1985 jyl. 31 shilde. Kókshe jerindemiz. Mashınada zaıybym Tıysh jáne eki qyzym – Qarlyǵash pen Láıla bar. Kólik júrgizip kele jatqan meniń janymda radıojýrnalıst Janataı Bekenov otyr. Áńgimemiz – «Balqadısha» áni týraly.
Bul hıkaıany birshama biletin edim, syrttaı ǵana. Al, 1980 jyldyń jeltoqsan aıynan bastap Kóksheniń qarııa sózdi kónekózderinen, Balqadıshany kórgen-bilgen jandardan qıly-qıly áńgime, derek jınap, oǵan qyzyǵa den qoıyp júrgem-di.
1985 jyl. 31 shilde. Kókshe jerindemiz. Mashınada zaıybym Tıysh jáne eki qyzym – Qarlyǵash pen Láıla bar. Kólik júrgizip kele jatqan meniń janymda radıojýrnalıst Janataı Bekenov otyr. Áńgimemiz – «Balqadısha» áni týraly.
Bul hıkaıany birshama biletin edim, syrttaı ǵana. Al, 1980 jyldyń jeltoqsan aıynan bastap Kóksheniń qarııa sózdi kónekózderinen, Balqadıshany kórgen-bilgen jandardan qıly-qıly áńgime, derek jınap, oǵan qyzyǵa den qoıyp júrgem-di.
Iá, Aqan seriniń kóp kúıip, kóp súıingen júreginiń bir tebirene eljiregen kezi «Balqadısha» áninde qalyp qoıǵan. Bul án keshegi bir kúnderi uzaq jyldar boıy:
Degende, Balqadısha, Balqadısha,
Kúıeýiń seksen beste shal Qadısha, –
dep aıtylyp keldi. Áli de solaı aıtylyp júr. О́resiz, bilimsiz bireýler ýyljyǵan Balqadıshany qýtyńdaǵan shalǵa tıgizip, júrekti aýyrtatyn ádepsiz klıp te túsiripti. Qandaı soraqylyq! Ne degen jetesizdik! Ándegi sol baıaǵy qoldan jasalǵan jalǵan sóz jóndeler emes. Búgingi jáne keler urpaq «Balqadısha» áni jóninde osy teris túsinikpen kete bere me, esh shyndyqqa kózi jetpeı?
...Ol kezderde, ıaǵnı, soǵystan keıingi jyldary Balqadıshanyń ózi din aman, el ortasynda ómir súrip jatqan-dy. Radıodan «Balqadısha» áni álgi sózben berilip, ne gazet, jýrnaldarǵa, kitaptarǵa shyndyqqa úılespeıtin dáıeksiz áńgimeler jazylyp jatqanyn estip-kórgende basqa emes, Balqadıshanyń ózi sharasyz kúıge túsip, ne derin bilmeı, kúrsinip qana ishten tynady eken.
Soǵys jyldarynda Zerendi tóńireginde gastrolde júrgen artısterdiń ishinde bir ánshiler «Balqadısha» ánin álgi sózben shyrqapty. Sondaı konsertterdi óz aýyly Keńótkelde óz kózimen kórgen Balqadısha: «Myna jazǵandar ne dep otyr?» dep muńaıa bas shaıqapty. Án sózine jyny kelgen bir aqsaqal: «Aqqýdyń kógildirindeı úlbiregen Balqadısha óz súıgenine uzatylyp edi. Mine, ortamyzda otyr, osy konsertte. Áı, essiz neme, sen óziń ne dep ottap tursyń?» dep jelpildegen ushqalaq ánshini sahnadan qýyp shyǵypty. Bul – qaýeset emes, anyq bolǵan jaı.
«Balqadısha» áni qalaısha ózgeriske tústi? Bul syrdy jurt bile bermeıdi.
Jıyrmasynshy, otyzynshy jyldarda qazaqtyń kóp áni jańa sosıalıstik qoǵamnyń nasıhat quralyna aınalyp, óziniń o bastaǵy sózinen, máninen ajyrady. Sol kezderde kolhozdastyrý, saýatsyzdyqty joıý, áıel teńdigi naýqany bastalǵanda Úkili Ybraıdyń «Tolqyn» áni: «Elim bar kolhoz bolyp dúrildegen» dep, «Aqbaıan» áni: «Oı, Lenın, qarańǵyda kóp eliń» degen qaıyrmamen, «Balqadısha» áıel teńsizdigin shenegen án bop shyǵa keldi. Úlebaıdyń «Dýdaraıy» ulttar dostyǵy saıasatyna oraı kórineý kózge Marıam Jagorqyzynyń áni bop, el sanasyna eriksiz sińdi. Yqylym zamannan beri bir sózine qylaý túspegen ánderimiz osylaı «jańa sıpatqa» ıe bop, qubyla qaldy. Ánderdiń tálkekke túsýi osylaı bastalǵan.
Solardyń biri – «Balqadıshanyń» tarıhy dápterime aýyq-aýyq jazylyp júrdi. Oǵan baılanysty kóp áńgimelerdi «Kókshetaý pravdasy» gazetiniń redaktory, jazýshy Janaıdar Mýsınnen estidim.
Bir joly qasymda osy Janataı bar, Janaıdarmen taǵy júzdestik. Jumys mezgili edi. Taǵy da Balqadısha hıkaıasyn qozǵadyq. Asa ınabatty Janaıdar kelgenimizdi qosh kórip, aqsary júzi nurlanyp: «Balqadısha» povesin endi ǵana bitirdim. Ýaqyt degenge zárýmin. Gazettiń isi júıkemdi tozdyrdy. Sal-serilerdiń áńgimelerin tyńdap-aq júrmiz, al, sonyń kóbin der kezinde qaǵazǵa túsire almaımyz. Kóp jaı eskirip, umytyla beredi. Sizdiń Kókshe jerine kelip, zerttep júrgen isińizge qyzyǵamyn, – dep aǵynan jaryldy.
