Sheteldik aqparat quraldary kúz aılarynda pandemııanyń ekinshi tolqyny bolýy múmkin dep habarlaýda. Álem elderinde koronovırýstyń jańa túrimen aýyrǵandar tirkelýde. Mundaı derekterdi elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi de joqqa shyǵarmaıdy.
Taǵy bir boljam – ol koronavırýstyń ár túrli zattarǵa qoný arqyly memleket shekaralarynan ótý qaýpi bar. Iаǵnı vırýstyń azyq-túlik taýarlary arqyly adamdarǵa juǵýy múmkin. Eger mundaı jolmen aýrýdyń taraýy anyqtalsa, kóptegen memleket shekarasyn jaýyp, ımport-eksport operasııalarynyń shektelýi ǵajap emes. Sol kezde ár eldiń azyq-túlik qaýipsizdigi ózekti bola túspek. Jaman aıtpaı, jaqsy joq degen, mundaı jaǵdaıdy túpkilikti eskergen jón sııaqty.
Jaqynda ótken Úkimet otyrysynda da azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne taýar tasymaldaý júıesin qurý týraly sóz boldy.
Úkimet otyrysy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý dep atalǵanymen, alǵa qoıǵan maqsaty agrarlyq jáne taǵam ónerkásibiniń sapaly taýarlarymen turǵyndardy tolyq qamtamasyz etý eken. Bul eki túsiniktiń bir-birinen aıyrmashylyǵy bar. Endi soǵan toqtalaıyq.
Halyqaralyq túsiniktemede, dálirek aıtsaq 1996 jyly 13 qarashada qabyldanǵan Rım deklarasııasynda: «Azyq-túlik qaýipsizdigi – barlyq adamnyń udaıy belsendi jáne salamatty ómir súrýi úshin as-aýqat fızıkalyq jáne ekonomıkalyq turǵydan jetkilikti mólsherde qoljetimdi bolýy», delingen.
AО́K jáne aýyldyq aýmaqtardy damytýdy memlekettik retteý týraly zańyna sáıkes, (8.07.2005j.) elimizdegi azyq-túlik taýarlarynyń jyldyq óndirisi fızıologııalyq tutyný normalaryna sáıkes halyqtyń jyldyq qajettiliginiń 80 paıyzynan tómen bolmaýy kerek.
Al fızıkalyq jáne ekonomıkalyq qoljetimdilik degenimiz ne? Naqty aıtsaq, azyq-túlik taýarlaryna fızıkalyq nemese naqty qoljetimdilik degenimiz azyq-túlik taýarlarynyń kez kelgen ýaqytta jáne halyqtyń qajettiligin qanaǵattandyrý úshin únemi jetkilikti bolýy. Al ekonomıkalyq qoljetimdilik – azyq-túlik taýarlaryn tutynýdyń fızıologııalyq normalaryna sáıkes satyp alý múmkindigi. Iаǵnı tamaq jetkilikti jáne arzan bolyp, ony halyqtyń satyp alatyn múmkindiginiń bolýy.
Úkimettiń alǵa qoıǵan maqsatyn qamtý, jabdyqtaý degen sózdi bildiredi. Iаǵnı halyqty ózimizde shyǵarylatyn taýarlardan bólek, ımporttalǵan taýarlarmen de qamtamasyz etý degen sóz. «Aldyńa as qoıdym, qaıdan kelgenine mán bermeńiz» degen tujyrym. Al bul «qamtamasyz etýdiń» qaýpi bar. Joǵaryda aıtylǵandaı, eger koronavırýs ınfeksııasynyń saldarynan ımporttyń joly jabylǵan jaǵdaıda qıyndyq bolýy múmkin.
