Sholaqsaı aýyly Naýyrzym aýdanyndaǵy syrtkóz qyzyǵarlyqtaı eldi mekenniń biri. Munda osy óńirdegi eń iri «Sholaqsaı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi 18 myń gektarǵa egin egedi, shamalap mal da ustaıdy. Sonaý 90-shy jyldary tutastaı saqtalyp qalǵan aýyldar tikeleı jeke adamdardyń iskerligi men tabandylyǵynyń arqasy ekeni jurttyń bárine belgili. «Sholaqsaı» keńsharyndaǵy múliktiń barlyǵyn shetin shyǵarmaı talan-tarajdan saqtap, qaıda kósherin bilmeı bosyǵan aýyldastardy da bojyratpaı ustap qalǵan О́mirzaq Ihtılıapov bolatyn.
Jańa ákimniń alǵashqy kúni
Mundaı «qyzyl dırektorlar» oblysta sanaýly ǵana. Qamysty aýdanyndaǵy Qarabatyr, Qarasý aýdanyndaǵy Klıýchevoı, Áýlıekól aýdanyndaǵy Dıev aýyldarynda bir úıdiń shekesi buzylǵan joq. Olar aýyl sharýashylyǵy daǵdarǵan qıyn jyldardan da qınalmaı ótti. Torǵaı óńiri men Naýyrzym aýdanyndaǵy taraǵan aýyldyń adamdary Sholaqsaı aýylyna kelip qonystandy. Sharýashylyq basshysy olarǵa jumys berdi, áıteýir qatardan qalmaýy úshin qoltyqtan demedi. Aýyldaǵy aralas mektepte úsh júzden asa bala oqydy. Bul shet aýdandaǵy aýyl mektebi úshin az emes edi. Sharýashylyqtyń mektepke de, aýyldyń basqa áleýmettik qajetine de qarasqany az emes.
Sholaqsaı aýyly Naýyrzym aýdanyndaǵy syrtkóz qyzyǵarlyqtaı eldi mekenniń biri. Munda osy óńirdegi eń iri «Sholaqsaı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi 18 myń gektarǵa egin egedi, shamalap mal da ustaıdy. Sonaý 90-shy jyldary tutastaı saqtalyp qalǵan aýyldar tikeleı jeke adamdardyń iskerligi men tabandylyǵynyń arqasy ekeni jurttyń bárine belgili. «Sholaqsaı» keńsharyndaǵy múliktiń barlyǵyn shetin shyǵarmaı talan-tarajdan saqtap, qaıda kósherin bilmeı bosyǵan aýyldastardy da bojyratpaı ustap qalǵan О́mirzaq Ihtılıapov bolatyn.
Jańa ákimniń alǵashqy kúni
Mundaı «qyzyl dırektorlar» oblysta sanaýly ǵana. Qamysty aýdanyndaǵy Qarabatyr, Qarasý aýdanyndaǵy Klıýchevoı, Áýlıekól aýdanyndaǵy Dıev aýyldarynda bir úıdiń shekesi buzylǵan joq. Olar aýyl sharýashylyǵy daǵdarǵan qıyn jyldardan da qınalmaı ótti. Torǵaı óńiri men Naýyrzym aýdanyndaǵy taraǵan aýyldyń adamdary Sholaqsaı aýylyna kelip qonystandy. Sharýashylyq basshysy olarǵa jumys berdi, áıteýir qatardan qalmaýy úshin qoltyqtan demedi. Aýyldaǵy aralas mektepte úsh júzden asa bala oqydy. Bul shet aýdandaǵy aýyl mektebi úshin az emes edi. Sharýashylyqtyń mektepke de, aýyldyń basqa áleýmettik qajetine de qarasqany az emes.
