Birde...
«Asyqpaı, aptyqpaı, salqyn syra iship kel»
Jańa jataqhanaǵa ornalasqan kezde Nurtan Tólepbergenuly jýrfakta ózimen bir kýrsta oqyǵan Erlan, Nurlan, ózin qosqanda – Nurtan úsheýi, ıaǵnı sońǵy býyny «an» men aıaqtalatyn «úsh seri» bes jyldaı bir bólmede jatady. Jýrfaktiń oqytýshysy, belgili fantast jazýshy Abdýlhamıt Marhabaev olardy ázildep «AN-dar» dep atap ketken.
Jastyq aryndary basylmaǵan úsh «AN» bir kúni bir qyzdyń týǵan kúnine saýyq-saıranǵa baryp, erteńinde uıqylary qanbaı Marhabaevtyń sabaǵynan keshigińkirep qalady. Alqyn-julqyn bolyp asyǵa sabaqqa kelip aýdıtorııa esigin aıqara ashqanda Abekeń:
Birde...
«Asyqpaı, aptyqpaı, salqyn syra iship kel»
Jańa jataqhanaǵa ornalasqan kezde Nurtan Tólepbergenuly jýrfakta ózimen bir kýrsta oqyǵan Erlan, Nurlan, ózin qosqanda – Nurtan úsheýi, ıaǵnı sońǵy býyny «an» men aıaqtalatyn «úsh seri» bes jyldaı bir bólmede jatady. Jýrfaktiń oqytýshysy, belgili fantast jazýshy Abdýlhamıt Marhabaev olardy ázildep «AN-dar» dep atap ketken.
Jastyq aryndary basylmaǵan úsh «AN» bir kúni bir qyzdyń týǵan kúnine saýyq-saıranǵa baryp, erteńinde uıqylary qanbaı Marhabaevtyń sabaǵynan keshigińkirep qalady. Alqyn-julqyn bolyp asyǵa sabaqqa kelip aýdıtorııa esigin aıqara ashqanda Abekeń:
– E, «AN-dar», ushyp-qonyp jettińder me, alqynyp?! – dep ázildep, shymshyp alady.
– Jettik qoı, aǵaı, keshikkenimizge keshirim suraımyz... – dep qıpaqtaıdy «AN-dar».
– Keshirim suramaı-aq qoıyńdar, «AN-dar». Baryp, asyqpaı-aptyqpaı, salqyn syra iship kelińder, – dep úsh «AN-ǵa» shyn nıetimen-aq ruqsat berip, sabaǵynan bosatqan eken.
Nurtan, Baıtan, Toıtan...
Belgili ádebıetshi ǵalym Beısembaı Kenjebaev qarapaıym, keıde stýdentterdi jeńil ázilimen kúldirip otyratyn. Nurtan Tólepbergenuly oqıtyn jýrnalıstıka fakýltetinde Baıtan Tólentaev degen jigit bolatyn. Ekeýi bir kýrsta, bir topta, ekeýiniń famılııasy da jýrnalda qatar turatyn.
Ár sabaǵy saıyn balalardy túgendeıtin ádetimen Beısekeń bir kúni stýdentterdiń famılııasyn tizimnen oqyp otyryp:
– Tólepbergenuly Nurtan, Tólentaev Baıtan... Endi ekeýińniń aralaryńda Toıtan degen bir stýdent jetispeı turǵan sııaqty, – dep óz sózine ózi dán rıza bolyp, rahattana kúlgen eken.
«It asyramaı-aq, tamaǵyńdy asyrap alsańshy...»
QazUÝ-diń «KazGÝ-grad» qalashyǵynyń jataqhanalary paıdalanýǵa berilgen alǵashqy jyldary jańa jataqhana mańaıyna avtobýs qatynasy qıyndaý bolatyn. Stýdentter avtobýspen Tımırıazev kóshesi jaǵynan «KazGÝ-gradtyń» tusyna deıin kelip, ary qaraı qalyń ósken tal men qaraǵashtardyń arasynan jaıaý baratyn.
Bir kúni Nurekeń kýrstasymen sabaqtan soń jataqhanaǵa kele jatyp, qalyń jynystyń arasynda shapqylap oınap júrgen súıkimdi qara kúshikti kóredi. Aýylda, taýly jerde, saıaly tabıǵatta ósken jigit álgi kúshikke qyzyǵyp ketip, tabanda ustap alyp, jataqhanaǵa alyp barmaı ma?!