Úkimet otyrysynda usynylǵan kestede 19 ónim boıynsha óndiris pen tutyný balansy kórsetilgen. Onda halyqaralyq standartqa sáıkes, on ónimniń altaýy ǵana bar – nan, kartop, kúnbaǵys maıy, jumyrtqa, qant, sút. Qalǵan on úshi azyqtyń basqa túrleri bolyp tabylady. «Aıran» jáne «Syr, irimshik» dep bólek kórsetilgen taǵam standart boıynsha bir tamaqtyń túri, ıaǵnı «Sıyr sútinen daıyndalǵan ashytylǵan suıyq sút ónimderi». Al tuz «О́zge de ónimder» tobyna kiredi, onda taǵy 7 ónimniń túri bar. Kestede kórsetilgen eksport jáne ımport degen baǵandardyń óndiris pen tutyný balansyna esh qatysy joq. Muny taldap otyrǵan sebebimiz, Úkimet deńgeıinde azyq-túlik qaýipsizdigi júıeli kórsetilmeı, tek kóz aldaý bolyp ketkeni.
Azyq-túlik taýarlary degenimiz – adamnyń paıdalanýǵa arnalǵan aýyl sharýashylyǵy ónimderi, balyq ónimi jáne olardyń qaıta óńdelgen ónimderi, sondaı-aq aýyz sý men tuz. Úkimet taldaýynda tuz bar, al nege aýyzsý joq? Sonymen qatar Qazaqstanda adamdardyń sýdy taǵam retinde paıdalanýdyń normasy bekitilmegen.
Tutynýdyń fızıologııalyq normalary – saý adamnyń fızıologııalyq qajettiligi tolyq qanaǵattanatyn taǵamdyq ónimderdiń azyqtyq jáne energetıkalyq qundylyǵyn eskere otyryp, Úkimet bekitken taǵamdyq ónimderdi tutynýdyń ǵylymı negizdelgen normalary delingen. Mundaı normany 2016 jyly Ekonomıka mınıstrligi bekitken bolatyn, sondyqtan ony Úkimettiń ózi bekitkeni abzal. Bul – zań talaby.
Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń negizgi baǵyttarynyń biri – azyq-túliktiń ishki resýrstaryna qatysty qaýipsizdiginiń monıtorıngi jáne azyq-túlik taýarlaryna suranys pen usynysty boljaý. Osy eki baǵyt nege oryndalmaıdy, nege monıtorıng júrgizilmeıdi? Júrgizilse, nege jarııalylyq joq degen suraq týady.
Suranysqa sáıkes, ıaǵnı fızıologııalyq normaǵa saı, tamaqtyń 10 toby men oǵan kiretin azyqtyń 63 túrinen elimizde óndiriletin ónim kólemi, halyqqa nege aıtylmaıdy?! Nege baǵa saıasatynda memlekettik retteý tetikteri nashar?!
О́zimizde artyq óndiriletin ónim ústine syrttan taýar tasylady. Mysaly, jýa byltyr 916 myń tonna óndirilgen, ol paıdalaný normasynan úsh ese artyq. Soǵan qarmastan 124,2 myń tonna ımporttalǵan. Sol sııaqty ımporttalǵan kartop – 10,4 myń tonna, sábiz – 20,8 myń tonna, kúnbaǵys maıy – 85 myń tonna, qyryqqabat – 58,1 myń tonna... Qazaqstanda burynǵy jyldary 4 mlrd dollarǵa syrttan taǵam tasylatyn, sonyń ishinde Almaty qalasy boıynsha 2,5 mlrd dollarǵa tek azyq ımporttalady.
Álemniń tek 7 eli – ózin ózi azyq-túlikpen 100% qamtamasyz etip otyr, 75 elde bul kórsetkish 70-80%. Al 1 mln halqy bar 50 el ózin azyq-túlikpen 50-60% qamtamasyz etýde. Sondyqtan Qazaqstan 7 eldiń qataryna kire qoımas, degenmen óz deńgeıimizdi bilip otyrý durys sheshim qabyldaýǵa jol ashady. Azyq-túliktiń ishki resýrsyn nyǵaıtý úshin aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men ákimdikter ýaqyt ótkizip almaı, bar kúshin jumsaıdy dep senemiz.
Atamurat ShÁMENOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory