Qazir bankter memleketke kómektesetin kezeń

Qaryz qaıtpaı qalýy múmkin

Moody’s agenttigi ótken aıda Qazaq­stan­nyń bank sektorynyń jaǵdaıy kezekti ret baǵalap, nátıjesinde birer aı buryn «turaqty» dep sıpattalǵan bank júıesi endi «teris» dep baǵalanyp otyr. Bank sek­torynyń bulaısha álsirep qalýynyń sebebi túsinikti – pandemııanyń áseri. So­nyń ishinde negizgi eki sebepti atap ót­ken jón. Ol: boryshkerlerdiń tólem qabi­le­tiniń tómendegeni jáne jańadan nesıe alý­shylardyń azaıǵany.

Memleket nesıe tólemderi boıynsha «dem­alys» alyp bergenimen, nashar nesıe­lerdiń úlesi kóbeımese, azaıar emes. Radius Advisory Lab konsaltıngtik kom­panııasynyń boljamynsha, prob­lemalyq nesıelerdiń úlesi byltyr 18 paıyzdyń aınalasynda bolsa, bıyl 22 paıyzǵa deıin ósip ketý qaýpi bar. Sonyń ishinde 90 kúnnen keshik­ken tólemderdiń úlesi qazirgi 8,9 paıyzdan tamyz aıyna deıin 17,6 paıyzǵa jetýi yq­tımal.

Nashar nesıelerdiń úlesiniń kóbeıýi pandemııaǵa deıin de problema bolǵany ja­syryn emes. Byltyrdan beri birneshe aı boıy júrgizilip, bıylǵy jyldyń basynda aıaqtalǵan AQR atty bank sektorynyń táýelsiz tekserý qorytyndysynda eldegi tórt iri banktiń jaǵdaıy múshkil ekeni atal­­ǵan edi. Olar: ATF, SentrKredıt banki, Eýrazııa banki jáne Nurbank. Al koro­­n­a­vırýstyń taralýymen bul tizim tipti ul­­ǵaıady. Al joǵaryda atalǵan tórt bank­­tiń jaǵdaıy burynǵydan da nasharlaı tú­se­tini belgili. Qysqasy, qarjy ınstı­týt­tary úshin buryn ońdy-soldy beril­gen nesıesin keri qaıtaryp alý qıyn­ǵa tú­sip tur.

Ulttyq bank «jumsarmaı-aq» qoıdy

Bank sektoryndaǵy ekinshi problema – jańadan nesıe alýshylardyń azdyǵy. Ras, jyl basynan beri bankterdiń aktıvteri aıtarlyqtaı ósti. Qańtardyń basynda 26 trln teńgeniń ústinde bolǵan ekinshi deń­geıli bankterdiń aktıvteri sáýirdiń sońyn­da 28 trln teńgeden asyp jyǵyldy. Tórt aıdyń ishinde aktıv kólemin 7 paıyz­dan artyq ulǵaıtyp alǵan qarjy ınstı­týt­tary endi jyl sońyna deıin osy kór­set­kishti ustap tura alsa da jaman bolmas edi.

Bankterden qaryz alýshylardyń azaıýy­­nyń jalpy sebebi túsinikti. Alaı­da ony jiktep aıtar bolsaq, nesıe alýshy­lar­dyń azaıǵany ekonomıkalyq ósimniń báseń­deýine, tipti keri ketýine jáne Ult­tyq bank­tiń aqsha-nesıe saıasatynyń áli de bolsa qa­tań­dyǵyna baılanysty. Qa­ra­paıym tilmen aıtqanda, kásipkerler bank­terden nesıe alyp, sol qarajatqa isterin keńeıtýge qu­lyq­ty emes. Sebebi, bıznes toqy­rap qaldy. Koronavırýstyń taǵy bir aınalyp soqpaı­tynyna kepildik joq.

Ekinshiden, Ulttyq banktiń bekitken baza­lyq mólsherlemesi – 9,5 paıyz áli de bol­sa kóp. Pandemııa bolmaı turǵanda bas bank jyl basynda teńgeni 9,25 paıyz­ben bergen-di. Odan keıin munaı kúrt arzan­da­ǵanda teńge odan saıyn quldyrap ketpeý úshin bazalyq mólsherlemeni 12 paıyzǵa kóterdi. Artynsha  bul bızneske odan sa­ıyn soqqy bolýy múmkin ekenin eskerip, qaı­ta túsirdi. Biraq sol tómendetilgen meje­niń ózi ekonomıkanyń «saý» kezindegi deń­geıden joǵary bolyp tur.

Árıne ishki suranys pen ekonomıkalyq damý kórsetkishimiz shekteýli bolǵan­dyq­tan, bank sektory belgili bir deńgeıden artyq nesıe bere almaıdy. Alaıda keıde qarapaıym halyqtyń da, bıznestiń de nesıe alýyna kedergi keltiretin faktorlar da joq emes. Sonyń biri – teńgeniń ba­za­lyq mólsherlemesiniń joǵarylyǵy. Qar­jy­gerlerdiń Ulttyq bankke qashannan aıtyp kelgen ýáji – sol bazalyq mólsherlemeni ba­­tys el­derindegideı tómendetip jiber­me­­se de, eń bolmasa Reseıdegimen shama­las etip 5-7 paıyz aralyǵynda ustap tu­rý. Oǵan Qa­zaqstan ekonomıkasynyń da, qar­­jy jú­ıe­siniń de shamasy jetedi deýge bolady.

