AQSh-tyń birqatar qalasynda qara násildi Djordj Floıdtyń polısııa qolynan qaza tabýyna baılanysty sherýge shyqqandardyń polısııamen qaqtyǵysyp, birneshe adam jaraqattandy.
Mınneapolıs qalasynda 25 mamyrda polısııaǵa dúkende jalǵan aqsha qoldanǵan adam týraly shaǵym túsedi. Quqyq qorǵaý organynyń qyzmetkerleri berilgen maǵlumat boıynsha jalǵan banknot qoldanyp, qoldanbaǵanyn tekserý úshin Djordj Floıd esimdi qara násildi azamatty toqtatady.
Shahardyń polısııa departamenti taratqan málimetke súıensek, marqum kólikten shyǵýdan bas tartqan. Quqyq qorǵaýshylar oǵan kisen salǵanda jaǵdaıy nasharlaǵanyn baıqap, aýrýhanaǵa jetkizedi. Áıtse de, Floıd qaıta esin jımaǵan kúıi baqılyq bolǵan.
Osy oqıǵadan kóp uzamaı áleýmettik jelilerde Floıdty tutqyndaý sáti beınelengen vıdeo tarady. Onda polısııa qyzmetkeri qara násildi azamatty qylqyndyryp, moınyn tizesimen basyp otyrǵany baıqalady. Vıdeoda Floıd birneshe ret «Dem jetpeı barady!» dep aıqaılap, «Meni óltirmeńdershi» dep jalynǵany estiledi.
Oqıǵa ornyna jınalǵandar da polısııadan Floıdty qylqyndyrmaýyn suraıdy. Biraq halyqtyń ótinishine olar qulaq aspaǵan. Kóp uzamaı kúdiktiniń qımylsyz qalǵanyn kórip, jedel járdem shaqyrǵan. Biraq jolda Floıd qaıtys bolypty. Osy oqıǵadan keıin Floıdtyń ólimine qatysy bar 4 polısııa qyzmetkeri jumystan qýylsa, ony qylqyndyrǵan Derek Shovın esimdi polıseı tutqyndalǵan. Oǵan kúsh qoldanyp, biraq qastandyqsyz adam óltirdi degen aıyp taǵylyp otyr. Mınnesota shtatynyń zańy boıynsha mundaı qylmys jasaǵandar 25 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aırylady.
Degenmen D.Shovınniń tutqyndalýy narazylardy toqtatar emes. Mınnesota shtatynan bólek, AQSh-tyń birqatar qalasynda sherý jalǵasyp, polısııa qyzmetkerlerimen qaqtyǵysyp qaldy. Máselen, Vashıngton shaharynda júzdegen adam Aq úıdiń qasyna jınalyp, Djordj Floıdtyń ólimin tekserýde ádildik talap etip otyr. Jınalǵandar «Dem jetpeı barady» dep aıqaılap, qoldaryna marqumnyń sýretin ustaǵan.
Budan bólek, Los-Andjeles, Chıkago, Denver, Hıýston, Lýısvıll, Fenıks, Kolýmbýs, Memfıs qalalarynda da jappaı sherý bolyp, quqyq qorǵaý qyzmetkerleri men narazylar qaqtyǵysty. Al Atlantada mıtıngke shyqqandar ǵımarattardy qıratyp, polısııa kólikterin órtedi. Shahardyń polısııa departamenti ókiliniń habarlaýynsha, úsh qyzmetkeri jaraqat alǵan. Birneshe sherýshi tutqyndalǵan. Al Mınneapolıste beıbit mıtıngtiń sońy jappaı tonaý men órteýge ulasty. Tipti qaladaǵy polısııa ýchastogi de otqa orandy.
Osydan keıin Mınneapolıs meri Djeıkob Freı shaharda 3 táýlikke tótenshe jaǵdaı jarııalady. Al shtat gýbernatory Tım Ýols jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin Ulttyq gvardııany jumyldyrý týraly ókimge qol qoıdy.