– Kórkem shyǵarmanyń tabıǵaty ol ózgeshe bir qubylys. Jazýshynyń «vymysl... domysly» bolady. Ol – túsinikti jaı. Al, men «Balqadısha» ániniń shyǵý tarıhyn qaz-qalpynda bilgim keledi, – dedim, óz oıymdy birden sezdirip.
Janaıdar jaılap sóz bastady: «Ana bir jyly... o, odan beri qansha kóktem, qansha qys ótti. Hasen degen etikshi jezdemiz bar edi. Sol kisiniń úıine boıy tip-tik, kıgen kıimi tap-taza, ásem, kózi móldiregen aqquba báıbishe kelip júrdi. Kórkine qyzyǵyp: «Bul apaı kim bolady?» dep suradym, jezdemnen. Minezi sabyrly, tuıyq jan: «Balqadısha ǵoı. Maǵan sándi kebis tigip ber, dep kelip júr. О́te qasıetti kisi», – dedi jaıbaraqat qana.
Janaıdar osylaı dedi de, esine áldene tústi me, únsiz túregelip baryp, seıfin ashty. Ishinen bir sýret aldy. Basynda pushpaq bórki bar, suıyq murtty, óńi ashyq, baısaldy qarııa. Janaıdar sýretke oılana qarap, áńgimesin jalǵady: «Zerendini kórdińiz. Onyń kógildir jotalaryna jalǵas Qoshqarbaı taýy kólbeıdi. Irgesinde shaǵyn ǵana aýyl otyr. Qoshqarbaıdan ári qaraı Jylandy taýy sozylady. Sol jerde Shókeıdiń Ybyraıy degen asa zııaly, elge syıly kisi bolǵan. О́zi ortasha ǵana dáýlet jıypty. Úıine ıgi jaqsylar, ánshi-kúıshiler, aqyn-jyraýlar kóp úıirilgen. Jaratylysynan týrashyl, ádil jan jigit aǵasy bop tolysqan kezinde el ishinde bılik aıtqan. «Balqadısha» áninde Aqan seri óz sózin: «Qyzy ediń Ybekeńniń Balqadısha» dep, iltıpatty sezimmen bastaıdy ǵoı.
Aqan seri elý segizdi mol qýsyrǵan kezinde kórgen, tolyqsyǵan Balqadıshany. Myna qolymdaǵy sýrettegi kisi – sol tańǵajaıyp kezdesýdiń kýágeri.
Osy sátte telefon shyldyr ete tústi. Janaıdar áńgimesiniń úzilgenine yńǵaısyzdanyp: – Ǵafý etińiz... á, baspahanadan ba? – dedi, trýbkany kóterip.
Telefonmen sóılesip bolǵan soń áriptesimen áńgimesin qaıta sabaqtady: «Aqan seri qasynda Ybany bar, Jylandy taýyn jaǵalap kelip, Tirijan qajynyń aýylyna toqtaıdy. Osynda birneshe kún aýnap-qýnap, kóńilin sergitip, ózin aıalaǵan jandardyń aldynda júzi nurlanyp, sheshile sóılep, býlyqqan ánderin shalqytady, jadyrap.
Osy aýylmen irgeles jatqan Montaıdyń Musasynyń aýyly da úlken qýanyshtyń ústinde edi. Bir dýly shildehana bolady eken. Oǵan Aqan seriniń de barǵysy keledi.
– Týǵan náreste kimniń balasy?
– Ol meniń ákem – Baımyrza!
– Solaı de...
– Iá. Sol kezde Balqadıshanyń jıyrmadaǵy kezi eken. Atastyrylǵan jeri bar. Bolashaq kúıeýi – elge syıly Masabaıdyń Súleımeni. Irgesi berik, aıtýly áýlet. Masabaıdyń ákesi jas kezinde elge naızager, batyr bop aty shyqqan aıbarly jan eken. Bulardyń tektiligin jaqsy bilgen Ybyraı Masabaımen nıeti jarasqan quda bopty.
Endi qolymdaǵy myna bir sýrettiń jaıyn aıtaıyn: Bul kisi Ospan degen ánshi. Ospandy 1959 jyly kóktemde qaıynjurtyma barǵanymda kórdim. Aqtoqty kelin bop túsken Jaqsylyq eliniń adamy.
Ospan Aqan seriniń án-jyrlaryn bizge jetkizgen ánshilerdiń biri. Aıalap, qolpashtap, kótermelep otyryp shyrqatsa bir múdirmeı, jelpine silteıtin sergek sezimdi dúldúl. Baıaǵy serilerdiń kózi deısiń, súısinip. «Balqadısha» ánin dál osy Ospandaı tamyljytqan ánshini estigem joq. Tek Manarbek Erjanovtyń úni ǵana uqsaıtyn sekildi. Ospan sol joly talaı estip júrgen Balqadısha hıkaıasynyń biz bilmeıtin kóp qupııasyn ashty. Anyq, dál, óreli áńgimeni osy kisiden aldym. Endi álgi Montaı aýylyndaǵy shildehana jaıyn aıtaıyn:
Zerendiniń etegi. Aýyl shetindegi oqshaý tigilgen tórt-bes sáýletti úıdiń mańyndaǵy kóńildi shýdy betke alǵan Aqan seri uly Yban ekeýi altybaqan tepken jastardy janaı ótip, eń úlken aqboz úıdiń aldyna kep attan túsedi. Sol eleýsiz qalpy qyzoınaq dýyldaǵan úıge kiredi. Biraq eshkim tanymaıdy. Seri de, otyrǵan qyz-jigitter de osylaı daǵdaryp qalǵanda bulardyń qasyna shildehanany basqaryp júrgen Málik, Ǵabbas, Tóken esimdi jigit aǵalary qonaqty kezdeısoq kórip qalyp: – «Oý, bul ne turys? Bul kisi – Aqan seri ǵoı! Aqan seri!» – dep, ánshige sálem beredi. Sóıtedi de: «Jaqsy keldińiz aǵa! Balqadısha degen qaryndasymyzdyń uzatý toıy edi. Qonaq bolyńyz», – deıdi jik-japar bolyp.
