2020 jyly, 12 maýsymda Qasym-Jomart Toqaev myrzanyń Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa (ekinshi) Prezıdenti laýazymyndaǵy ulyqtaý rásimine bir jyl tolady. Birinshi prezıdenttik jyly Qazaqstan lıderi óz mindetterin asa abyroımen atqaryp, ishki máselelerdi sheshýde de, halyqaralyq sahnada da tıimdi yntymaqtastyq ornatýda úlken jetistikterge qol jetkizdi.
Bulardyń qataryna: Qazaqstanǵa da jaıylǵan COVID-19 ǵalamdyq indetimen kúresý, Qazaqstannyń Túrkistan oblysyndaǵy tehnogendik apattardan (Arys qalasyndaǵy áskerı bólimsheniń oq-dári qoımasyndaǵy jarylystarǵa, sondaı-aq Maqtaaral aýdanyndaǵy sý tasqynyna oraı) zardap shekkenderge tıisti kómek kórsetý úshin asa tıimdi, durys jáne ýaqtyly sheshimder qabyldaý, ulttyq zańnamaǵa ózgerister engizý arqyly demokratııalandyrylǵan saıası reformalardy júzege asyrý, sondaı-aq ártúrli ózge de baǵdarlar boıynsha kóptegen basqa da jetistikter jatady.
2019 j. men 2020 j. ortasynda Prezıdent Q.Toqaev, kóregen saıasatker jáne kórnekti dıplomat retindegi óziniń asa joǵary bedelin taǵy bir ret kórsetti jáne dáleldedi.
Áıgili eldestirýshiler: "Eshkim halyqaralyq dıplomatııany atqarý qabiletimen týylmaıdy", - dep aıtady. Shynynda da, óz eliniń basqa memlekettermen qarym-qatynasyn basqarý, jahandyq, qurlyqtyq jáne óńirlik jaǵdaıdy jaqsy túsiný, sondaı-aq syrtqy qoǵamdarmen baılanys ornatý, sheteldik úkimetterge jáne olardyń memlekettik qyzmetterine yqpal etý, sharttar men kelisimderdi jasasý, qararlardy ilgeriletý, mańyzdy saldary bar qıyn kelissózderdi júrgizý, qaýipterdiń aldyn alý jáne múmkindikterdi paıdalaný syndy qabilettermen bul jalǵanǵa eshkim kele almas. Bul syrtqy saıası qyzmettegi kópjyldyq eńbek ótili, tıesili kásibı mansap arqasynda qalyptasýy kerek daǵdylar.
Tek aqylman jáne kórnekti tulǵalar ǵana, dıplomatııa men saıasatty birge júrgizýge tıisti alǵysharttardy qamtamasyz ete alady, óıtkeni memlekettik is-árekettiń atalmysh eki bólek túri – bir-birine teń emes.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa, onyń mansabyndaǵy osynsha mańyzdy kezeńde, kóshbasshylyqty tıimdi júrgizý úshin atalmysh salalardaǵy daǵdylardy ońtaıly ushtastyra alǵany úshin tań qalatynymdy ári zor qoshemetimdi bildiremin.
Syrtqy saıası qyzmetimniń barysynda, keı kezde tek saıası baılanystardyń arqasynda ǵana dıplomatııalyq laýazymǵa ıe bolyp, eldestirýshilikti júrgizetin tulǵalardyń da az emestigin baıqadym. Qazirgi jahandyq dıplomatııanyń tıisti deńgeıde tıimdi emestigi – saıası taǵaıyndalýshylar ony keıde durys túsinbeıtindiginiń, ári onyń bilikti resýrstarǵa tap bolǵandyǵynyń arqasy dep oılaımyn. Osy oraıda, eń jaqsy dıplomatııany tek syrtqy saıasattyń kásipqoılary ǵana júzege tıesili asyratyndyǵyna senimdimin.
Alaıda, keıde biz danyshpan lıderler tarapynan, saıasattyń dıplomatııaǵa emes, dıplomatııanyń saıasatqa joǵarǵy deńgeıde yqpal etýine múmkindik beretin qarama-qarsy jahandyq úrdisti baıqaýdamyz. Bul baılamda, táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalaýshysy jáne onyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nursultan Nazarbaev myrzanyń ınnovatıvti ári serpilisti tańdaý jasap, ýaqtyly, ózekti jáne óte qajet sheshim qabyldap, kásibı dıplomat, burynǵy QR Syrtqy ister mınıstri jáne Birikken Ulttar Uıymynyń burynǵy Bas hatshysynyń orynbasary Q.Toqaev myrzanyń kandıdatýrasyn onyń óz izbasary retindegi Qazaqstan Prezıdenti qyzmetine usynýy – maǵan, mansaptyq dıplomatqa, qatty áser etti.
