Akademık Manash Qozybaevtyń eńbekterinde jappaı qýǵyn-súrgin jyldary Qostanaı oblysynyń ózinde ǵana 7 myńǵa jýyq adam qýdalanyp, olardyń 2 myńnan astamy atý jazasyna kesilgeni aıtylady. Arada ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de zulmat zaman jalmaǵan 7 myń qurbannyń búginge deıin jartysyna jýyǵy ushty-kúıli dereksiz, olardyń artynda qalǵan urpaqtary men týys-týǵandarynyń taǵdyry beımálim kúıde qalyp otyr. Talaı áýlettiń shańyraǵyn qulatyp, ortasyna túsirgen qandy saıasattyń qurbany bolǵan Tobyl óńiriniń tulǵaly azamatynyń biri Nurahmet Qosaev edi.
Nurahmet Qosaev 1898 jyly qazirgi Meńdiqara aýdanynda dúnıege kelgen. 2 synyptyq orys-qazaq mektebin bitirgen soń, 1935 jyly Almatydaǵy 6 aılyq partııa mektebin támamdaıdy. Qostanaıǵa qaıtyp oralǵan soń, 1936 jyly Meńdiqarada alǵash qazaq balalary arasynan mehanızator, temir ustasy men esepshiler daıyndaıtyn aýdanaralyq ujymshar mektebin uıymdastyryp, ózi ashqan oqý ornyna basshylyq etedi. Qaıratker tulǵa bir jyldan soń «japon tyńshysy» degen jalamen tutqynǵa alynady. Tergeý uzaqqa sozylmaıdy. Nurahmet Qosaev kóp keshikpeı «halyq jaýy» retinde atý jazasyna kesiledi. Qazaq balasyn oqytyp, tehnıka tilin úıretemin, temirdi qamyrdaı ıleıtin usta etip shyǵaramyn, zamanǵa beıimdeımin degen armanyna tolyq jete almaǵan kúıi asyl azamat ázız basyn ajalǵa baılap, zamannyń qasap dıirmenine jutylyp kete barady. Artynda ańyrap aıaýly jary – Altyny jesir, shıetteı alty bala jetim qalady.
Altyn alǵashqyda Nurahmetti ne úshin alyp ketkenin túsine almaı dal bolady. Bálkim, bireýmen shatastyryp alǵan bolar. Keıin keshirim surap, úıge qaıtarar degen úmiti de joq emes-tin. О́ıtkeni Nurahmet búkil sanaly ǵumyryn osy Keńes ókimetiniń órkendep, gúldenýine arnaǵan joq pa?! Aýyl-aýyldy aralap, bala jınap, oqytty. Keıbir jastardy óz úıine jatqyzyp, tárbıeledi. Ol balalarǵa arnap ózi de talaı ret kıim tigip berdi emes pe? Qazaqtyń balasy dalada qalmasyn, oqysyn, toqysyn, ózgeden kem bolmasyn, tehnıka tilin ıgersin dep Meńdiqarada mehanızatorlar daıarlaıtyn mektep ashty. El úshin etigimen sý keshken atpal azamattyń bul isin qylmys deýge bola ma?
– Atam ketken soń ájem de kóp turmapty. О́zderiniń 4 balasy, atamnyń aǵasynan qalǵan 2 bala bar, solardy asyraımyn dep júrip, qaltasyna bir ýys bıdaı salǵan eken. Sodan «halyq jaýynyń áıeli, qazynaǵa qol saldy» degen aıypqa iligip, tergeý ústinde júregi shydamaı, nebári 35-aq jasynda qaıtys bolady. Altyn ájemniń zıraty Meńdiqara aýdanyndaǵy Shıeli degen jerde. Al atam Nurahmet 1957 jyly aqtalǵany bolmasa, qaıda jerlengeni beımálim. Qostanaıǵa ákelip atqanyn ǵana bilemiz. О́zge habar joq. Zaman túzelgen shaqta inisi Erejep talaı muraǵatty aqtaryp, aǵasy týraly málimet izdedi. Biraq nátıjesi shamaly. Anam ákesin ómir boıy joqtap ótti. Sirá, ol qasiretti umytý múmkin emes shyǵar, – deıdi Nurahmet Qosaevtyń jıen nemeresi Sálıma Abdýllına.
Osylaısha 1937 jyly ákeden, 1938 jyly shesheden aıyrylǵan shıetteı alty bala tul jetim qalady. Alty balanyń úlkeni, Sálıma apaıdyń anasy – Zylıha Abdýllına ájeı sol kezde tulymy jelbiregen 12 jasar qyz eken. Ájeı osydan úsh jyl buryn dúnıe salypty.
– Anam Nurahmet atam men Altyn ájemniń jazyqsyz ketkenin ómir boıy aıtyp ótti. Bul jóninde aıtqanda jylap otyratyn. Ata-anadan aıyrylǵan soń ózderi de kórmegendi kóripti. «1937 jyldyń qyrkúıek aıynda oqýdan kelgen betim. Esik aldynda eki mılısııa tur. Meni ishke jibermedi. Úıden sheshem shyǵyp, «Ol bizdiń bala» degen soń ǵana kirgizdi. Bólmeniń qaq ortasynda ákem otyr eken. Úıdiń ishi astan-kesten shashylyp jatyr. Shamasy mılısııalar bir nárse izdese kerek. Bizdiń jutań úıden ne tapsyn. Jaǵdaıymyz jupyny, tirshiligimiz tómen. «Qoryqpa, qalqam, qoryqpa! Jaı ánsheıin bilmestik qoı. Men aqpyn. Qara halyqty oqytqannan basqa kinám joq. Kóp bolsa bes kún jatamyn. Eshqaısyń jylamańdar, dep betimizden bir-bir súıip qoshtasyp, mılısııanyń jetegine erip kete bardy», dep otyratyn anam, – deıdi S.Abdýllına.
Arystaı azamat sol ketkennen qaıtyp oralmaıdy. Sol joly onymen seriktes bolǵan alty birdeı meńdiqaralyq kommýnıske de «japon tyńshysy» degen jazyqsyz jala jabylady. Olardyń ishinde Meńdiqara aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy men aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy da bar edi. Ákesi qamaýda jatqanda kishkentaı Zylıha sheshesi Altynǵa erip abaqtyǵa talaı ret barǵan. Alaıda kámelet jasqa tolmaǵan balaǵa túrmege kirýge ruqsat bermeıdi. Anasy ákesine bótelkemen sút alyp kiretin. Sondaı kúnderdiń birinde ákesi «Zyqan, oqy, oqy jáne oqy!» dep qaǵazǵa jazyp, ony shıyrshyqtap bos bótelkeniń tyǵynyna jasyryp jiberipti. Sirá, tuńǵyshy, Zylıhasy oqysa, jurttan kem bolmas dep oılasa kerek. Sol kezderi aýdan ortalyǵyndaǵy ashyq alańqaıdaǵy grammofonnan kún saıyn «halyq jaýy» atanǵan azamattardyń aty-jóni aıtylatyn. Bir kúni qara grammofonnan Qosaevtyń da famılııasy estiledi. Artynsha balalary oqýdan shettetilip, keıin «Ákesi úshin balasy kúımeıdi» degen uranmen oqýǵa qaıta alynady. Zylıha besinshi, inisi Erejep ekinshi synypta oqıtyn. Jurt qatarly mektepke baryp júrdi. Birde oqýshylar kúndelikti shyǵatyn gazetke úımelesip, daýystap oqı bastaıdy. Onda Meńdiqaradan aıdalyp ketken altaýdyń atý jazasyna kesilgeni jazylǵan eken. Asqar taýy – ákesi týraly qaraly habardy estigende qarshadaı Zylıhanyń eki aıaǵynan jan ketip, ıkemge kelmeı, júre almaı qalady. Synyptastary úıine súıep aparypty.