Sóz yńǵaıyna qaraǵanda Ybyraıdyń báıbishesi Jyqysh biraz jyl naýqastanyp, Balqadısha sheshesiniń sol jaǵdaıyna qaraılap otyrypty. Sodan, bir kúnderi sheshesi dúnıeden qaıtady. Jyly beriledi. Bul paryz ótelgen soń Balqadıshany óziniń atastyrǵan jerine uzatýǵa ázirlik jasap jatqan kezi edi, bul.
Ybyraı aqsaqal Aqan seriniń kelgenin joǵarydaǵy úsh jigitten estip, mán-jaıdy bilgen soń: «Oı, qudaı-aı, Aqan serideı jigit pirin tanymady degen ne sumdyq? Myna paryqsyz jurt ne bop barady, túge? Oı, serim-aı! Oı, Aqanym-aı! Bar bolshy! Júrshi osylaı, qarańǵy dúnıeni jaryq qyp! Shyrqashy, keı marǵaýdy uıqysynan oıatyp! Bara ǵoı janym, Balqadısha, Aqan aǵańnyń qasyna! – deıdi, jany qalmaı.
Balqadısha da ákesiniń sózine eleń etip, ushyp túregeledi. Sóıtedi de, eki jaǵynda sylqyldaǵan eki jeńgesi – Umsyn men Dilda bar, ózin óbektegen Málik, Ǵabbas, Tóken bar, bári Aqan seri otyrǵan on eki qanat aqboz úıge kelip kiredi. Qalǵyp-múlgip, tómen tuǵjıǵan jabyrqaý ánshige ıile sálem berip, oń jaǵynan oryn alady. Jigitter elpektep, Balqadıshany tanystyrady.
Balqadısha! Álbette, Aqan seri Balqadıshany biledi. Bilgende qandaı! Kóz aldynda qyrdyń qyzyl gúlindeı qulpyryp ósken Balqadısha! Búginde ol osy óńirde: «Mańdaıynda janyp turǵan shyraǵy bar!» deıtin aıtýly sulýlardyń ishinde juldyzy bıik perishte! Jalt-jult etken gaýhardyń ózi! Aqan seri aýzymen qus tistep, aspandap, asyp-tasyp júrgende, bul eldi talaı ret dýmanǵa bólep edi. Ybyraıdaı el qutynyń úıinde de bolǵany esinde. Balqadısha da esinde.
Sol Balqadısha! Tolyqsyǵan kerbez arý. Jarqyldaǵan janarynda kúlli dúnıe jaınap tur. Á, dúnıe... Aqan seriniń kóz aldynan bir dýly ómir zý etip óte shyǵady. Bári de óń men tús. «О́sipti. Boıjetipti». Ol ishteı meıirlene tamyljyp: «Ybekemniń Balqadıshasy!» deıdi, úzdige qıylyp. Tamyr-tamyry ıip, nury azaıǵan tuńǵıyq kózi jaquttaı jarqyrap, shapaq shashady. Ybany únsiz jáýdirep, ákesine kúlimsireı qarap, dorbasynan alyp, dombyrasyn usynady. Aqan seri pernege saýsaǵy tıgen sátte, keýdesin shalqaq kóterip, pań kókirekpen qıyrǵa saryla kóz salyp:
Shyrmaýyq shyǵarynda bas tartady,
Bizdiń el erte jaılap, kesh qaıtady.
Jaılaýdaı qulazıdy bizdiń kóńil,
Janymdy uǵar jan joq, jas qartaıdy! – dep, tolǵaýly únmen júrek syzdatyp:
Ahaý, dúnıe jalǵan,
Biter me, arman!
Qý tirlik shyrmaýyqtaı shyrmap alǵan!
– degen sózdi qusaly kókirektiń ýhilegen lebimen bildirip, sál jymıyp, áldeneni esine túsirgendeı:
Úırektiń atqyzbaıdy qasqaldaǵy,
Sheberdiń bylqyldaıdy bas barmaǵy.
Bul kúnde aǵań boldym tór aldynda,
Bir kezde Aqan edim aspandaǵy! – dep masattanǵan jannyń keıpine túsedi. Sodan soń qońyr únmen balbyraǵan dombyrany órshelene qaǵyp-qaǵyp jiberip:
Dúnıe-aı, qyzyl-jasyl kimdi aldadyń?
Sen bergen rızyqtan qur qalmadym.
Dáýrendi mendeı súrgen kim bar eken?
Sonda da qyzyǵyńa bir qanbadym!
Ahaý, dúnıe jalǵan,
Biter me, arman!
Qý tirlik shyrmaýyqtaı shyrmap alǵan! – dep, sher toly kókirekti bosata ahylaǵan saıyn úni tym alysqa uzaı beredi.
Osy kezde syrtta osharylǵan top birin-biri kımelep, úıge lap berip, japyrlasa kep jaıǵasady. Aqan seri bári-bárine bas ızeı amandasyp, synyq minezben sypaıy izet bildiredi. Oıyn bastaýshy jigitter jıynǵa dýyldata jel berip, Aqan serini ardaqtap, Zerendiniń kerilgen kerbez alqabyn ánmen tolqytady. Sol sulý únniń biri – oń jaǵynda aq mańdaıy shańyraqtan jarqyraǵan altyn Aıǵa shaǵylysyp, ándeı móldirep otyrǵan Balqadıshanyń úni edi!