Qalaı degende de, ekonomıkanyń tómen­deýi men aqsha-nesıe saıasatynyń bank­ter úshin qolaısyzdyǵyn eskere kelip, halyqaralyq reıtıngtik agenttikter qazaq­standyq bankterdiń jaǵdaıyn jyl basyn­da aıtylǵandaı «turaqty» dep emes, «teris» dep baǵalap otyr. Jekelegen bank­ter­ge toqtalar bolsaq, Standard & Poor’s agenttigi SentrKredıt banki men ATF ban­ki­niń reıtıngin «V/V» «turaqty» dep kór­­setse, Fitch Ratings agenttiginiń baǵa­­laý­­ynsha, Halyq bank pen Forte bank­­tiń kór­setkishteri tómendep, tıisinshe «BB+» jáne «V» boldy. Eýrazııalyq banktiń de reıtıngi «turaqtydan» «teris» kórset­kish­ke túsip qaldy.

Áleýmettik jaýapkershilik tanytýy kerek

Daǵdarystyń salqyny kúsheıgen sa­ıyn, bıznestiń «áleýmettik jaýapkershiligi» sekildi, bankterdiń «ekonomıkalyq jaýap­­kershiligin» baıqaıtyn kez kelgeni aı­qyn sezilýde. Qazirgi krızıs áleýmettiń ǵa­na emes, jalpy el ekonomıkasynyń sy­nala­tyn tusy. Bir kezderi eldegi ekin­shi deń­geıli bankter birinen keıin biri «syr­qattanyp» jatqanda olarǵa mem­leket salyq tóleýshilerdiń aqshasyn bólip, qıyn­­dyqtan qutqaryp qalǵany belgili. Je­ńil­­detilgen paıyzben berilgeni bar, tegin ta­ratylǵany bar, memleket birer jyl­­dyń ishinde qarjy ınstıtýttar­yn kúı­ret­peý úshin júzdegen mıllıard qa­ra­jat jumsady. Endi osy qaıyrym­dy­lyq­­ty ekinshi deńgeıli bankter qaıtarýy kerek sekildi.

Onsyz da daǵdarysta bankterge qosym­sha salmaq salý qanshalyqty oryndy de­gen suraq týyndaýy múmkin. Jalpy, ekono­mıkanyń álsizdigi men aqsha-nesıe saıasatynyń qatańdyǵynyń kesirinen bank sektory álsiregeni ras. Alaıda reıtıngtik uıymdardyń sarapshylarynyń bir aýyzdan aıtatyny – bankterde daǵdarysty eńse­rýge jetkilikti deńgeıde kapıtal jı­naq­talǵan. Bul – sheshýshi kórsetkish. Máselen, 2019 jyldyń basynda bank sekto­rynyń jıyntyq menshikti kapıtaly 3 trln 17 mlrd teńge bolsa, 2020 jyldyń qań­tarynda atalǵan kórsetkish 3 trln 648 mlrd teńgeni qurady.

Bir jylda 20 paıyzdan artyq ósetin bank sektory búgingi tańda elimizdegi eń paıdaly bıznestiń biri bolyp tur. Bıznes qarjylandyrýǵa jarymaı jatqanda bank­ter artyq kapıtaldy sońyna deıin ustap otyrǵany, olardyń bızneske senbeıtini, ári ketse memlekettiń bergen aqshasyn úıles­tirip otyrǵandy ǵana jón kóretini óz al­dyna bólek kúrdeli másele. Bul saýal­dar­dyń jaýabyn sońǵy birneshe jyldyń bederinde eshkim taba almaı keledi.

Ne de bolsa, bankter memleket pen ha­lyq aldynda ekonomıkalyq jaýapkershilik tany­typ, kúni búginge deıin jınaqtalǵan 3,7 trln teńgege jýyq kapıtaldy daǵda­rys­ty eńserýge baǵyttasa memleket tara­py­nan quıylǵan qaıtarymdy-qaıtarym­syz mıl­lıardtardyń qaıtarymy bolar edi. О́z kezeginde Ulttyq banktiń joǵaryda aı­­tyl­ǵandaı, ekonomıkany nesıelen­di­rý­di kó­beıtý úshin bazalyq mólsherlemeni 6-7 paıyzǵa deıin túsirgeni artyq bolmas edi.

Qoryta aıtqanda, qazirgi daǵdarys ekonomıkanyń bir ǵana sektoryna qatysty emes. Munaıdyń arzandaýynan el bıýdjeti kirisinen aıyrylyp, Ulttyq qordyń kiri­sinen shyǵysy kóbeıgende memlekettiń kómegi bárine birdeı jetpeıdi. Sondyqtan bankterdiń ekonomıkalyq jaýapkershilik tanytyp, óz betinshe áreket etip, aqsha tabatyn ýaqyty keldi. Máselen, Qazaqstannyń syrtqy qaryzynyń ishinde ekinshi deńgeıli bankterdiń qaryzy byltyrdan beri 4,7 paıyz kóbeıip, 4,8 mlrd dollarǵa jetken. Syrtqy qaryzdyń ósimi el ishinde árqı­ly pikir týdyrady, árıne. Alaıda bul otandyq bankter syrttan da aqsha tabýdy úırene bastaǵanyn kórsetse kerek.