Qytaıdyń Gonkongqa qatysty shyǵarǵan jańa zańy halyqaralyq qoǵamdastyqty, ásirese Ulybrıtanııany alańdatyp otyr. Beıjiń bıliginiń jańa jospary óńir turǵyndaryna da unaǵan joq.
Aǵylshyndardyń alystaǵy avtonomııalyq aımaqqa alańdaýynyń óz sebebi bar. Sonaý 1860 jyly Qytaı «Ekinshi apıyn soǵysynda» tize búkken soń, ózine qarasty jerdiń biraz bóligin jeńiske jetken elderge taratyp berdi. Soǵystan keıin qol qoıylǵan Qytaı konvensııasynyń aıasynda 1898 jyly Gonkong 99 jylǵa Brıtanııa ımperııasyna jalǵa berildi. Keıin 1997 jyly jalǵa berý merzimi aıaqtalyp, aımaq Qytaıdyń qaramaǵyna qaıtarylǵan bolatyn.
Áıtse de, ekijaqty kelisimge saı Gonkongqa birqatar artyqshylyq, ıaǵnı «Bir memleket, eki júıe» jobasy aıasynda atalǵan aımaqqa avtonomııalyq mártebe berildi. Sonymen qatar 50 jyl boıyna óńirdiń kapıtalıstik basqarý júıesi ózgermeýi tıis.
Qytaıdyń zańy birneshe salada, atap aıtqanda syrtqy saıasat pen qorǵanys salasynda ǵana júredi demeseńiz, Gonkongtyń jeke zań júıesi, parlamenti jáne atqarýshy bıligi bar. Bir ǵasyrǵa jýyq Ulybrıtanııanyń qaramaǵynda bolǵandyqtan ári Qytaıdyń jaǵymsyz ımıdji nátıjesinde aımaqtyń turǵyndary da, bıligi de qazirgi jaǵdaıyn saqtap qalýǵa tyrysady. Gonkongta Qytaıǵa qarsy narazylyq aksııalary jıi ótedi. Sondyqtan Gonkong parlamentine zań shyǵartý arqyly Qytaıǵa óziniń josparyn júzege asyrý qıyn. Muny jaqsy túsinetin Beıjiń bıligi basqa joldy tańdady. Gonkong zańynyń 18-baby Qytaı bıligi aımaqqa jalpyulttyq zań shyǵarýǵa múmkindik beredi.
Zańnyń osy álsiz tusyn utymdy paıdalanýǵa tyrysqan Beıjiń Gonkongtyń quqyqtyq júıesin jetildirý týraly sheshim qabyldap, ony zańǵa aınaldyrý úshin tıisti mekemege jiberdi. Qysqasha aıtqanda, Qytaı avtonomııalyq aımaqtyń mártebesin túbegeıli ózgertetin zańdy qabyldaýǵa bir qadam qaldy.
Zań jobasy qabyldanǵannan keıin tolyq kúshine enýi úshin Gonkong basshysy oǵan qol qoıý kerek. Qazirgi tańda shahardy Qytaıǵa jyly qabaq tanytatyn Keorı Lam basqaryp otyrǵanyn eskersek, atalǵan qujat qabyldanady desek, qatelespeımiz. Tipti zań jobasy aldaǵy shildede kúshine enýi múmkin degen de áńgime aıtylyp jatyr.
Beıjiń bıliginiń mundaı qadamǵa barýy halyqaralyq qoǵamdastyqqa unaǵan joq. Ásirese aǵylshyndar Gonkongqa qatty alańdaýly. Osyǵan baılanysty Ulybrıtanııa tarapy aımaq turǵyndaryna birqatar jeńildik jasaýdy josparlap otyr. Máselen, arnaıy pasporty bar azamattardyń Tumandy Albıondaǵy quqyǵy keńeıtilmek.
Gonkongtyń 1997 jyly Qytaıǵa qaıtarylǵanyn joǵaryda aıttyq. Osy dataǵa deıin dúnıe esigin ashqandar «Brıtanııanyń sheteldik pasportyn» alýǵa quqyly. BNO dep atalatyn bul qujat negizinen shetelge shyǵý úshin qajet. Onyń ıegerleri Ulybrıtanııanyń azamaty sanalmaıdy, aǵylshyndarǵa jasalatyn jeńildikter men artyqshylyq berilmeıdi. Qazirgi tańda Gonkongta BNO pasporty bar 300 myńǵa jýyq adam bar eken. Onyń ıeleri Tumandy Albıonǵa vızasyz rejim arqyly 6 aıǵa qala alady. Budan bólek, 3 mıllıonǵa jýyq turǵyn osy qujatty alýǵa quqyly.
Ulybrıtanııanyń syrtqy ister mınıstri Domınık Raabtyń aıtýynsha, Qytaı zańdy resmı túrde qabyldasa, BNO ıeleriniń Tumandy Albıonda turý múmkindigi uzartylmaq. Olar bir jylǵa deıin aǵylshyndar elinde jumys istep, oqýyn jalǵastyra almaq. Al bul merzim – Ulybrıtanııa azamattyǵyn alýǵa jetkilikti.
Aǵylshyndardyń usynysy tıimdi kóringenimen, talqylanbaǵan birneshe túıtkil bar. Máselen, BNO ıeleri Ulybrıtanııaǵa jumys isteýge kelgenimen, olarǵa qandaı da bir qosymsha jeńildik jasala ma? Álde, olar jumysqa turǵanda sheteldik retinde tirkele me? Sondaı-aq Qytaıǵa qarsy negizgi tolqyn – jastar. Iаǵnı olardyń BNO pasportyn alýǵa múmkindigi joq. Mundaı jaǵdaıda aǵylshyndardyń jospary Gonkongtyń jaǵdaıyn qalaı rettemek? Bul jaǵy da túsiniksiz.
Aǵylshyndardyń usynysy Qytaıǵa unaǵan joq. Beıjiń bıligi Ulybrıtanııanyń bastamasy Gonkongty berý jónindegi kelisimniń talaptaryn buzady dep málimdedi. Sonymen qatar Gonkongtyń máselesine bas qatyrmaýǵa shaqyrdy.
Qytaıdyń jańa zań jobasyn AQSh tarapy da qatty synǵa aldy. Qurama Shtattary aqyrǵy sheshimdi kútpeı-aq Gonkongpen aradaǵy kelissózderdi, ásirese eksport, taýar aınalymy, tutqyndardy berý týraly máselelerdi qaıta qaraýǵa kirisip ketti. Osyǵan baılanysty málimdeme jasaǵan Aq úı basshysy Donald Tramp Beıjiń Gonkong jónindegi kelissózderdi óreskel buzyp, «Bir el, eki júıe» formýlasyn buzyp, ony «Bir el, bir júıe» formatyna ózgertýge talpynyp jatyr dep aıyptady.
D.Tramptyń sózine súıensek, Qytaı ulttyq qaýipsizdikti qalqan etip, Gonkongtyń azattyǵyn tartyp almaq. Osyǵan baılanysty Aq úı Qytaı men Gonkongtyń laýazymdy birneshe tulǵasyna qatysty sanksııa salýdy josparlap otyr.