Árıne, ýaqyt óte kele ulttyq dıplomatııa qyzmetteri basshylarynyń jalpyulttyq saıası lıderlerge: úkimet, parlament jáne memleket basshylaryna aınalýy óte qısyndy, tym zańdy nárse. Osylaıynsha Q.Toqaev myrza, dostas Qazaqstannyń parasatty basshysy, laıyqty Prezıdenti bolyp saılanbas buryn Premer-Mınıstr (1999-2002 jj.) ári Parlament Senatynyń Tóraǵasy (2007-2011 jj. jáne 2013-2019 jj.) laýazymdaryn óte sheber oryndady.
Q.Toqaev myrza – "Bul qalaı boldy: Beıjińdegi tolqýlardyń hronıkasy (04.1989-06.1989)" (1993), "Birikken Ulttar Uıymy: Álemge qyzmet etýdiń jarty ǵasyry" (1995), "Táýelsizdik týy astynda" (1997), «Jahandaný úrdisindegi Qazaqstannyń syrtqy saıasaty» (2000), "Qazaqstan Respýblıkasynyń dıplomatııasy" (2001), "Azamat. Kemel Toqaev. О́miri men taǵdyry" (2003, birlesken avtorlyqta), "Belasý" (2003)/ "Belasý. Qazaqstan Syrtqy ister mınıstriniń estelikteri" (Global Scholarly Publications, Nıý-Iork, Nıý-Iork, 2004), "Qazaqstan Respýblıkasynyń dıplomatııalyq qyzmeti" (2004, 2005, jańa redaksııa), "Áke týraly tolǵanys" (2005), "Nur men kóleńke" (2007), "Tarıh jasaǵan tulǵa" (2010), sonymen qatar ózge de ádebı jaýharlardyń (ónerindegi úzdik týyndylardyń, kitaptardyń) tamasha avtory, sonymen birge maqsatty aýdıtorııalardy tánti etetin maıtalman orator. 2019 jylǵy maýsymdaǵy ınaýgýrasııalyq sózinde, 2019 jylǵy qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda, sondaı-aq 2020 jyldyń naýryz-mamyr aılaryndaǵy COVID-19 indetine qarsy kúresý týraly málimdemelerinde, ol oqyrman ári tyńdarman qaýymyn tamasha usynystarymen, aıqyn maqsat pen mindetterimen, tipti ózekti máseleler boıynsha bilgirilgen naqty, pragmatıkalyq, utqyr, zor máni bar eskertýlerimen tańqaldyryp, óz jaǵyna qaratyp, aýdaryp aldy, dara dúldúl ekendigin taǵy da qýattady.
Onyń yntalandyrýshy sózder jáne baıandamalar, Qazaqstan turǵyndary tarapynan úlken yqylaspen qabyldanyp, otandyq jáne halyqaralyq sarapshylardyń tıisti joǵary baǵalaryna ıe boldy, óıtkeni Prezıdent Toqaev osyndaı qysqa merzimde kóptegen ótkir máselelerge tıisti sheshimderin tapty. Ekinshi Prezıdenttiń saılaý aldyndaǵy ýádeleri, atap aıtqanda, 2020 jyly búkil álemde memleket pen halyq arasyndaǵy qarym-qatynastyń biregeı tásili retinde tanymal bolǵan "Halyq únine qulaq asatyn memleket" atty mańyzdy tujyrymdamasy aıasyndaǵy ýaǵdalar, laıyqty deńgeıde iske asýda.
Bıyl Qazaqstan jáne halyqaralyq qoǵamdastyq, X ǵasyrdyń ǵulama ǵalymy, kórnekti fılosof pen aǵartýshy, Batysqa Alfarabıýs esimimen tanys Ábý Nasyr ál-Farabıdiń (870 - 950 jj.) 1150-shi jyldyǵyn atap ótýde. Ol ortaazııalyq Syrdarııa ózeniniń boıyndaǵy Farab (Otyrar) qalasynda dúnıege keldi (qazirgi Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵy). Eńbekterin saıası fılosofııa, metafızıka, etıka jáne logıka salalarynda jazypty. Ol, sonymen qatar, kosmologııa, matematıka jáne mýzyka salasyndaǵy kemeńger ǵalym, ári áıgili zańger bolypty. Islamdyq fılosofııalyq dástúrde ony, jer-jahannyń "birinshi muǵalimi" retinde tanymal bolǵan Arıstotelden keıin, álemniń «ekinshi ustazy» dep ataǵan. О́ziniń ǵylymı eńbekteri, ásirese dana pálsapalyq traktattary arqyly ol ári Batysqa, ári Shyǵysqa da tanymal boldy. Men Qazaqstan Úkimeti men halqyn osy aıtýly mereı toıymen shyn júrekten quttyqtaımyn!