Alaıda, sharýashylyq ıesi sharýamen aınalysady, aýyldyń ózgedeı sharýasyna úlgermeıdi, ári quqy da joq. Ol osy jerdiń, eldiń ıesi aýyldyń ákimi bolýǵa tıis. Aýyl ákimsiz bolǵan joq. Biraq sońǵy jyldary Sholaqsaıdan qyzyq ketkendeı bir kóńilsiz qalyp ornaǵany ras edi. Aýyldan qalaǵa kóshetinder jıiledi. Mekteptegi balanyń sany azaıdy. Sharýashylyq basshysynyń da, osy aýylda týyp, ósip-ónip kele jatqan adamdardyń da saly sýǵa ketkendeı boldy. Sharýaǵa adam tabylmaı qalmaıdy, jumysshyny syrttan ákelse de bir ıini tabylady. Jurt kóshe berse, aýylǵa jany ashymasa onyń saqtalýy ekitalaı. Keıingi kezde ári tart ta, beri tart áńgime de kóbeıe bastaǵan edi. Aýyl ákimderin saılap qoıady degende sholaqsaılyqtar eleń etken. Aýyldyń qurýy da, qyzyǵy da adamǵa baılanysty. 7 tamyz kúni saılaýda aýdandyq máslıhat depýtattary daýys berip, aýylǵa Sertaı Sharafıev ákim bolyp keldi.
Negizi, tamyzdy amal aıy deıdi. Jazdyń mamyrajaı ystyǵynyń beti qaıtyp, tabıǵat-ananyń ózi jany bar tirshiliktiń bárine alda kúzdiń, qystyń baryn eskertip qoıady. Ystyqqa adamdardyń da eti úırenedi, ómir boıy osylaı bolyp turady degendeı jalqaýlyq, samarqaýlyq ta boıǵa urlanyp kiredi.
– О́mirde de solaı-aý, shamasy, – deıdi jańa ákim Sertaı Shaımerdenuly. – Adam erteńin oılamasa, alǵa umtylmasa, qaı jerge kóshse de ertegi mekendi taba almaıdy. Sholaqsaı buryn qandaı edi. Búgin tozýdyń aldynda tur eken. Al ony tozdyrmaý qoldan kelmeıtin sharýa emes!
Ákim aýylǵa kelgen alǵashqy kúni iske kiristi. Neden bastady deńiz. Isti aýyldyń tazalyǵy men tártipten bastapty. Kósheniń eki betindegi qoqysty tazalatyp, bet aldyna jalbyrap ósip ketken aǵashtardy butatypty. Biz kórgende Sholaqsaı saqal-murtyn qyryp, ózin retke keltirgen kisideı jutynyp tur. Kóshede shashaý jatqan bir taıaq joq, pysyq kelinniń sypyrǵan alashasyndaı jaınap jatyr.
– Osydan eki aıdaı buryn Sholaqsaı djýnglı sııaqty edi. Al adamdar samarqaýlyqqa úırengen. Kóshede qoqys jatsa, basyp ótip kete beredi, ony tazalaýdy esine de almaıdy. Maldyń kóńi de úıiniń syrtynda úıilip turady. Al qalaǵa ne úshin kóshkisi keledi? Taza jerde turǵysy keledi, biraq tazalaýǵa óziniń moıny jar bermeıdi. Ras, ystyq sý, sýyq sýy shúmekten kelip tur degendeı, qalada aýylǵa qaraǵanda tirshilikke jaǵdaıdyń bar ekeni ras. Al aýyldyń da qalaǵa qaraǵanda óz keremeti bar emes pe? Aspannan tústik pe? Sholaqsaıdyń keremetin aıtaıyn. Barlyq jerde aýyz sý problemasy jaýyr bolǵan. Al Sholaqsaıda ár úıdiń aýlasynda bulaqtyń sýyndaı qudyq zańǵyrap tur. Maldyń jaıylymy keń, neshe sıyr ustaımyn deseń jer de, shóp te jetedi, – deıdi jańa ákim.
