Iz qaldyrǵan iri tulǵa

Solardyń keıbirin alsaq, Balqash óńirindegi Aqdala alqaby kúrish ósiretin óńirge aınaldy. Qaradala, Sheńgeldi, Bozoı atyraptary sýlandyrylyp, baý-baqsha, kókónistiń mekeni boldy. Oblysta Qapshaǵaı sý-elektr toraby salynyp, Kúrti sekildi jańa aýdan dúnıege keldi. Kóptegen sáýletti eskertkishter men ǵımarattar boı kóterip aýyl kósheleri retke keldi. Bilikti basshy aımaqtyń áleýmettik ále­ýe­tin arttyryp qana qoımaı, qazaqy­lyq­tyń da qamyn jedi. Oblys ortalyǵy Almatydaǵy jalǵyz qazaq mektebiniń jabylmaýy úshin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımegen jannyń biri osy Asanbaı aǵamyz bolatyn.

Asekeń – jaı ǵana basshy emes, danalyǵymen daralanǵan iri tulǵa. Onyń jumysta óz qaǵıdasy bar-tyn. «Jaqsy basshy bolý úshin adamda úsh qasıettiń bolýy shart: biliktilik pen zııalylyq, tazalyq pen adaldyq, halqyn sheksiz súıý. Osy úsh qasıet bolsa, basqarý tájirıbesi, uıymdastyrý qabileti kele-kele ýaqytyna oraı qalyptasady. Al joǵarydaǵydaı qasıetter joq bolsa, onda ondaı basshy eldiń sory», degen sózi búgingi qoǵamda da óz mánin joıǵan joq. Ol Jetisý óńirinde qyzmet etken jyldary talaı azamatty tárbıelep qanattandyrdy. «Asqarov mektebinen» tálim alǵan ul-qyzdardyń eshqaısysy da shalys basqan joq. Shapaǵatyn kórgen, shyńdalǵan shákirtter elimizdiń ár túkpirinde ár salada jetistikke jetti. Solardyń biri – atalǵan óńirdegi mal sharýashylyǵyn damytýǵa súbeli úles qosqan azamat, Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet belgisi» ordenderiniń ıegeri Bókeı Isabekov. Ol: «Asekeńniń aldyna bir ret kirip, aqyl-keńesin alyp shyǵýdyń ózi tárbıeniń úlken mektebi ispetti edi. Oıǵa túıgen usynysymyzdy irkilmeı aıtatynbyz. Kóp rette pikirimizge qulaq salyp quptaıtyn. Sonda sharýashylyǵymyzǵa shabyttanyp baryp, iske zor qulshynyspen kirisýshi edik. Ol kisiniń: «Men – oblystyń basshysymen. Eger senderge qatty aıtyp, ursar bolsam, ol meniń – álsizdigim» degeni jadymda jattalyp qalypty», – deıdi. Bul pikir sol tusta Asekeńmen qatar jumys istegen árbir azamattyń oıyndaǵy sóz ekeni daýsyz. О́ıtkeni ózimiz sóz etip otyrǵan tulǵanyń tusynda Almaty oblysyndaǵy mal basyn asyldandyrýǵa, ásirese, taý­­ly aımaqtaǵy Narynqol, Kegen aýdandarynda sheteldik galloveı, aberdın-angýs sıyrlaryn ósirý men arqar-merınos qoıynyń tuqymyn kóbeıtýge, Saty eldi mekeninde angor eshkisin baǵýǵa, Kúrtiden túıe sharýashylyǵyna arnap «Sarytaýqum» keńsharyn qurýǵa erekshe mán berilgenin umytýǵa bolmaıdy.

Asanbaı aǵamyzdyń taǵy da bir qasıeti – ózi eńbek etken aı­maq­tardyń el men jer jaǵdaıyn, ár aýyldyń jaı-kúıin, tipti egis­ti­gi men jaılaýyn, qystaýyn jiti biletindigi edi. Bul onyń óz qyzmetine shyn nıetimen, jan dúnıesimen berilgendiginiń belgisi bolsa kerek. Oblys kólemindegi qaı iske de sol jerdiń jaǵdaıyn tereń zerttep, zerdelep baryp qana iske kirisetin. Aǵamyzdyń bizdiń Uıǵyr aýdanyndaǵy Qaradala shuratyna sińirgen erekshe eńbegi bar. Ony búgingi jas býynnyń biri bilse, biri bilmeýi de múmkin.

