaý jáne suryptaý prosesteri avto­mat­tandyrylǵan júıede jumys istep tur. Zaman talabyna saı zootehnı­kalyq, veterınarlyq zerthanalarymen qamtyl­ǵan. Qus fermasynyń qýaty jylyna 105 mln dana jumyrtqa jáne 2 myń tonna broıler qus etin óndirýge qaýqarly.

Qala ákimi tótenshe jaǵdaı kezin­de saqtyq sharalaryn barynsha kúsheıte otyryp, iri kásipkerlik nysandar­dyń jumysyn qaıta bastaýdy myq­tap qolǵa aldy. Sebebi iri óndiris oryndary qanshama qala turǵyndaryn jumyspen qamtyp otyr. Osyǵan oraı, jýyrda «Rahat-Shymkent» kondıterlik fabrıkasynyń jańa jelisi iske qosylǵan bolatyn. Atalǵan kásiporynǵa arnaıy barǵan qala ákimi Murat Áıtenov ju­mys­shylarmen kezdesip, fabrıkanyń qala ónerkásibin damytýda aıryqsha úlesi bar ekenin atap ótti.

Jańa jeliniń ashylýy ótken jyl­dyń sáýir aıynda Shymkent qalasy ákimdigi men «Rahat-Shymkent» JShS arasyndaǵy seriktestik memorandýmy nátıjesinde iske asyrylǵan. Bul joba barysynda Qazaqstandaǵy úshinshi megapolıstiń óndiristik áleýetine 1,8 mlrd teńge ınvestısııa tartylǵan. Sonymen qosa, joba memleket tarapynan qoldaý taýyp, 90 mln teńge sýbsıdııa tólengen. Jańa jeliniń ashylýy arqyly 80 azamat jumyspen qamtamasyz etiledi. Bul fabrıka bir saǵat ishinde 1 tonna, bir jylda 3,5 myń tonna marmelad shyǵaratyn bolady. Fabrıka zamanaýı quraldarmen jabdyqtalǵan. Búginde 30 atalym boıynsha 6 ónimniń túri óndiriledi. 2019 jylǵy kórsetkish boıynsha fabrıkada 20 myń tonna ónim shyǵarylǵan.

Qaqpa – qalanyń aınasy

Jaqynda qala ákimi Murat Áıtenov Shymkenttiń ońtústiginen kireberistegi kópirdiń qasbetin ózgertý máselesin mamandarmen talqylady. Sonymen qatar Respýblıka dańǵyly boıynda júrip jatqan kúrdeli jóndeý jumystarynyń barysyn qarap shyqty.

Iá, kórshiles О́zbekstan baǵytyndaǵy qaqpanyń syrtqy qasbeti eskirip, jupy­ny kórinetin. Qala qaqpasynyń qonaqtar úshin birinshi núkte, aına ekenin eskergen sala mamandary ońtústik kire­beristiń sáýlettik kelbetin jaqsartý úshin túrli jobalar jasaı bastady.

Qazirgi tańda munda árleý jáne jaryqtandyrý jumystary júrip jatyr. Osy jyldyń sáýir aıynda bastal­ǵan kúrdeli jóndeý isine qazynadan 2 mlrd 400 mln teńge qarastyryl­ǵan. Shymkent qalasynyń Ońtústik qaqpasy sanalatyn dańǵyl boıynda júrip jatqan bul sharýalar «Bereke» korporasııasyna júktelipti. Qala ákimi merdiger kompanııaǵa atqarylatyn istiń sapasyna asa nazar aýdarýdy tapsyrdy. «Respýblıka dańǵylyndaǵy jóndeý jumysynyń ne úshin júrgizilip jatqa­nyn túsindire keteıin. Kóptegen turǵyn bul máselege synmen qaraýda. Baıqa­sa­ńyzdar, joldyń bólý jolaǵynyń bir shetine sý qashyrǵysh qubyrlar, ekinshi jaǵyna lotok ornatylýda. Qubyr qoıǵan sebebimiz, onyń ústine velojol salynady. Sol sebepti, asfaltty jańbyr sýy kóbine lotokqa qaraı quıylatyn etip tóseımiz. Jaýyn-shashyn kezinde sý sol arnaǵa quıylady da, joldy sý basý qaýpi bolmaıdy. Bul júıeni Baıtursynov kóshesinde baıqap kórdik. Sońǵy jaýyn kezinde jumysy aıaqtalmaǵan eki aýmaqty qospaǵanda munda sý basý qaýpi bolǵan joq», deıdi qala ákimi.   