Jazdyń qarǵa adymyndaı qysqa tańynda qanshama án sharyqtady. Aqan seriniń jaı sóziniń ózi shyryn áýezdeı shertildi. О́zin qolpashtaǵan jastar – bir tóbe de, Balqadısha – bir bir tóbe! Aqan serini Balqadıshanyń nazdy qylyǵy, janyn jadyratqan jupar lebi, til baılap umsyndyrǵan sulý kórki shalqytty. Balqadısha janynda otyr, biraq, ol sondaı alys. Ǵaryshtaǵy juldyzdaı arbaıdy. Aqan seri qumarlyq otyna kúıip, ishteı ýhileıdi.
Arada biraz kún ótkende Aqan seri sol mańdaǵy aýyldardy ánmen sýsyndatyp, Jylandy jaǵyna barǵanynda Balqadıshanyń uzatylǵanyn estıdi. Bir qońyr keshte ánshi gýlegen jurttyń sózinen jyraqtap, qolynda dombyrasy... Jylandynyń quz-jartasynyń yǵynda kózi yp-ystyq jasqa tolyp, ár perneni úzip-shalyp:
Qyzy ediń Ybekeńniń Balqadısha,
О́zendi órleı bitken, shirkin-aı,
tal Qadısha!
Seksen qyz serýenge shyqqan kezde,
Ishinde qara basyń, pa, shirkin,
han Qadısha!
Degende Balqadısha, Balqadısha,
Buralǵan beliń názik, shirkin-aı,
tal Qadısha!
Bir emes, eki jeńgeń kelip otyr,
Ruqsat bizden sizge, amal ne,
bar Qadısha!
Degende Balqadısha, Balqadısha,
Bolarsyń bizdiń sózge, dúnıe-aı,
zar Qadısha!
Bulańdap asaý taıdaı júrgen basyń,
Bolarsyń qandaı janǵa, dúnıe-aı,
jar, Qadısha!
Basynan Jylandynyń qulaǵanym,
Kekilin ker bestiniń shirkin-aı,
sylaǵanym,
«Ketti» dep Balqadısha estigende,
Qushaqtap quz-jartasty, shirkin-aı,
jylaǵanym!
– degen ińkár júrek lúpili «Balqadısha» áni bop ózek jarady.
Aqan serige úmit shyraǵyndaı kóringen Balqadısha tań sholpany sekildi alystaı beredi… alystaı beredi. Ol endi bolymsyz dámemen emirene umsynǵan kóńildiń ókinishti kókseýi bop, kóz taldyra buldyraıdy. Alty qyrdan asyp, únsiz tynǵan bir armandy án. Kúni keshe ǵana Jamalǵa da óstip qulaı berilip, aldy-artyn oılatpaı aldap soqqan ańǵal júreginiń mazaǵyna qalyp edi. Endi, mine, taǵy da:
«Ketti» dep Balqadısha estigende,
Qushaqtap quz-jartasty, shirkin-aı,
jylaǵanym,
– dep, adam túgil, bári-bárine jaryq dúnıeniń ózin tańǵaldyryp, essiz mahabbattyń zaryn tartady…
...Janaıdar Balqadısha hıkaıasyn aspaı-saspaı osylaısha aıan etti. Maǵan oılana qarap: «Siz de zerttep júrsiz ǵoı, men biletin syr – osy», dedi. Qońyr kózinde «Buǵan ne deısiz?» degen saýal tunyp.
Men: «Balqadısha áńgimesiniń aınymaıtyn ózegi – osy! Bári ras. Qaz-qalpynda aıtyldy. Dápterime túsken sózdiń nobaıy osyǵan úılesedi. Rahmet, Janaıdar... qadirli Jáke! – dedim.
Zerendige bet alǵan uzyn joldyń ústinde osynyń bár-bári kók júzinde mańyp bara jatqan aqsha bulttar sekildi kóz aldymnan óte berdi... óte berdi.
* * *
Alystan munartyp Zerendi de kórine bastady.
Túıdek-túıdek bop, oınaqtap shyǵa kelgen qara bult aýyq-aýyq kóktiń nuryn seýip ótedi. Kóz ushynda kógerip Qoshqarbaı taýy jatyr. Oń jaǵymyzda Keńótkel aýyly saǵymdaı buldyraıdy. Tóńirekke oılana qarap, kele jatqanda Janataı: «Aǵa, áni Zabrovka, – dedi. – Osy aýylda siz ekeýimiz áńgimesin kóp tyńdaǵan Eskendir Itjanov aqsaqal qaıtys bolǵan.
– A? – dedim, oqys sózge eleń etip.
– E, estimegen ekensiz ǵoı, solaı boldy, jazmyshtyń isi.
Zabrovkaǵa burylyp, Eskendir aqsaqaldyń úıine kep, toqtadyq. Qadısha apa esik aldynda otyr eken, bizdi tanyp, ornynan ushyp túregeldi. Uly, kelini, bala-shaǵasy shúpirlep qýana qarsy aldy. Amandyq-saýlyq surasyp, kóńil aıttyq.
Biz júrisimizdiń mán-jaıyn túsindirdik. Qadısha apa kózi jasaýrap: «Balqadıshanyń qyzdaryn izdep shyqqan ekensińder, – dedi. – Ana jyly qasyńda osy Janataı bar, ekeýiń kelip bizdiń otaǵasymen áńgimelesip júrgende talaı ret aıtýǵa oqtaldym... Men sol Balqadıshanyń týǵan sińlisimin, shyraǵym.