Bul oqıǵaǵa baılanysty AQSh prezıdenti Donald Tramp ta pikir bildirip, Floıdtyń ólimin sumdyq jaǵdaıǵa teńedi. Sondaı-aq marqumnyń otbasymen habarlasqanyn, olardyń jaqsy adamdar ekenin de týıtterdegi paraqshasyna jazdy. Eń qyzyǵy, Týıtter Aq úı basshysynyń Mınneapolıstaǵy jaǵdaı boıynsha jazǵan «tonaý bastalǵanda, oq atý da bastalady» degen postyn kompanııanyń qoldaný nusqaýlyǵyn buzady dep jasyryp qoıdy.
D.Tramptyń osy týıtinen keıin kóp uzamaı Detroıtta belgisiz bireý sherýshilerge qarsy oq jaýdyrǵan. Sonyń saldarynan 19 jastaǵy bir azamat qaıtys boldy.
AQSh-tyń birqatar shtatynda adamdardyń sherýge shyǵýynyń óz sebebi bar. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldaryna deıin qara násildilerdiń quqyǵyn aıaqqa taptaǵan Qurama Shtattarynda rasızm daýy áli tolyqqandy basylǵan emes. Tipti qazirge deıin qara násildini qaýipti sanaıtyn aq násildiler jeterlik. Ásirese polısııa qyzmetkerleriniń rasızmge beıim keletini de buqaralyq aqparat quraldarynda jıi kóterilip júr.
Máselen, 2014 jyly Erık Garner esimdi qara násildi azamat ta polısııa qolynan qaza tapty. Ol kezde de quqyq qorǵaý qyzmetkerleri qylqyndyrý ádisin qoldanǵan. Keıinnen belgili bolǵany, E.Garner demikpemen aýyrǵan eken. Tamaǵyn orap qylqyndyrǵanda oǵan aýa jetpeı tunshyqqan. Dál sol jyly Fergýson qalasynda polısııa 18 jastaǵy Maıkl Braýn esimdi qara násildi bozbalany atyp óltirdi. Bul eki oqıǵa da AQSh-ta qyzý talqylanyp, qoǵam nazaryn aýdarǵan-dy.
Jalpy, Qurama Shtattarda polısııanyń adam óltirýi, dál sol sekildi turǵyndardyń quqyq qorǵaý qyzmetkerlerin atyp ketýi de jıi kezdesedi. Máselen, ótken ǵasyrdyń aıaǵynda jylyna 100-den astam quqyq qorǵaý qyzmetkeri qaza tapqan. Búginde polıseılerdiń sany 250 myńǵa kóbeıgen. Qazirgi tańda elde jyl saıyn 50-den astam polıseı oqqa ushady eken. Al polısııanyń qolynan qaıtys bolatyndar sany kerisinshe artyp keledi. Búginde shamamen myńǵa jýyq turǵyn polısııanyń qolynan baqılyqqa attanatyn kórinedi. Onyń jartysy – aq násildi, 26 paıyzy qara násildi, 17 paıyzy latyn amerıkalyqtar.
Bir qaraǵanda, aq násildiler kóbirek qaza tabatyndaı kórinedi. Alaıda Qurama Shtattardaǵy halyqtyń násildik bólinisin esepke alsaq, qara násildilerdiń jıi qaıtys bolatynyn baıqaımyz. Máselen, afro-amerıkalyqtar AQSh halqynyń 13 paıyzyn quraıdy.
Áıtse de, bul málimettiń kemshin tusy bar. Polısııanyń qara násildilerdi qanshalyqty jaqtyryp, jaqtyrmaıtynyn ańǵarý úshin ár oqıǵany jeke qaraý kerek. О́ıtkeni ár jaǵdaı ártúrli bolatyny belgili. Sondyqtan polısııa qyzmetkeri qarý qoldanar kezde kúdikti qarsylyq kórsetti me, qarýy boldy ma degen sekildi suraqtar eskerilýi tıis.