Aıta keterligi, Respýblıka dańǵyly­nyń eki baǵytynda da 4 jolaqty jol qarastyrylǵan. Uzyndyǵy 5,2 shaqy­rymdy quraıtyn kópir men dańǵyldyń kúrdeli jóndeý jumystaryna búginde 150 jumysshy jumyldyrylǵan. Bul sharýany 2021 jyldyń qyrkúıek aıynda aıaqtaý josparlanǵan.

Al shahardyń áýejaı aýmaǵynda qu­rylys jumystary qarqyndy. Zaman talabyna saı qalanyń kelbetin kór­setetin sáýlettik jobany kógaldan­dyrý jumystary da nazardan tys qalmaq emes.

Shahar basshysy áýejaı aýmaǵyn abattandyrýǵa arnalǵan jobalardyń júzege asyrylý barysymen tanysty. Joba boıynsha jalpy 5 gektar aýmaqty abattandyrý qarastyrylǵan. Onda jer qazý, abattandyrý, asfalt tóseý, jaryqtandyrý, avtoturaq salý, aıaldamalar salý jumystary júrgiziledi.

Atqarylatyn ár jumysty muqııat tyń­­daǵan qala basshysy óziniń usy­nystaryn engizip, mekeme basshylyǵyna birqatar mindet júktedi. Halyqaralyq áýejaı aýmaǵynda salynyp jatqan jańa jolaýshylar termınalynyń aýmaǵyn abattandyrý jobasy boıynsha jańa termınal mańynda 485 kólikke arnalǵan avtoturaq salý bastaldy. Qazirgi tańda jer qazý jumystary júrgizilýde. Jobany iske asyrý barysynda 485 kólikke arnalǵan avtoturaq, onyń ishinde múmkindigi shekteýli adamdarǵa arnalǵan oryn, avtobýstarǵa bólingen jol, 9 qyz­mettik avtoturaq, avtobýstarǵa turaq salynady. Sonymen qatar eki aqyl­dy aıaldama, uzaq ýaqyt turaqtarǵa arnal­ǵan 4 dana qalqa, 8 qoqys jáshigi men 8 oryn­dyq ornatylyp, asfaltobetondy joldyń júrý bóligin tóseý, jaıaý júrginshiler joldaryn granıt plıtkalarymen qaptaý, 14277 sharshy metr jerge kógal tóseý jumystary júzege asyrylatyn bolady.

Shymkentti abat qalaǵa aınaldyrý úshin kógaldandyrý jumystary da kezeń­kezeńimen qolǵa alynýda. Atap aıtar bolsaq, Ál-Farabı aýdany aýmaǵynda ornalasqan 2 gúlzarda abattandyrý, qaıta qurý jumystary júrgizilýde.

«D.Qonaev dańǵyly men Ǵ.Ilıaev kóshesi qıylysyndaǵy gúlzardy kórik­tendirý jumystarynyń jobasy qolǵa alyndy. Nysan aýmaǵynda kógal alańy tolyqtaı jańartylyp, velojol, jaryq shamdary jáne oryndyqtar orna­tý qaral­ǵan. Qosymsha qylqan japyra­q­ty aǵash kóshetteri, dekoratıvti gúl­der otyr­­­ǵyzylatyn bolady», deıdi Ál-Fara­bı aýdanynyń ákimi Ǵabıt Máýlenqulov.

Sondaı-aq D.Qonaev dańǵyly men Túrkistan kóshesi qıylysyndaǵy gúlzar­dy abattandyrý jumystary bas­taldy. Ǵabıt Máýlenqulovtyń aıtýyn­sha, bul nysandar Shymkent qalasy­nyń ózindik kelbetin aıshyqtap, qala tur­ǵyn­dary demalatyn aımaqqa aınalady.

Aıta keterligi, aýdan aýmaǵynda 13 saıabaq, 18 gúlzar, 17 eskertkish jáne 11 sýburqaq bar.

Zoobaq zaman talabyna saı jańartylady

Álemniń damyǵan elderinde turǵyn­dar túgili jan-janýarlarǵa tolyq jaǵ­daı jasalǵan. Árıne olar da tabıǵat ananyń bir bólshegi bolǵandyqtan ekologııalyq tepe-teńdikti ustap turý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý qajet-aq. Búginde elimizdiń iri qalalarynda ǵana ań-qustar ustaıtyn zoobaqtar bar. So­nyń biri Shymkent qalasynda ornalasqan.