Zamatta ótken kúnder kórinisi kóz aldyma tura qaldy. «Men bir kezde jaryqtyq Úkili Ybyraıdyń qoınyna jatqan bala edim ǵoı», – dep aǵyla sóılegen Eskendir aqsaqaldyń áńgimesin Janataı ekeýmiz magnıtofonǵa jazyp otyrǵanda osy bir jyly júzdi báıbishe ár sózdi bas ızeı qoshtap, tamyljyp, únsiz tyńdaı beretin-di. Sózge aralaspaıtyn. Qarańyz endi: «Balqadıshanyń sińlisimin», deıdi. Júregim lúp ete tústi.
Qadısha apany sóıletkim keldi. Ol dámem de úılese ketti. Apamyzdyń júzinen meıir tógilip, «osy sózdi ábden saqtap júr edim», degendeı óz-ózinen sheshilip, syr tıegin aǵytty: «Ákemiz Ybyraı úsh áıel alǵan kisi. Baǵzy bireýler sııaqty baq-dáýlettiń býymen úılenbegen, oǵan jazmyshtyń isi sebep bolǵan. Úlken sheshemiz Jyqyshtan – Balqadısha... menen kóp úlken. Men 1906 jyly týdym. Jyqysh dúnıe salǵannan keıin ákemiz Baljan degen sheshemizdi alypty. Ol Áıimbet aýylynyń qyzy. Bul kisi eki qursaq kóterip, biraq, olar tym erte shetinepti. Meniń sheshem – Altyn, Tinibaı qajynyń qyzy. Búginde sol sheshemizden Kúljámıla ekeýmiz barmyz. Kúljámıla Málik Ǵabdýllın atyndaǵy sovhozda turady. Myna Qoshqarbaı taýyn etektep, shamaly jer júrseńder Keńótkel aýyly bar. Balqadıshanyń úlken qyzy Kúlııa sol aýylda. Zerendiniń ar jaǵynda Aıdabol aýylyna tıip-aq tur, «Sandyqtaý» sovhozy. Balqadıshanyń kishi qyzy Naǵıma sonda. Ekeýi de úıli-barandy, úbirli-shúbirli toqtasqan jandar. Kúıeýleri ózimiz turǵylas qarııalar.
Balqadısha haqynda el sózi – jón sóz. «Balqadısha» áni... ondaı án... e, ony Aqan serideı adamnyń asyly shyǵarsa, ol tegin bola ma? Adamnyń júregi bostan-bosqa eljireı me, sóıtip? Balqadısha apamyz Aqan seriniń ánderin bizge jibekteı syzylyp otyryp aıtqanda júzi gúl-gúl janyp, bir shýaqty sezimge berilip, móldireı qalatyn-dy. Daýysy da sondaı syrly edi. Kóp jelpine bermeıtin-di. Kez kelgen janǵa onsha ashylyp, syr aıtpaıtyn-dy. Al, kórki, sulýlyǵy... О́le-ólgenshe sol ajary jan bitkendi tańǵaldyrýmen ótti.
Úı ıesi Qadısha apanyń áńgimesi Janaıdar Mýsın shertken syrmen qabysyp, shaı ústinde de jalǵasa berdi. Bizge belgili, belgisiz jaılardyń bárine ol dáıekti sózder sáýlesin túsirdi. Keıbir dúdámal syrlardyń beti ashyldy. Anyqtaldy.
Qadısha apamen qoshtasyp, jolǵa shyqtyq. Endi at basyn tireıtin jerimiz – Keńótkel!
Biz jol ústinde Balqadısha áýleti jaıynda qıly-qıly áńgimelerdi taǵy da eske alyp, Qoshqarbaı taýyn jebelep kep, jalpaq sazdyń ortasynda otyrǵan aýylǵa da jettik. Toqtaǵan úıimiz – Balqadıshanyń úlken qyzy Kúlııanyń úıi.
Kúlııa orta boıly, názik, aqquba, piste muryn, kisige tik qaraıtyn kózi ótkir jan eken. Biraq, sondaı meıirimdi. «Qaraǵym... shyraǵym», dep aıalap sóıleıdi. Úni de bııazy. Tuńǵyshy Týmyrza qaıtys bop, sonyń qaıǵysy biraz qajytyp tastapty. Ýhilep, ár sózin úzip-úzip aıtty.
Muń shekken anany jubata sóılep otyrǵanymyzda, syrttan osy úıdiń otaǵasysy Álimjan aqsaqal keldi. Qaýqyldaǵan, keńqoltyq, aqkóńil jan eken, esh tosyrqaǵan joq, amandyq-saýlyq surasyp, birden shúıirkelese ketti. Kúlııaǵa kóziniń qıyǵyn salyp: «Taǵdyrǵa aıla joq. Jylap baqtyq. Kóz jasyńdy tyı, Kúlııa, bekingenimiz jón. Sabyr... sabyr degennen basqa ne laj bar? Almatydan at sabyltyp kelip otyrǵan qonaqtardyń jaıyn qylaıyq», – dep bizben etene jan sekildi baýraı sóılep, «Balqadısha» ánin zerttep júrgen jaı-japsarymyzdy bildi.
Álimjan aqsaqal «Balqadısha» ániniń oqıǵasyn esh irkilmeı, aıta jóneldi. Sózi sondaı júıeli. Baǵzy bireýler sııaqty qospaı sóıleıdi eken. Biz zerdelegen jaıdyń bári-bárin shegelep, bekite tústi. Balqadısha áýletin de jón-jónimen taratty.
– Biz qaraýyl ishinde Dúısen seriniń tuqymymyz. Bul atamyzdyń ańyzy da el ishinde sel-sel áńgime. Ol Birjan saldan árirek adam.