Jasyryp bólmesine aparǵan qara kúshik ashyq turǵan esikten abaısyzda sytylyp shyǵyp ketip, jataqhana dálizinde ary-beri «saıran salyp» júredi. Ony baıqap qalǵan bir jampozdar álgi kúshikti ustap alyp:
– Bul ıtti jataqhanaǵa kim ákeldi? – dep surastyra júrip «qylmyskerdi» taýyp alyp, erteńine fakýltettiń temirdeı tártip ornatqan dekany Temkeńe jetkizedi.
Temkeń Nurekeńdi dekanatqa shaqyryp alyp:
– Itti jataqhanaǵa nege aparasyń? – dep shúıiledi.
– Kip-kishkentaı, súıkimdi kúshik bolǵan soń qyzyǵyp kettim, – deıdi Nurekeń kúmiljip.
– It asyramaı-aq, óz tamaǵyńdy asyrap alsańshy... – degen eken dekany stýdentke.
Qurdasqa ázil
Aqyn Mahambetqalı Tursanovqa bir qurdasy tıise sóılep:
– Aqynsyń ǵoı, meniń osy keıpime bir aýyz óleń shyǵarshy, – depti. Sonda aqyn:
– Usqynyńa qarasam shal sekildi,
Joq emes, sende kıim bar sekildi.
Oraza, namazbenen jumysyń joq,
Jaıylǵan daladaǵy mal sekildi.
Basyńa kıgen kepkińe kózim tússe,
Qulaıtyn darııadaǵy jar sekildi... – dep shubyrta jónelgende, ana kisi keshirim surap qolyn alypty.
Kórgen BILGENOV.
ASTANA.
Jym-jylas júz myń
Aınala qaryz alýǵa aqsha taba almaı alasuryp júrgen Aldarkósege Qojanasyr kezdesip:
– Aý, Aldeke! О́ziń sasyp, túriń qashyp, nege ábirjip ketkensiń? – deıdi.
– Oıbaı-aý, 100 myń teńge qaryzǵa aqsha taba almaı alaqtap júrmin, ne isterimdi bilmeı jalaqtap júrmin, túrli oıdyń túbitin taraqtap júrmin, – deıdi Aldekeń.
– Osyndaıda álgi alpys túrli aılań men qyryq túrli qylyǵyńdy qoldanbaısyń ba? – dep kúledi Qojekeń.
– Áı, Qojeke-aı! Qazirgi adamdardan aıla-qýlyq artylǵan ba?! Olar menen de asyryp jiberipti ǵoı. Al, joǵymdy izdep júrgende óziń jolyqtyń. Shynymdy aıtsam, sharshap toryqtym. Endi qudaı qalasa, jolym bolar. Sol 100 myń teńge ózińde bolsa maǵan bere tur. Qyryq kúnniń ishinde qaryzdy qaıtaramyn, buny senimdi túrde tolyq aıta alamyn, – deıdi Aldar. Qojanasyr Aldekeńe senip, qolhat almaı-aq qaltasynan 100 myńdy sýyryp, oǵan bere salady. Arada zýlap qyryq kún de óte shyǵady. Biraq, Aldekeńnen habar-oshar bolmaǵan soń Qojekeń úıine keledi.
– Aý, Aldeke, ýáde qaıda? – deıdi Qojanasyr.
– Sen 3-4 kún maǵan máýlet bere tur, taýyp beremin, – deıdi Aldarkóse. Bes kún ótken soń Aldardyń úıine Qojanasyr taǵy keledi. Aldar oǵan túrli ýáj aıtyp shyǵaryp salady. Qojanasyr bergen qaryz aqshasyn Aldardan ala almaı birneshe aı sergeldeńge túsedi. Bir kúni ol Aldekeńe kelip:
– Aldeke, bolmasa 90 myńyn taýyp bershi, qalǵany qudaıy, suramaı-aq qoıdym, – deıdi Qoja.
