Aýstralııa men Qytaı arasynda saýda soǵysy tutanýǵa jaqyn tur. Taıaýda «jasyl qurlyqtyń» jalǵyz bıligi Beıjińniń Gonkongqa qatysty josparyn qaıta qaraýǵa shaqyrdy. Álbette, bul QHR-ǵa unaǵan joq.
Qytaı tarapy Gonkongtyń avtonomııalyq mártebesin shekteıtin tarmaqtary bar jalpyulttyq zań qabyldaýǵa kirisken edi. Bul sheshimge halyqaralyq qoǵamdastyq alańdaýshylyq bildirdi. AQSh, Ulybrıtanııa jáne Kanada buǵan deıin Beıjiń bıligin qatty synǵa alǵan bolatyn.
Qurama shtattary aqyrǵy sheshimdi kútpeı-aq Gonkongpen aradaǵy kelissózderdi, ásirese, eksport, taýar aınalymy, tutqyndardy berý týraly máselelerdi qaıta qaraýǵa kirisip ketti. Ulybrıtanııa tarapy aımaq turǵyndaryna birqatar jeńildik jasaýdy josparlap otyr. Máselen, arnaıy pasporty bar azamattardyń Tumandy Albıondaǵy quqyǵy keńeıtilmek. Taıaýda bul tizimge Aýstralııa da qosyldy.
Jalpy, Qytaı men Aýstralııa buǵan deıin de talaı márte eki el saıası turǵyda shekisýge sál qalǵan. Máselen, koronavırýs pandemııasy shartarapty sharlap, jer-jahannyń aıaǵyn bir etikke tyqqanda, Kanberra bıligi eń alǵash vırýstyń shyǵý tegi týraly sóz qozǵady. Sáýirde Aýstralııanyń syrtqy ister mınıstri Marıs Peın COVID-19-dyń qaıdan paıda bolǵanyn Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynan bólek te zertteý qajettigin alǵa tartqan.
Onyń aldynda, 2018 jyly Aýstralııa Huawei kompanııasyna eldegi 5G qyzmetimen aınalysýǵa ruqsat bergen joq. Al 2016 jyly ulttyq qaýipsizdik máselesine baılanysty qytaılyq eki kompanııanyń elektr energııasyn jetkizý jumysyn júrgizýge tyıym saldy.
Álemniń 13-shi ekonomıkasy sanalatyn Aýstralııa keıingi birneshe jyl boıy tabıǵı apattan kóz ashpaı júr. Uzaqqa sozylǵan qýańshylyq, búkil álemdi dúr silkindirgen órt memleketke ájeptáýir salmaq túsirdi. Endi Qytaıdyń shamyna tııý «jasyl qurlyq» úshin ońaıǵa soqpaıtyn túri bar.
Kanberra bıliginiń Gonkongqa qatysty pikirinen keıin jýngolar «jasyl qurlyqtan» keletin birqatar taýarǵa salyqty arttyryp jiberdi. Máselen, Qytaı arpaǵa salynatyn tarıfti 80 paıyzǵa ósirdi. Sondaı-aq osy eldegi eń úlken tórt qasaphanada soıylǵan etti kirgizýge tyıym saldy. Buǵan qosa, «jasyl qurlyqtan» jetkiziletin kómirden bas tartýy múmkin ekenin aıtyp, ses kórsetti.
Beıjińdegi Zamanaýı halyqaralyq qatynastar jónindegi Qytaı ınstıtýtynyń sarapshysy Szıan Iong The Global Times gazetine pikir bildirip, «Eger Aýstralııa Qytaıdyń ashýyna tıe beretin bolsa, Qytaı arpaǵa salyq salǵannan basqa da áreketke barady», dep málimdedi.
Sarapshynyń sóziniń jany bar. Buǵan deıin Qytaımen taıtalasqan memleketterge ońaı tıgen joq. Máselen, 2010 jyly adam quqyǵy úshin kúresken Lıý Sıaoboǵa Nobel syılyǵy berilgende, Beıjiń bıligi marapatqa bastamashy bolǵan Norvegııamen at quıryǵyn short kesisken. Ekijaqty qarym-qatynas tek 6 jyl ótken soń qalpyna keldi. Oǵan qosa, Kanadanyń Huawei basshylarynyń birin tutqyndaýy da «úıeńki japyraqtylar eline» birqatar túıtkil týǵyzǵany esimizde.
Endeshe, jýngolarǵa tonnalap ónim jiberetin Aýstralııaǵa aýyr tıetini anyq. Qazirgi tańda el eksportynyń úshten biri osy Qytaıǵa jiberiledi. Temir keniniń 80 paıyzyn, suıytylǵan tabıǵı gazdyń 33 paıyzyn, jún ónimderiniń úshten ekisin, alkogoldi ónimderdiń úshten birin Beıjiń satyp alady. Tarıfti ósirgenge deıin arpa eksportynyń 57 paıyzy, iri qara etiniń 25 paıyzy Qytaıǵa jetkizildi. Oǵan qosa, Aýstralııaǵa shetelden kelip oqıtyn stýdentter men týrısterdiń úshten biri de Qytaı eliniń azamattary.
Qytaıdyń túrli eskertýlerine qaramastan, ekijaqty saýda aınalymy birjola toqtaıtynyna sený qıyn. Beıjiń bıligi de «jasyl qurlyqtyń» ónimine tyǵyz baılanysty. Mysaly, eldegi óndiristik aımaqtarǵa temir keni, kómir jáne tabıǵı gaz jetkizýge Aýstralııadan basqa qolaıly áriptes joq. Basqa eksporttaýshy elderden atalǵan ónimderdi ákelý ekonomıkalyq turǵyda tıimsiz. Sondyqtan balama sheshim tabylǵansha at quıryǵyn short kesýge áli erte. Budan bólek, Gonkong máselesi men koronavırýs ta úlken salmaq saldy. Munyń bárin, árıne QHR jaqsy túsinedi.
Oqıǵa ári qaraı tıimsiz óristeı qalǵan jaǵdaıda Aýstralııa da qarap qalmaıdy. Sondyqtan Kanberra úshin jaqyn arada senimdi seriktes tabýy kerek. Osyǵan baılanysty bul eldiń bıligi Eýropalyq odaqpen tıimdi saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynas ornatýǵa kúsh salyp jatyr.
Buqaralyq aqparat quraldaryna taraǵan málimetke súıensek, EO men Kanberra birneshe márte vırtýaldy kelissóz ótkizgen. Aýstralııa tarapy Brıýsselmen jasalatyn kelisimge Qytaımen arazdyqtyń qatysy joq ekenin alǵa tartady. Áıtse de «jasyl qurlyqtyń» senimdi seriktes izdeýge jantalasyp jatqany anyq ańǵarylady. Biraq Eýropalyq odaq tarapy asyǵar túri kórinbeıdi.
Qoryta aıtqanda, Aýstralııa men Qytaı ázirge bir-birine qyryn qarap otyr. Beıjiń tarapy eksporttan bas tartatynyn aıtyp, ses kórsetkenimen, ekijaqty saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynas toqtap qalýy ekitalaı.