Keshegi qyrǵyn soǵysta táńir ıip, elge aman-esen oraldym. Myna Kúlııa apalaryń otyzǵa endi ǵana iligip, jaınaǵan der shaǵynda jesirlik halge túsipti. Elmen qaýyshyp, qýanyshymyzda shek joq, biraz shaıqaqtap júrdik. Boıymyzda jastyq jalyn bar, qyrmyzy gúldeı qulpyrǵan qyzdarǵa qyryndaımyz. Biraq solardyń ishinde Kúlııaǵa kózim túse berdi. Kele-kele meni ábden baýrap, eshqaıda tyrp etkizbedi. Tal shybyqtaı ıilip, bylqyldaǵan sulý kelinshek. «Balqadıshanyń qyzy ǵoı, shirkin!» degizgen pák arý. Sheshesin kór de qyzyn al!
Kórki jan qyzyǵarlyq súıkimdi bolsa, aqyl-parasaty da boıyna bek jarasypty. Mende eshqandaı dúdámal oı bolǵan joq. Aqyry bir táńir ıgen kúni Balqadısha anamyzdyń aq batasymen Kúlııa ekeýmiz otaý qurdyq. Sóıtip, ómirdiń uly kóshine ilesip júre berdik. Aýyldaǵy úlken kisiler qýanyp, bizge tilektestikterin bildirdi.
Sózge ilkimdi Álimjan aqsaqal lyp túregelip baryp, tórgi úıden biraz sýretter ákelip, aldymyzǵa jaıyp saldy. Qaraı bastadyq Kúlııanyń otyzdaǵy kezi... Kózinde nur oınap, nazdy qylyq tanytyp, erkelep tur.
– Osy sýretin úlken kisilerimiz: «Balqadıshanyń dál ózi ǵoı, dál ózi!» dep qyzyǵatyn edi. Al, Balqadıshanyń óz sýretin kórgileriń kele me, shyraqtar? – dedi, Álimjan aqsaqal, bizdi oqys tańyrqatyp.
– A, bar ma sizde? – dedim men, aldymdaǵy kóp sýretterdi sasqalaqtaı aralastyryp.
Álimjan aqsaqal oılana bógelip: «Dál osy kúnderi aýylǵa Almatyda turatyn Káriphan deıtin qadirli azamatymyz zaıybymen demalysqa kelip jatyr. Balqadıshanyń sýretiniń biri sonda. Al, taǵy bir sýreti myna irgeles Aıdabol aýylynda Rahııa degen kelinimizde bolýǵa tıis, – dedi.
Shaı ústinde de Balqadısha jóninde kóp-kóp tosyn áńgime ortaǵa salyndy. Men Balqadıshanyń sýretin kórýge asyqtym. Osy kóńil-ditimdi sezgendeı Álimjan aqsaqal «Endigi sózdi sol Káriphanmen jalǵastyraıyq. Baraıyq oǵan. Onyń toqtaǵan úıi aýyldyń shetinde, – dep, túregele berdi.
Biz syrtqa shyqtyq. Kúlııa apaı kózi jaýdyrap, bas ızeı qoshtasty...
Káriphanmen júzdeskende bir-birimizdi tanıtyn bop shyqtyq. Janataıdy burynnan biledi eken. Jón surasyp-bilisken soń, aldymyzǵa qymyz keldi. Áńgime óz-ózinen qısyn taýyp, Aqan serige oıysty. Káriphan biraz beımálim syrlardy qozǵady. Aqan serini biledi ekenbiz, bilmeıdi ekenbiz. Júıeli sózge sútteı uıyǵan Álimjan aqsaqal: «Káriphan, umytpasam, ana bir jyly sen Balqadıshanyń sýretin alǵan sııaqty ediń», – dedi.
– Iá, Áleke, alǵam, – dep Káriphan da qoshtaı ketti.
– Myna eki azamattyń joly boldy, onda, – dedi. Álimjan aqsaqal bir joǵy tabylǵandaı elpildep.
– Balqadıshanyń sýreti mende. Almatyǵa baraıyq, ol sýretti beremin, saǵan, – dedi, Káriphan, maǵan kúlimsireı qarap.
Bátýa osylaı boldy.
* * *
Erteńinde biz Aıdabol aýylyna keldik.
Bul jerde Balqadıshanyń kelini Rahııamen áńgime kóńilsiz bastaldy. Rahııa jaıynda Álimjan aqsaqaldan biraz jaıdy uqqam-dy. Kóp balaly, mehnaty mol sharshaýly jan eken. Turmys-taýqymeti qajytqan. Qamshydaı qatqan qaratory júdeý áıel adamǵa muńly kózben qaraıdy. Bizdiń kelgen maqsatymyzdy túsindi de óz jaıyn jaılap aıta bastady: «Men Balqadıshanyń joly bolmaı júrgen bir baqytsyz nemeresimen úsh jyldaı otastym. Burynǵy joldasym dúnıe salǵan-dy. Shúpirlegen bala-shaǵaǵa bas ıe bolý jalǵyz adamǵa ońaı emes. Amal ne, sol beıbaqpen ómirdiń aldamshy soqpaǵyna tústim de kettim. Jan baǵý qıyn. Qysqa jip kúrmeýge kelmedi. Ana sorly araqtan azdy. Aqylyna kelip, jóndele almaı qoıdy. Sóıtip, bir masyldyń kóreshegin kórdim. Aqyry dám-tuzymyz jaraspady. Ajyrasyp tyndyq.