Alǵashqy kúnderi jańa ákimniń kóshe sypyrtqanyna aýylda qarsylyq bildirgender de bolmaı qalmady. «О́zi aýdan ortalyǵynan kelgen soń aýyldy da sondaı kórip otyr ǵoı, buryn kóńdi qalaı úıdik, solaı úıemiz», desti «belsendi» kisiler. Ákim de qadalǵan jerinen qan alatynnyń biri eken, ondaılarǵa boı bermedi. Tipti, bolmaǵan soń zańdy aldaryna tartty. Aýyldastardy ıirip, aıtqanyn istetti. Mine, eki aıdan beri Sholaqsaıdyń kóshesinde burynǵydaı mal júrmeıdi, mekteptiń, namazhananyń, dúkenderdiń aınalasy tap-taza, úıler sharbaqtaryn syrlaı bastapty. Bul jańa ákim úshin bolashaq josparlarynyń basy ǵana.
Ákim men kásipker bir baǵytqa qaraýy tıis
Sertaı Shaımerdenuly ózi aıtqandaı, «aspannan túsken joq», osyǵan deıin Naýyrzym aýdanynda biraz qyzmet istedi. Sholaqsaıǵa kelerde aýdandyq tótenshe jaǵdaı bólimin basqardy. Qysqasy, adamdarmen jumys isteý tájirıbesi jáne istiń kózin tabatyn shalymdylyǵy da bar. Ol saılaýǵa túserde kóp oılandy. Aýyl adamdardy zeriktirmes úshin ne isteý kerek? Aýyldastar aýyldan nege ketedi? Qazir adamnyń materıaldyq jáne rýhanı qajeti bolmasa kimdi ustap turasyń? Alaıda aýyldan qalaǵa ketip, shylqyp ketkender de az. Jumys bolsa, oǵan qosa mal ustasa, esiginiń aldyna baqsha ekse nege turýǵa bolmaıdy. Aýylda turǵan soń adam aýqatty bolýy kerek.
– Oıpyr-aı, Ahmet Baıtursynov atamyz dál Sholaqsaıǵa bir túnep ketkendeı bolady maǵan. «Qazaq kereginiń kóbi árkimge-aq maǵlum ǵoı: biz keıin qalǵan halyq, alǵa baryp, jurt qataryna kirý kerek. Basqadan kem bolmas úshin bilimdi, baı hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek», degen ǵoı jaryqtyq! Dál sholaqsaılyqtarǵa qaratyp aıtqan tárizdi, – deıdi ákim tamsanyp. – Ahmet atamyz kórsetken osy úsh joldan basqa jolmen júrgen qazaqtyń damyp ketken túgi joq.
Aýyldaǵy adamnyń kásibi – egin men mal. Qazir mamansyz osy eki kásiptiń de joly dańǵyl emes. Aýylǵa jas maman tartý osy jerdegi sharýashylyq basshysynyń da, ákimniń de ortaq múddesi. Aýylǵa jas kelse jańa tynys ashylǵandaı bolady. Sondyqtan ákim «Sholaqsaı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Mádı Ihtılıapovqa aýyldaǵy bosaǵan úılerdi sharýashylyqtyń balansyna qaıta satyp alýdy usyndy. Sondaı úıdiń birin Sertaı Shaımerdenuly bizge de erinbeı ertip júrip kórsetti de. Úıdiń buzyp ala beretindeı arsa-arsasy shyǵyp tur.
– Osy úıde onshaqty jyldan kóp turǵan kisi bir shege qaqpaǵan, bir ret boıaý jaqpaǵan. Úı tozbaı qaıtedi? Bul – Keńes Odaǵy kezinde «Sholaqsaı» keńshary dúrildep turǵanda salynǵan úıler. Qabyrǵasy kirpishten órilgen, tóbesi plıta, qazir qulap qalatyn úı emes, irgetasy myqty. Sharýashylyq esebinen jóndetip, aýylǵa kelgen jas mamandarǵa beremiz, – deıdi ákim. Aýyldaǵy kásipker áleýmettik máseleni keri ysyraıyn demeıdi, bireýden ekeý jaqsy, oǵan osyndaı túrtki, usynys kerek-aq bolatyn. Bir adam neni bitire beredi? Ákimniń bul usynysyna Mádı de qýanyp qaldy. Aýyldan taǵy da osyndaı 7-8 úıdiń shyǵatyn túri bar. Sharýashylyq basshysy men ákim aqyldasa kele solardyń barlyǵyn da ıesinen satyp alyp, sharýashylyqtyń balansyna alatyn boldy. Aýyldan kóshem degender úıin buzbaıdy, oǵan eshqandaı jol berilmeıdi.
