Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń anyqtalǵan ekologııalyq qaýipsiz jerlerin resmılendirý qajet, deıdi kýrchatovtyq ǵalymdar. Polıgon bastalmastan buryn bólingen 18,5 myń sharshy shaqyrym jer – tym úlken aýmaq. Sondyqtan da onyń biraz bóligi aýyl sharýashylyǵyna qaıtarylýy tıis.
– Áýelde uıymdastyrýshylar synaq polıgonyn jasaý úshin qansha shaqyrym jer qajettigin naqty bilgen joq, – deıdi Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýtynyń dırektory Sergeı Lýkashenko, – sondyqtan polıgon úshin kólemdi jer suralǵan. Al KSRO-da jer jetedi. Qazaq jeriniń qomaqty bóligi berile salǵan. Al AQSh-tyń Nevadasynda polıgon anaǵurlym Semeı polıgonynan anaǵurlym az jer bólingen.
Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń anyqtalǵan ekologııalyq qaýipsiz jerlerin resmılendirý qajet, deıdi kýrchatovtyq ǵalymdar. Polıgon bastalmastan buryn bólingen 18,5 myń sharshy shaqyrym jer – tym úlken aýmaq. Sondyqtan da onyń biraz bóligi aýyl sharýashylyǵyna qaıtarylýy tıis.
– Áýelde uıymdastyrýshylar synaq polıgonyn jasaý úshin qansha shaqyrym jer qajettigin naqty bilgen joq, – deıdi Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýtynyń dırektory Sergeı Lýkashenko, – sondyqtan polıgon úshin kólemdi jer suralǵan. Al KSRO-da jer jetedi. Qazaq jeriniń qomaqty bóligi berile salǵan. Al AQSh-tyń Nevadasynda polıgon anaǵurlym Semeı polıgonynan anaǵurlym az jer bólingen.
Al qazir ýaqyt basqa. Bos turǵan jerlerdi ne isteý kerek? Endi aldaǵy ýaqytta bul jerlerde synaqtar múlde bolmaıdy. Sondyqtan da áý basta bos esepke alynǵan jerler aýyl sharýashylyǵyna radıasııalyq qaýipsizdigi tolyq esepke alynǵan soń qaıtarylýy tıis, deıdi ǵalymdar biraýyzdan. Sergeı Lýkashenkonyń aıtýynsha, búginde 5250 sharshy shaqyrym polıgon jeri zerttelgen. Onyń 3000-y aýyl sharýashylyǵyna jaramdy dep tanylǵan. UIаO ǵalymdary zerttep, bekitken bul aýdandy MAGATE ókilderi kelip taǵy bir márte tekseredi. Qazir polıgonda bir top zertteýshi júr. Olar UIаO ǵalymdarynyń sheteldik polıgondardan ákelgen zerttemelerin teksermek.
– Árıne, qarapaıym halyq radıasııadan ábden qorqyp qalǵan, – deıdi Sergeı Lýkashenko. – Olar polıgon aýmaǵy aıaq astynan qalaı taza bolyp shyqty dep kúmán bildiredi. Men aıtar edim, bul jerler áý basta bylǵanbaǵan. Sondyqtan da taza. Jer óte kóp berilgendikten, bul jerlerge radıasııalyq jańbyr jaýyp, radıasııalyq boran soqpaǵan.
Biraq, shyn máninde qaýipti jerler de bar eken. Onda radıasııa óte joǵary kórinedi. Máselen, Shaǵan ózeniniń 10-shy shaqyrymy. Bul tus polıgon aýmaǵyna jaqyn ornalasqanymen, sonaý 1947 jyldan beri resmı túrde oǵan engizilmepti. Sondyqtan adamdar, qaıdan bilsin, qaýipti jerde búginde mal ósirip otyrsa kerek. Radıasııalanǵan sýdy iship, radıasııa alǵan maldyń etin jeıdi. Osy sebepti burynǵy polıgon aýmaǵy resmılendirilýi tıis.
– Biz ǵalym retinde zertteımiz, biraq jerdiń, polıgon aýmaǵynyń naqty qojaıyny emespiz. Aldaǵy ýaqytta álemniń qyzyǵýshylyǵy Semeı polıgonyna shynymen arta túspek, –deıdi «Nevada-Semeı» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysynyń vıse-prezıdenti, Qazaqstannyń eńbek sińirgen energetıgi, atom salasynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Sultan Kartoev. – Qazirdiń ózinde saıası qaıratkerler, dıplomattar, zertteýshi ǵalymdar legi tolastamaýda. Endi BUU-nyń 26 stependıatynan turatyn top kelmekshi.
Tipti, burynǵy polıgondy jaı júrgen týrıster de kelip kóredi eken. Sergeı Lýkashenkonyń aıtýynsha, jyl saıyn 20-30 shaqty osyndaı týrıster toby paıda kelip-ketetin kórinedi. Berilgen nusqaýlyqtar boıynsha, olar synaq polıgonynyń ruhsat etilgen jerlerimen ǵana júrýleri tıis.
Raýshan NUǴMANBEKOVA.
Semeı.
Sýrette: Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýtynyń dırektory Sergeı LÝKAShENKO.
Sýretti túsirgen avtor.