– Osy oqıǵadan soń mektepte pıoner jınalysy bolady. Sheshem barmaı qalǵan. Sóıtse inisi Erejep úıge jylap kelipti. Bizdi halyq jaýynyń balalary dep atap meni pıonerden, Erejepti oktıabrıattan shyǵarǵan eken. Ertesi kúni mektepke barǵanymda klasymda oqıtyn balalardyń «Halyq jaýynyń qyzy!» dep jabylyp jaǵamdy jyrtyp, moınymdaǵy qyzyl galstýgymdy julyp alǵany áli kúnge deıin kóz aldymda dep kemseńdep otyratyn sheshem marqum, – dep Sáýle apaı aýyr kúrsindi.
– Ol kezde sheshemniń ózinen keıingi inisi Erejep 10 jasta eken. Kishkene eresekteý bolǵan soń, ony ózimen birge qara jumys isteýge alyp qalyp, qalǵan eki týǵan inisi men eki aǵaıynyn áıteýir ash bolmaıdy ǵoı, onyń ústine oqıdy dep Borovoıdyń balalar úıine tapsyrady. Onda da Qosaev emes, aty-jónin ózgertip, basqa famılııamen ótkizedi. Qadyr degen inisin Nıkolaı dep ózgertipti. Sóıtip Qarabalyqta qazaqsha balalar úıi ashylyp, ol kisiler soǵan aýystyrylǵan. Sheshem keıin menen keıingi baýyrymdy kóterip, meni jetektep alyp, inilerin izdep Qarabalyqqa bardy. Sonda anama erip barǵanym emis-emis esimde qalypty. Sheshemniń eki inisi de óte jaqsy oqyǵan. Mektepti medalmen bitiripti. Ekeýin de Lenıngradqa jiberdi. Bireýi ınstıtýtta, ekinshisi tehnıkýmda oqydy. Ol kisiler Reseıge barǵan soń, erkindeý júrdi ǵoı endi. Sodan atama suraý salyp, izdene bastaıdy. 1954 jyly aqtaldy. Ákeme qatysty derekterdi izdep júrgende Qadyr aǵam kóptegen kedergige kezdeskenin aıtyp otyratyn. Tipti Qostanaıǵa kelip, arhıvti qaramaq bolǵanda, Keńes sotynyń úkimine kúmán keltirdiń dep bir-eki kúnge qamap tastapty.
Zobalań jyldary ata-anasynan aıyrylǵan sábıler kórgen quqaıdy sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Alaıda «ornynda bar ońalar» degen, jazyqsyz atylyp ketken qaıratkerdiń artynda qalǵan balalarynyń árqaısysy búginde úlken bir áýlettiń batagóıi bolyp otyr. Nurahmet Qosaevtyń uldarynyń biri – kezinde balalar úıine Nıkolaı bolyp kirgen Qadyr Qosaı búginde búkil elge belgili qazaq kıno óneriniń ardageri. Sultan Qojyqovtyń «Qyz Jibek» fılminiń dybys rejısseri.
Qazir Meńdiqara aýdanynda bir kóshe Nurahmet Qosaev atymen atalady. Kezinde qaıratker tulǵa irgesin turǵyzǵan Meńdiqaradaǵy aýdanaralyq tehnıkalyq mektep búginde kásiptik-tehnıkalyq kolledji dep atalady. Nurahmet Qosaevqa bilim oshaǵynyń qabyrǵasyna mármárdan eskertkish taqta ornatylǵan. Jaqsynyń aty ólmeıdi, búginde oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń qorynda qysqa ǵumyryn el ıgiligi men joq-jitiktiń muńyn muńdap, kedeı-kepshikti kógertý jolyna sarp etken aıaýly azamattyń fotosýreti, tapanshasy, qujattary saqtaýly tur.
Qostanaı oblysy