Aýyl sharýashylyǵynan bereke ketken jyldary burynǵy «Sholaqsaı» keńsharynyń Kazanka degen bólimshesi jabylyp qalǵan eken. Ákim atqa mingeli sol shuraıly jerde turǵan Kazankany qaıta jandandyryp, mal sharýashylyǵyn damytsaq degen usynysyn Mádıge taǵy aıtty. Ekeýi Kazankany aralap, ol jerden de tórt úıdi jóndep, jamap-jasqap qatarǵa qosýǵa bolatynyna kóz jetkizdi.
– Sharýashylyqta qarjy, mende bılik bar. Ekeýmiz til tabysyp, bir baǵytta jumys istesek, bitpeıtin ne sharýa qalady? Adam qaı jerde tursa da eńbeksiz eshteńe joq. Adamdarǵa osyny uǵyndyrsaq, olarǵa jaǵdaı jasasaq, suranysyn ótesek, barlyǵy da ornyna keledi, – deıdi Sertaı Sharafıev.
Sholaqsaı da qaıyń toǵaıy sekildi...
– Áp-ádemi qyzmetińiz de bar eken, aýyldyń ákimdigine nege talastyńyz, munda nege keldińiz? «Asfalt ákim» emessiz be?– deımiz ákimnen sóz tartý maqsatymen.
– Ras, Naýyrzym aýdanynyń ortalyǵy Qarameńdi Qostanaı sııaqty bolmasa da, Sholaqsaıǵa qaraǵanda onda barlyq jaǵdaı bar. Janymdy kútip otyra berýime bolar edi. Men ótken jyly ınsýlt alyp, 8 aı aýyrdym. Aýyryp júrip, «adam elime, jerime ne berdim, ne beremin dep ómir súrýi kerek eken» degen oı kóńilimnen shyqpady. О́zimniń talpynýymmen aýrýdyń betin ári qaratqandaı boldym, qolymdaǵy taıaǵymdy tastadym. Sosyn osy saılaýǵa túsýge táýekel ettim. Biraq «asfalt ákim» emespin, saılanǵan soń-aq Sholaqsaıǵa kóship keldim. Men qyzmetime de, halqyma da adal adammyn, – deıdi Sertaı Shaımerdenuly.
Aýylda turǵan aǵaıynǵa materıaldyq baılyq qalaı kerek bolsa, rýhanı baılyqtyń mańyzy odan kem emes. Ákim iske kirisken aıda elimiz Konstıtýsııasy kúni qurmetine gúlder merekesin ótkizdi. Sholaqsaılyqtardyń gúl ekpeıtini kem-aý, sirá. Bireýi ákeldi, bireýi qyzyqtady. Keler jyly, bálkim, ol da gúl eger. Odan keıin aýyldyń ortasyndaǵy stadıondy tazalap, sonda densaýlyq kúnin ótkizdi. Jarys dese aýyldyń delebesi qozyp ketetin ádeti emes pe. Júgirip, sekirip, aýyldastar bir máz bolyp qaldy. Osy sharanyń barlyǵyn ákim sharýashylyqtyń demeýimen jasady. Aýyldaǵy jastar úshin aptasyna bir ret dıskoteka ótkizýdi de qolǵa alǵaly otyr. Aýyldyń ortasyndaǵy Keńes Odaǵy kezinen qalǵan klýbty qalpyna keltirýdiń de ýaqyty jetken sııaqty. Aýdan basshylyǵy men Sholaqsaı aýyldyq ákimi, «Sholaqsaı» sharýashylyǵy kelisip, osyndaı sheshim jasap otyr. О́ıtkeni, adamdardy rýhanı jutatýǵa bolmaıtynyn ýaqyt eske salyp qoıady. Al burynǵy ashanaǵa qazir jóndeý jumystary júrgizilýde.