Qazir keıbirimiz Ketpenniń asýy dep júrgen joldan ata-babalarymyz ertede ógizben, atpen kóshedi eken. Sol quz, jaq­par­tas­tardan júkterin áýpirimdep alyp ótip, Shalkódeniń jaılaýyna jaıǵasatyn bolǵan. Bertin kele ógiz emes, avtokólik shyǵa bastaǵan tusta, Uıǵyr aýdanynyń malshylary asýdan óte almaı qaldy. Sebebi, tehnıkalar burynǵy soq­paqpen júrýge jaramady. Bala kezi­mizde, esimizde, qoıshy-qolań Shalkódege Suńqardan shyǵyp, Qaıqynyń asýy arqyly Kegennen ótip, 300 shaqyrymdaı jol júrip, zorǵa jetetin. Sonda jaılaýǵa baryp, qaıtadan kúzdeýge kelýdiń ózi 600 shaqyrymdy quraıtyn. Ol jaılaýǵa barmaıyn dese, tóńirekte jaıylym joq. Árıne, joǵarydaǵy qashyqtyq ońaı jer emes. Osy qıynshylyq bizdiń aýdannyń shopandaryn biraz ýaqytqa deıin tıtyqtatyp júrdi. Asekeń oblys basyna kelgen soń bul máseleni kóp uzamaı qolǵa aldy. Áýeli qaı joldyń oń­taı­ly ekendigin zerttedi. Aqy­ry qazirgi bárimiz paıdalanyp júr­gen asýdyń jolyn jasatty. Osylaısha 300 shaqyrymdyq araqashyqtyq qysqaryp, nebári 40 shaqyrym boldy. Sol kezdegi Qaljat, Ketpen, Suńqar, Kishi dıqan, Sharyn ujym­shar­la­ryn­da­ǵy 200 myńnan astam qoı men 30 myńnan artyq iri qara álgi jańa asý arqyly Shalkóde jaılaýyna esh qıyndyqsyz baryp júrdi. Árıne, jaılaýda mal eń áýeli qońdy boldy. Onda sút saýylyp, qoı qyrqylyp, eńbek ónimdiligi artady. Al jazdaı aýyl mańynda mal bolmaǵandyqtan oıdaǵy ja­ıy­­lymdar jetilip, egin men shóp yń-shyńsyz jınalatyn. Sebebi asha tuıaqtynyń bári Shalkódede ǵoı.

Aýyl halqyna, aýdan shopandaryna osy jaqsylyqty jasaǵan Asanbaı aǵa Asqarov edi. Qoı-eshki tuıaǵynan tóńirek tozbasyn, etke ótkizetin qoǵam maly jaılaýǵa shyǵyp qońdansyn, taýarly sút fermalaryndaǵy aq ataýlyǵa shań-tozań qonbasyn dep jurttyń taýly óńirge barýyn jeńildetken bul jolǵa jurt kúni búginge deıin dán rıza. Rızashylyq belgisi sol, el ony «Asqarov asýy» dep atap júr.

Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy. Jáne kópshiliktiń kóńili qaı ýaqytta da kóp nársege birden yńǵaı bere qoımaıdy. Ne nárse bolsa da eldiń syn tezinen ótip baryp, jurt aýzymen ómirge enedi. Sonyń bir mysaly – Asqarov asýy. Baıyptap qarasaq, bul joldyń salynǵanyna 40 jylǵa jýyq ýaqyt ótipti. Ǵajaby sol, muny kim salǵanyn sol aımaqtaǵy el-jurt umytpaǵan. Joǵarydaǵydaı ataýdy halyq eshbir jarnamasyz, nasıhatsyz ózi qoıyp, ózi aıtyp ketken. Ol sol oqıǵaǵa kýáger bolǵan atadan balaǵa, odan búgingi urpaqqa jetip otyr. Endeshe osy ataýdy nege zańdastyrmasqa?! Eldiń shyn peıilinen týǵan jol atyna aýdandyq til basqarmasy qoldaý kórsetip, oǵan oblystyq, respýblıkalyq onomastıka ko­mı­teti oń qabaqpen qarasa deı­miz. Jasyratyny joq, kúni keshege deıin: «Adamnyń aty – aýylǵa, kókemniń aty – kóshege» degen talaı oǵashtyqty kórdik qoı. Bizdiń sóz etip otyrǵanymyz ondaı ózimbilermendikke jatpaıdy. Halyqtyń ózi aıtyp, ózi qoıǵan ataýyn qoldaý. Oǵan járdemdesý. Al bul – adamgershilik. Osyny umytpaıyq.

Yzǵarbek BEKTURSYNOV,

Almaty oblysynyń qurmetti azamaty