Sońǵy jyldary qaladaǵy zoobaq aımaǵynda birqatar ońdy is júzege asa bastady. Degenmen bul jumystar áli de jet­kiliksiz. Sebebi TMD elderiniń máde­nı astanasy atanǵan iri megapolıs zoo­baǵy zaman talabyna saı bolýy kerek.

Osyny eskergen qala ákimdigi karantın kezinde Shymkenttegi zoologııalyq baqta jóndeý jumystaryn bastap ketti. Bul týraly Shymkent qalasy ákiminiń orynbasary Baýyrjan Mamytalıev Instagram paraqshasynda aıtyp ótti.

«Shymkent zoobaǵy kelýshiler úshin ázirge jabyq. Biraq bul zoologııalyq baq jumys istemeıdi degen sóz emes. Onda jóndeý jumystary tolyǵymen júr­gizilýde. Zoobaq basshylyǵy, merdi­ger mekeme jáne jobalaýshy ókilderimen ótken kóshpeli otyrysta jumystardyń barysyn talqyladyq. Zoologııalyq parktiń 63 pavılony qaıta jańartylyp jatyr. Olardyń árbiri janýarlarǵa barynsha jaqsy jaǵdaı jaqsartý maq­satynda jabdyqtalady», dedi qala ákiminiń orynbasary.

Shymkenttegi zoobaqtyń kelbeti jyl ótken saıyn ózgerip keledi. Baqtyń oń jaq bóliginde haıýanattarǵa arnalǵan «Afrıka» aımaǵy quryldy. Munda jan-janýardyń túıequs, túıe, zebra, antılopa, gný, maral syndy 6 túri bar.

Zoobaq 1980 jyly 19 sáýir kúni ashyldy. Alǵashqy kezde kolleksııada 75 ańnyń túri, 350 danasy boldy. Zoobaq ashylǵannan bastap janýarlar kolleksııasy kóbeıe tústi. Qazirgi tańda zoobaq kolleksııasynda 194 túrli jan-janýardyń 2002 basy bar. Zoobaqta jyl saıyn teńbil buǵy, arqar, ponı, eýro­palyq kerbuǵy, qyrǵaýyl, úırek, jol­barys pıton, arystan jáne taǵy da basqa janýarlardyń túrleri kóbeıýde. Shym­kent memlekettik zoologııalyq saıabaǵy 2010 jyldyń shilde aıynda Eýra­zııa­lyq aımaqtyq zoobaq jáne akvarıým asso­sıa­­sııasyna qaıta múshelikke endi.

Shymkent memlekettik zoobaǵynyń basty maqsaty – sırek kezdesetin jáne joǵalyp bara jatqan jabaıy ańdar­dy asyraý, olardy kóbeıtip tabıǵatqa qaı­ta jiberý jáne ǵylymı-zertteý ju­my­sy, sonymen qatar qyzmetkerler kelý­shilerge ańdar týraly leksııalar oqyp, ekskýrsııa jasaıdy. Jyl sa­ıyn ǵylymı jumystar Qazaqstan men TMD elderiniń jýrnaldarynda jaryq kóredi. Zoobaqta jyl boıyna mektep oqýshylary men bıologııa jáne ekologııa fakýltetteriniń stýdentterine arnap leksııalar, ǵylymı konsýltasııalar jáne óndiristik, dıplom aldyńdaǵy tájirıbeler ótkizilip keledi.

Qazirgi tańda zoobaqta jóndeý ju­mystary birneshe kezeń boıynsha júzege asyrylýda.

«2015 jyly 10 pavılon, 2018 jyly 9 pavılon jóndeýden ótken. «Merdiger mekeme «MabexTrade Ltd» JShS-niń jumysyna eskertpeler berildi. Olardy bir aı ishinde retke keltirýdi tapsyrdym. «Aralas pavılon» men «Azııa» pavılonyn qaıta qurý qarastyrylǵan. Joba boıynsha jumystar aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin aıaqtalýy tıis. Merdiger meke­melerden qurylys merzimin saq­taý­dy talap ettim. «Ońtústik jáne Soltústik» kontınentterdiń 27 pavılonyn jóndeý josparlanýda. «Korporasııa Bereke» JShS-men jobany jaqsartýǵa baǵyttalǵan ózgeristerdi talqyladyq», dep atap ótti B.Mamytalıev.