– Aýyldyń mýzeıin ashý týraly osy «Sholaqsaı» sharýashylyǵynyń burynǵy jetekshisi, búgingi eńbek ardageri О́mirzaq Ihtılıapovtyń bastamasyn men qýana qarsy aldym. Bul aýyldyń irgetasyn Reseı patshalyǵy zamanynda qazaq jerine qonys aýdarǵan orys sharýalary qalaǵan eken. Sodan beri aýylda keremet kisiler turdy, sharýashylyqta eńbek úlgisin kórsetti, zaman ózgeristerin aýyl qalaı qarsy aldy? Keıingi urpaq sonyń barlyǵyn bilýi tıis, – deıdi jańa ákim. Qazir Sholaqsaıda 350 otbasy turady. Sonyń arasynda 100 otbasy orys tildi aǵaıyn. Shaǵyn aýylda túrli-túrli ult ókilderin kezdestirýge bolady. Jańa ákim aýyldaǵy pravoslavıe dinindegi turǵyndardy jınap, olardyń suraýymen Qostanaıdaǵy pravoslavıe shirkeýiniń basshylyǵyna Sholaqsaıdan ǵıbadat úıin ashýdy ótinip hat jazyp jiberipti. Musylman dinindegilerdiń namazhana úıi ornalasqan ǵımaratty qaıtadan jóndep, ekinshi jaǵynan esik shyǵaryp, ǵıbadat úıin jasap bermekshi. Oǵan musylman jurty da qarsylyq bildirgen joq. «Kúshti bolý úshin birlik kerek» degen osy.
Ákimdik isine «ash qasqyrdaı kirisken» Sertaı Shaımerdenulynyń aýyl týraly ýaıymy da joq emes. Ol – mekteptiń jaıy. Jyl saıyn bala azaıyp barady. Ol jastardyń aýylǵa degen eldik, patrıottyq sezimin janı berý kerek dep biledi. Adamnyń dáýletti, baqytty bolýy onyń aýylda, qalada turǵanyna baılanysty emes, gáptiń bári eńbekte. Sholaqsaıdyń móldir sýy men taza aýasyn qımaı otyrǵandar bar. О́tken jyly osy aýyldan Germanııaǵa kóshken nemis kisi Sholaqsaıǵa kelip on kún jatyp, aýnap-qýnap ketti. «Germanııada Eýropanyń qaı jerine baramyn desem de múmkindik bar, biraq Sholaqsaıdaı jerdiń jánnaty qaıda!» dep syryn aıtty aýyldastaryna.
Osydan 4-5 jyl buryn aýyl syrtyndaǵy qaıyń-terek aralas shyqqan toǵaıǵa naızaǵaı túsip órtenip ketken bolatyn. Aýyl aǵasy О́mirzaq Ihtılıapov kúıgen aǵashtarǵa eshkimdi tıgizbedi. «Tabıǵat ózin ózi retteıdi, toǵaı qaıtadan ósedi, tek barmańdar, mal jaımańdar», degen. Jerdiń jaǵdaıyn jaqsy biletin О́mekeńniń aýyz jappaı-aq aıtqany keldi. Qazir sol toǵaıdyń ornyna jas shybyqtar qaıtadan shyǵyp, sholaqsaılyqtardyń burynǵydaı demalatyn, aýyldyń qadirli qonaǵyn kútetin ornyna aınalypty. Ákim erinbeı bizdi osy toǵaıǵa bastady.
– Mine, osydan tórt jyl buryn myna toǵaıdan jurt kúder úzgen edi. Endigi kórkin qarashy? Sholaqsaı da osy toǵaı sııaqty qaıtadan kórkeıedi áli, meniń oǵan senimim kúshti! – dedi Sertaı Shaımerdenuly.
Iá, senim alǵa jeteleıdi.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Qostanaı oblysy,
Naýyrzym aýdany,
Sholaqsaı aýyly.