– Dál qazir 90 myń da bolmaı turǵany, jaqyn arada taýyp bereıinshi, – deıdi Aldekeń jylamsyrap. Bul ýádesi de tym uzap ketken soń Qojekeń Aldarǵa taǵy kelip:
– Meni sergeldeńge salyp qoıdyń-aý. Saǵan sengendegim osy ma? Eń bolmasa 80 myńyn-aq qaıtarshy, – dep jalynady.
– Rasynda uıat boldy, bermeımin dep júrmin be? Sál shydaı turshy, taýyp beremin, – dep Aldar ony taǵy shyǵaryp salady. Qojanasyr Aldarǵa ár kelgen saıyn aqshasyn kem-kemdep kemitip suraıdy. Biraq, Aldar túrli syltaý aıtyp, qaryzyn qaıtarmaı, ýaqytty soza beredi. Bir kúni Qojekeń taǵy kelip:
– Áı, Aldar! Quryp ketsin qalǵany, maǵan 60 myńyn-aq qudaı úshin qaıtarshy! – dep qatýlanady.
– Qojaeke-aý, maǵan ne iste deısiń? Qaryzyńnan kem-kemdep qutylyp kele jatyrmyn ǵoı. Endi qalǵan 60 myńnan da qudaı qalasa osylaı qutylarmyn, – depti eń sońynda Aldar kóse.
Qazybek ÁShIRBEKULY.
Qyzylorda.
Kúlkim kelmeıdi
Qabymdy súıretip ishke ene bergenim sol edi, tórdiń tóbesinde taltaıyp turǵan kisi shýdasy túsken túıe sekildi yrǵaıdaı moınyn onan ári soza qısıyp kúldi. Mán bermedim. О́z sharýamdy bitirsem, ózgede ne sharýam bar. Zatymdy buryshqa qoıa berip edim, álgi neme qulaǵy qalqıyp, bet-aýzynyń byj-tyjy shyǵa áli yrjıyp tur eken. Tipá, túriń quryǵyr! Nesine jetisedi-eı?! «Poshymyńa qara» dep sózben bir nuqyp jibereıin dep turdym da, aqymaqtyqtyń ala-qulasy bolmaıdy ǵoı dedim de, aýzymdy aýyrtpadym. Qolynda selebe pyshaq, balyq arshyp tur. Osy úıdiń qul-qutany sekildi me?! Onysyna qaramastan naǵashysy bazardan kelgendeı yrjalaqtaǵan kúlkisi anaý. Turysyna jumysy úılesip tursa káni. Qorjyn-qosqalaqtarymdy tasyp bolysymen, ústi-basymdy qaǵyna, qaqpaǵa qaraı jylystap bara jatyr edim, ári sulý, ári tolyq úı ıesi jeńgeı:
– Qaıda barasyń? – dep qatqyl sózben qalt toqtatty. Projektorǵa túsken qoıandaı búrseńdep qaldym-aý deımin, tolyq qatyn ábjil qımyldap, úrpıip turǵan meniń qolyma qanjardaı pyshaqty ustata berdi.
– Ettiń bárin buzyp, tuzdap, qazysyn taǵyp, sonan soń ketesiń. Shalalyq bolsa, bastyǵyńa aıtamyn, – dedi ol.
«Jazǵan qulda jan bar ma!», seriktestikten avtofırmaǵa aınalǵan bizdiń sharýashylyqqa bólemniń qurdasynyń qurdasy bastyq bolyp kelgeli senimdi kisige aınalyp «vajnyı» jerlerde júretinmin. Erekshe tapsyrmamen erteletip kelip, myna jaǵdaıǵa tap bolyp turmyn. Keshe basekeń:
– Dedeı, ózińe ǵana senemin. Jańa kelgen aýdan ákimine syı-sııapattyń reti kelip tur. Osy tý bıeniń etin úıine aparyp berseń, – degen.
Baı men baıdyń, ákim men ákimniń arasynda jorǵa minip, dorba tasý kim-kóringenniń qolynan keler is emes. О́zime ózim rıza bolyp, marqaıyp turǵanym sol. Biraq, Alataýdaı kóńilime, zamdırektor degen dap-dardaı ataǵyma qaramaı ákimniń jansaıasy meni qus salǵandaı ymmen jetektep, álgi shyqqan jerime qaıta aıdap keldi. Saraı ma, ashanasy ma, ishi sap-salqyn jer eken. О́zim qaptaǵan etti munda qaıta tógip, pysyldap jatsam, baıaǵy moıny yrǵaıdaı báleket áli yrjıyp tur. Menen kózin almaıtynyn aıtsańshy. Jynym mundaı kelmes. Orynsyz jamaý sekildi tipten jaraspaı tur.