Atap óter jaıt, Ábý Nasyr ál-Farabı óziniń "Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary jaıyndaǵy traktaty" (bul ǵylymı eńbek – minsiz memleket týraly otyz jeti sóz-tolǵanys) sheńberindegi 27-shi sózinde mundaı bir tujyrymǵa keldi: "Qaıyrymdy qalany árbir kez kelgen adam bıleı bermekshi emes, óıtkeni el bıleý eki nársege baılanysty: birinshiden, adamnyń óz jaratylysynda el bıleýge qanshalyq ázir ekenine baılanysty, ekinshiden, adamnyń erikten qýat alyp otyratyn jaǵdaıy men qabiletine baılanysty. Jaratylysynda el bıleýge kim beıim bolsa, bılik sonyń úlesine tımek".
Ál-Farabı bul týraly joǵaryda jazǵan sııaqty, men Q.Toqaev myrzanyń dál osyndaı bıleýshi ekendigine shyn júrekten senimdimin. Sebebi ol shynymen de, memleketti prezıdent retinde basqarýǵa beıim bir tulǵa – ári óziniń tabıǵı qasıetteri turǵysynan, ári saıası mansap jyldarynda alynǵan qundy daǵdylary arqasynda.
Bunyń ústine Prezıdent Q.Toqaev, dıplomat men saıasatker retindegi tabysty mansaby aıasynda, Qazaqstanǵa uzaq jyldar boıy tıimdi de ońtaıly, syndarly qyzmetin kórsete bildi. Memlekettik organdardaǵy ártúrli laýazymdarynda ol óziniń isker tulǵa ekendigin birneshe ret dáleldeı aldy. Eń joǵary memlekettik laýazymyndaǵy aıtýly jumysyn da Toqaev myrza dál osyndaı tıimdi nátıjelilikpen ári otansúıgishtik qulshynyspen júzege asyrýda.
Osy múmkindikti paıdalanyp, men Joǵary Mártebeli Qasym-Jomart Toqaev myrzany Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti laýazymyndaǵy abyroıly qyzmetimen shyn júrekten quttyqtaımyn.
Qazaqstan Respýblıkasy, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń mańyzdy múshesi, sondaı-aq halyqaralyq beıbitshilik, qaýipsizdik jáne adamı damý úderisterine túıindi úlesin qosýshysy retinde jahandyq mártebesin qurýdy jalǵastyra otyryp, Afrıka elderimen qarym-qatynasyn odan da ári jandandyrar dep úmittenemin. Afrıka – bul sany bir mıllıardtan astam adamnan, kóbinese jas, jigerli ári jańashyl tulǵalardan turatyn, 55 eldi qamtyǵan áralýan qurlyq bolyp tabylady. Afrıka, sonymen birge, Qazaqstanmen ekonomıkalyq jáne ónerkásiptik yntymaqtastyq, saýda jáne ınvestısııalar, qarjylyq qyzmetter, aýyl sharýashylyǵy, týrızm, akademııalyq almasýlar, birlesken ǵylymı jobalar, mádenı dostyqtar jáne adam baılanystary sııaqty kóptegen salalardaǵy ózara tıimdi qatynastarǵa jańa múmkindikter týdyryp, qarqyndy damyp keledi. Ońtústik Afrıkanyń Prezıdenti Sırıl Ramaposa myrza, shtab-páteri Addıs-Abebada ornalasqan jalpykurlyqtyq qurylym – Afrıka Odaǵynyń qazirgi tóraǵasy. Afroodaq – barlyq afrıka halyqtarynyń uıymy. Búgingi tańda ol damý kún tártibine asa kóńil bólip, ony belsendi túrde júzege asyrýda. Qazaqstandy aldaǵy jyldarda osy úderiste mańyzdy ról atqarýǵa shaqyramyn. Osyǵan baılanysty men Elshi Qanat Týmyshqa jáne qol astyndaǵy Qazaqstannyń Pretorııadaǵy Elshiligi personalyna alǵysymdy bildiremin, óıtkeni olar Ońtústik Afrıka jáne óńirdiń ózge de elderimen senimdi, jyly ári dostas qarym-qatynastardy damytý úshin qajyrly eńbek etýde.
Táńir nuryn jaýyp, Ońtústik Afrıka men Qazaqstandy jarylqap, jahandyq indettiń osynaý qıyn-qystaý kezeńinde olardyń halyqtaryn qutqara kórsin!
Vıktor ZAZERAJ
Ońtústikafrıkalyq qoǵam qaıratkeri, kásipker,
Tótenshe jáne О́kiletti Elshi