Biz úsh jyl birge turǵanda ol jazǵan deni saý otyrǵanda óz týystarynyń sýretterin maqtana kórsetýshi edi. Biraq solardyń ishinen Balqadıshanyń sýretin kóre almadym. Ondaı beıne qolǵa tússe, qani! Balqadıshadaı asyl ananyń beınesin boıtumardaı qasterlep óter edim. Ol sýret mende joq. Myna ıek astynda «Sandyqtaý» sovhozy... Balqashın aýdanyna qaraıdy. Sol jerde Balqadıshanyń kishi qyzy Naǵıma otyr. Men erden ketsem de, elden ketkem joq, Naǵımamen jıi aralasamyz. Bálkim, sizder izdegen sýret Naǵımada bolar. Maqul kórseńizder, sol aýylǵa baraıyq, búgin qolym bos...
Raqııanyń izetine rıza bop, qýana kelistik.
Dala jaýyndatyp tur. Kún kúrkirep, tógip-tógip jiberedi. Ile aspannyń bir sheti jarqyrap, ashyla qalyp, kók, sary, qyzyl túspen nur taratyp, kempirqosaq tartylady. Eki kózim jaýyn shaıyp, jaınaǵan dúnıede, al, kóńilim áli de alań. «Balqadıshanyń Naǵımasy... ol qandaı jan eken? Apamyzdyń sýreti sol kiside bolsa ǵoı, shirkin!» deımin úmitti oıǵa berilip.
О́stip otyryp biz tastary beıne bir qolmen tekshelep qalaǵandaı, ormany syńysyǵan taýly óńirge ene berdik.
– Anaý etektegi ózenniń eki jaǵasyndaǵy úlken selo – sovhoz ortalyǵy. Al, Sandyqtaý taýy osy jerden on eki shaqyrymdaı... áni munartyp tur. Tutasqan orman, – dedi, Rahııa, sál jymıyp. – E, aıttym ba, aıtpadym ba, Naǵımanyń otaǵasysy Nurqoja ata minezi aýyr kisi, al, bir sheshilse, aǵylyp ala jóneledi. Toqtatý qıyn.
Batpaqty jolda áýpirimdep júrip otyryp, aýyldyń kire berisinde Naǵımanyń úıine kep, toqtadyq.
Esik aldynda Nurqoja aqsaqal Naǵıma ekeýi jyly júzben qarsy aldy. Sálemdestik. Tanystyq. Úıge kirdik. Jaılap áńgime de bastaldy.
Naǵıma... Bul kisige men oılana qaraýmen boldym. Zıpa boıy jyp-jınaqy. Sypa. Taldyrmash. Sabyrly. Uıań. Reńi aqquba. Mańdaıdan tik túsken piste murynynyń sol jaq ushynda qaraqattaı meńi bar. Sharasy keń kóziniń aınalasyn ájim syzyǵy torlaı bastapty. Suraǵymyzǵa qysqa ǵana jaýap berip, áńgimege erkindep ene almaı, únsiz qala berdi.
Sózge otaǵasy Nurqoja aqsaqal aralasty: «Enemiz Balqadısha da sabyrly edi. Biraq ol kiside adamǵa shyraı taratatyn jylylyq bolatyn-dy. О́zi de, sózi de kórkem edi. Ár sózinen ǵıbrat lebi esetin-di. Myna Naǵımany sóıletý úshin kóńil kiltin tabý kerek. Al, kelbetin... ásirese, otyz bes jastaǵy sýretin Balqadısha deı berińiz».
Naǵıma shalyna qarap, myrs etti. Nurqoja aqsaqal da jymıyp: «Dál osy kúlkisi... Balqadıshanyń kúlkisi! Meni osy kúlkimen arbap túsirdi ǵoı, bul Naǵıma», – dedi óz sózine ózi jelpinip.
Naǵımanyń kúlkisinen páktigi, bir kezdegi erke-nazǵa toly bal qylyǵy, izettiligi sezildi. Quralaıdyń kózindeı jaýtańdaǵan janarynan kóz taıdyrý múmkin emes. Tazalyq pen ińkárlik sezim tunǵan, tylsym kózqaras.
Tórde kóp sýretter ilýli tur. «Osynyń ishinde Balqadısha joq pa, eken?»deımin, jaltaqtaı qarap.
Muny sezgen Janataı: «Siz Kúlııa apaıdan neshe jas kishisiz?» – dedi.
– Múshel jas. Kúlııa apaımen aramyzda Gúlsin degen qyz bar edi, qaıtys boldy.
– Myna bir sýretińiz qaı shamadaǵy kezińiz? – dep Janataı kóp sýrettiń ishinen bireýin kórsetti.
– Otyz bestegi kezim.
Eki kózi jaýdyrap, aq betinde bir min joq, qasy qııaqtanyp, týǵan aıdaı kerilip, ózine eriksiz qaratady. Bir súıkimdi pák beıne. Nurqoja aqsaqal oılana sóıledi: «Osy sýret... Balqadıshanyń tolysyp, kelinshek bolǵan kezine qatty uqsaıdy, deıdi, úlken kisiler. Bilem, kórdim Balqadıshanyń sýretin, bireýlerde bar dep estımiz. Oǵan ózimizdiń de qolymyz jetpeı júr.
Naǵımanyń burynǵy joldasy soǵystan aman kelip, keıin júrek dertinen dúnıe saldy. Jazmyshqa ne shara... Naǵımanyń talshybyqtaı buralǵan kezi. Surapyl soǵystan meniń de aman-esen oralǵan sátim, jar taýyp, bas quraǵym keledi. El ishinde asaý taıdaı bulańdaǵan jaýdyr kózder kóp-aq. Biraq ne qudiret bıledi, bilmeımin, Balqadıshadaı asyl ananyń qyzy bolǵan soń ba, osy Naǵımaǵa birden qulaı berilip, baılandym da qaldym. Sóıtip, qosyldyq biz. Úlkender: «Jaraısyń, Nurqoja, Naǵımadaı jaryńnyń qadirin bil. Baqytty bolyńdar!» dep qýana qoshtap, batasyn berdi.