– Soıǵan túlkideı nemenege yrjalaqtaısyń? – dedim aqyry shydaı almaı. Anaýyń sasatyn emes.
– «Tilegenge – suraǵan» degendeı, sen de men sekildi sálemdeme súıregen sorlysyń ǵoı. О́ziń qudaı bolmaǵan soń kórgen kúniń osy. Qarmaqqa jaqsy ilindiń, serik bolǵanyńa qýanyp turmyn, – dep balyǵyn keskilep, keńk-keńk kúldi.
– Neshaýaǵa ne daýa. Kesapat qatynnyń «daıyn asqa, tik qasyq» myna qylyǵyn-aı! Ákep bergen nársege ózi shamaly eńbek etse birdeńesi kete me, dep aldymdaǵy bilem-bilem etti osyp-osyp jiberdim. Qalqan-qulaq «balyqshy» yrq-yrq kúlip bolar emes. Meniń kúlkim keler emes...
Nurmahan ELTAI.
Qyzylorda oblysy.
Aqparattan oqımyz
Oqıtyn bolsań BAQ-ty
Ashady bylaı jaqty:
Memleket qarjysyn jep qoıǵan,
Anyqtaldy fakty.
Kináli buǵan adamdy,
Qarjy polısııasy tapty.
Alshaqtatyp qoǵamnan,
Abaqtyǵa japty...
Arǵy jaǵy kóp núkte,
Aty-jóni joq naqty.
Kete bardy qańǵyryp
Djonna sóılep qazaqsha,
Tyńdarmanyn tań qyldy.
Japon tartyp dombyra,
Aıtyp berdi án jyrdy.
О́zge ulttardyń aýzynda,
Qazaqtyń sózi jańǵyrdy.
Qazaqqa sóz tıgende,
Oryssha sóılep «máńgirdi».
«Kerýen joly» demeı me?
Baıqaǵanym, Qyzyljardaı qaladan
Ár baǵytqa úlken kóshe taraǵan.
Sonyń biri jumysshylar kentinde,
Jezqazǵanǵa shyǵar jolda «Karavan».
Aýdarmasy bolǵan eken shaladan,
Qazaqsha da qaz qalpynda «Karavan».
Qazaqshalap bárin boldyq dep júrmiz,
Soraqyny kórip júr-aý ár adam.
Kóshe eken mı batpaǵy ezilgen,
Máshıneler shýylymen kóz ilgen.
Taqtadaǵy kóshe atynyń ózinen,
Orys tili ústemdigi sezilgen.
Jolda kelem, sózim ketti kómeıde,
Mártebesin tildiń bulaı teńeı me?
Kózi ashyq bir azamat tabylyp,
«Karavandy» – «Kerýen joly» demeı me?
Qoıshybaı ShÁNIEV.
Soltústik Qazaqstan oblysy.
Aýyldyń aıtqyshtary
Sıdneıden syılyq
Sıdneı olımpıadasynyń kúmis júldegeri, áıgili boksshy Muhtarhan Dildábekov bir toıda qonaqta otyrsa, ony tanyp qalǵan masań jigit ár nárseni bir surap, mazasyn alsa kerek. Boksshynyń sabyr saqtaǵanyna ábden erkinsigen ol:
– Sıdneıden bizge qandaı syılyq ákeldiń? – dep jabysypty. Tózimi taýsylǵan Muhtarhan:
– Rýbalkabadan qalǵan jarty ýdar bar, kerek etseń sony bereıin, – depti. Olımpıadanyń jartylaı fınalynda kýbalyq Rýbalkabany sabaǵanyn teledıdardan kózimen kórgen álgi jym bolypty.
Murtyń qorqynyshty
Sıdneı olımpıadasynda ataqty boksshy Ermahan Ybyraıymovqa kezdesken koreı komandasynyń jattyqtyrýshysy:
– Seniń salmaǵyńdaǵy bizdiń jigit murtyńnan qorqady, – depti ázildep. Sonda Erekeń:
– Bul eshteńe emes, endigi joly jarysqa saqal qoıyp kelemin, túgel tyǵylatyn jer tappaı qalarsyńdar, – depti áziline ázilmen jaýap berip.
Báribir seni áskerge almaıdy
Baıdúısenniń qyzy Kúljamal bir kúni ákesinen:
– Men qaı jyly týdym, qujattarymda ártúrli jazylǵan ǵoı, – dep surapty. Sonda Baıekeń saspastan:
– Qaraǵym, saǵan báribir emes pe, seni áskerge almaıdy ǵoı, – dep jubatypty.
Kim jetiskennen ishedi
– Araqtan jıirkenseńiz nesine ishesiz, murnyńyz tyrjıyp ketti ǵoı, – degen erke balasyna sózden tosylmaıtyn Baıekeń:
– Kim jetiskennen ishedi deısiń, úkimettiń plany oryndalýy kerek qoı, – depti kúlmesten.
О́z úıinen qashqan qyz
Baıekeń saparlap júrip Baıkenje aýylyna barsa, bir úıge kelin túsip, toı bolyp jatyr eken. Serikterimen sonda atbasyn burady. Jolaýshylarǵa tamaq tartylyp, shaı beriledi.
– Kelin qaıdan eken? – dep suraıdy bireý.
– Eńbekshiden, Baıdúısen degen kisiniń qyzy deıdi, – depti kútýshi jigittiń biri. Myna tosyn oqıǵadan serikteri selk etisipti. Al Baıekeń bolsa:
– О́z úıinen qashqan qyzdy birinshi kórýim, – dep syr bermeı otyra beripti.
О́zińnen shaıtan qorqady
Aýyzashardan shyqqan Baıdúısen birge kelgen áıeline qaramaı úıine ketip qalady.
– Nege tastap kettiń, qarańǵyda qorqyp, zorǵa jettim, – dep ókpe aıtqan jaryna Baıekeń:
– Senen bireý qoryqpasa, seni shaıtan da qorqyta almaıdy, – dep jubatqan eken.
Oıanaıyn dep edim
Bir shal qyrmanda qaraýyl eken. Kóleńkede jatyp myzǵyp ketse kerek. Sony ańǵarǵan bir áıel bıdaıdy qaptaı bastaıdy. Ony keter me eken dep ári-beri jatqan shal bir kezde shydamaı:
– Shyraǵym, boldyń ba, men oıanaıyn dep edim, – degen eken.
Ákim QOJAULY.
ALMATY.
Erkekter «erkeligi»
Eki jigittiń áńgimesinen:
– Men uldy boldym!
– Áıeliń de qýanyp jatqan shyǵar?
– Ol áli bilmeıdi...
***
Áriptester áńgimesinen:
– Keshe keshkisin úıge kelsem, áıelim jeıdemniń jaǵasyna jaǵylyp qalєan qyzyl dalaptyń izin kórip qoıdy.
– Shý shyǵarєan shyǵar?
– Shyǵarmaǵanda! «Maǵan da týra osyndaı dalap alyp ber», dep qoımady.
***
Syrahanada eki jigit toılap otyr:
– Osylaı júre beresiń be, qashan úılenesiń?
– Osynda kelip júrgenime 10 jyl boldy ǵoı, deni durys bir qyzdy jolyqtyrmadym ǵoı osy...
***
Áriptester áńgimesinen:
– Keshe issapardan erte oralyp úıge kelsem, áıelim bir aǵylshynmen kóńil kóterip otyr.
– Oǵan ne aıttyѕ?
– Men aǵylshynsha bilmeımin єoı...
Shymshyma shýmaqtar
Aqyl
Estigen men kórgendi,
Jazsań eger shatpaqtap,
Shyǵarasyń kólemdi,
Jurt sııaqty bir kitap...
Aldymenen ol úshin,
Aqsha kerek kóp biraq.
Jelge shashý
Jetpis degen asý ǵoı,
Qudaıdyń bergen jasy ǵoı.
Soǵan bola toı jasaý,
Baryńdy jelge shashý ǵoı.
Saǵı ÁBILHASENULY.
Qostanaı oblysy.
Múıisti júrgizetin Berik SADYR