Nurqoja aqsaqal osy áńgimeden keıin: «Á, boldy ǵoı bári... bárine kýá bizdiń kóz», degendeı sál irkilip edi, baǵanaly beri buıyǵy otyrǵan Naǵıma kózi jaýtań-jaýtań etip: – Anamyz Balqadısha, ákemiz Súleımen ekeýi jarastyqty ǵumyr keshti. «Balqadısha» ánin el jyr ǵyp jatqanda ekeýi ol áńgimelerdi qyzyǵa tyńdaıtyn-dy. Men erke bolyp óstim. Anamnan ár kez Aqan serini suraı beretin edim. Sonda anam: «E, balam, Aqan serideı adamnyń sultanyn kim súımeıdi?!» dep kúlimsireıtin-di. Sol kúlkisinde qansha jylylyq, meıirim... qumarlyq, lázzat nury bar edi. «Balqadısha» ánin ádemi daýysymen syzylta aıtqanda adamdy ózgeshe bir qııal dúnıesine engizetin-di. Sonda qasynda uıyp tyńdap otyrǵan ákemiz: «Taǵy bir aıtshy, taǵy bir...» dep kádimgideı kótermelep qoıatyn-dy, – dep, jeńil ǵana kúrsindi.
Naǵımanyń janaryna jas úıirildi. Biz bar áńgimege qanyǵyp, júrýge yńǵaılanǵanda Naǵıma maǵan óziniń «Balqadıshaǵa uqsaıdy» degen eki sýretin jáne tórde ilýli turǵan aǵasy Tórebaıdyń (soǵysta qaıtys bolǵan – I.J.) sýretin berdi.
* * *
Sol 1985 jylǵy tamyz aıynyń orta kezinde Kókshetaý, Petropavl, Omby tóńiregin aralap, Almatyǵa oraldyq. Meniń endigi ditim – QazTAG-ta aýdarmashy bop qyzmet etetin Káriphan Táshenovpen júzdesip, Balqadıshanyń sýretin alý. Káriphan sondaı elgezek, kishipeıil jan. Ekeýmizdiń aramyzda bir suhbatty kúnder bastaldy. Jasynan qarııa sózderin zerek kóńilmen uǵyp ósip, óz eli – Kókshetaýdyń sal-serileriniń ómirinen kókeıine kóp syrdy túıipti. Meni sol zerdesi baýraı berdi. Jumysynyń beımaza ekenin aıtyp: «Sál sabyr et, myna bir aýdarmashylyq is moıyn burǵyzbaıdy. Úıde qaǵaz kóp. Sonyń ishinen izdep tabýym kerek, Balqadıshanyń sýretin. Sál shyda», dep, umsyndyrady. Dámelendiredi.
Sóıtip júrgende kóp ańsatqan Balqadısha beınesin kórdim, aqyry. Balqadıshanyń sýreti! Basynda túbit sháli. Ústinde shapan. Aldynda nemeresi. Egde tartqan kelbetiniń ózinde: «Bet bitkenniń sulýy!» degizetin erekshe bir tartymdylyq qudireti bar.
Káriphan sarǵysh tartqan sýretke qarap turyp: «1939 jyly túsirilgen sýret. Qazir buny alǵanyma jıyrma bes jyldyń júzi bolypty. Muny maǵan Balqadıshanyń Jetibaı degen uly hat arqyly jibergen-di. Sýretke qosa Balqadıshanyń ózi, otbasy jaıly aýyl keńes kitapshasyna jazylǵan resmı qujat ta bar.
Balqadısha Qoıaıdar aýylyna kelin bop túsken. Keıin bul aýyl Sáberli, Kenjetaı aýyldarymen qosylyp «Keńótkel» kolhozy bop atandy. Sol kezderde «Keńótkel», «О́ndiris», «Qoısalǵan», «Eńbek-birlik» jáne Lenın atyndaǵy kolhozdar Lenın aýyldyq keńesine qarady.
Balqadısha Ybyraıqyzy Masabaeva 1883 jyly týǵan. Jyly – sıyr.
Balqadısha men Súleımen tatý-tátti ǵumyr keship, biraz perzent súıdi. Solardyń ishinde eseıip, jetilgeni – eki ul, úsh qyz. Qyzdyń úlkeni – Kúlııa. Tórebaıy – 1911 jyly týǵan. Odan Joldybaı, Jarqynbaı degen eki ul bar. Tórebaıdyń áıeli – Dámetaı Keńótkelde turady. Gúlsini 1915 jyly týyp, Qoshqarbaı aýylynyń jigiti – Suńǵattyń Ábikenine uzatyldy, 1948 jyly 33 jasynda qaıtys boldy. Al, osy qysqasha derekti bergen Jetibaı uzaq jyl Sandyqtaý sovhozynda shofer bolyp istedi. Avtomobıl apatynan qazaǵa ushyrady.
Balqadısha 1950 jyldyń sáýir aıynyń 17-shi juldyzynda dúnıe saldy. Súleımen ekeýiniń zıraty – Keńótkelde.
Ybyraıdyń úshinshi qosylǵan áıeli – Altyn. Ol kisi meniń ákem Táshenniń týǵan apasy. Balqadısha bizdiń áýletke jıen. Sheshem Balym arý apamyzdyń atyn atamaıtyn, únemi «jıen qyz» deıtin, – dep Balqadıshanyń sýretin maǵan usyna berdi.
* * *
Sulýlyq perishtesi derlik Balqadıshanyń áýletimen osylaısha qaýyshyp, osy bir ǵajaıyp jannyń sýretin tabýym – án zerttegen mehnatty da lázzatty ómirimniń eń sáýleli, shýaqty sáti edi… «Balqadısha» ániniń bar tarıhy mine, osy!
Ilıa JAQANOV.
ATYRAÝ.