Qadyrdy kútken kún (esse)

Olaı deıtinim, Rekeń osy bir kún­deri keıbir basylymdardyń turaqty keıipkerine aınalyp turǵan kezi edi. Sol nómirde «Jas Alashtyń» bi­­rinshi betine «Rátbektiń kontory ór­tenip ketti» degen habarlama da ja­­rııalanǵan bolatyn. Sál yń­ǵaı­­syz­dyq týdyrǵanmen, shyndyq solaı edi. Ol kisige qarasaq, túk bol­ma­­ǵandaı. Deı turǵanmen de, bul kisimen Asekeńniń syılastyǵy da, qaljyńy da jarasyp júretin. Birde bir úlken orynda jaǵalaı otyrǵan jurtqa amandasyp kele jatqan Rekeńe Asekeńniń «molda bol aınalaıyn» de­geni bar. Tabıǵatynan aqkóńil, qara­paıym Rekeń mundaı nárselerdi asa kóńiline almaı ótkizip jiberetin adam. Qaljyńdy baǵalaǵany ǵoı.

Qaıtyp kele jatqanbyz. Abaı men Dos­tyq dańǵylynyń qıylysynda Ilıa Jaqanov pen zaıyby Tıysh, О́mir­zaq Aıtbaıulymen ushyrasyp qal­dyq. Ilekeń men О́mekeńniń bir-birin qajap kele jatqany baıqalady. Qy­ryq jyldan beri juptary jazylmaıtyn syralǵy dostardyń jarasym­dy áziline qulaq túrip kelemiz. Keshegi Shámshilermen esten ketpes talaı qyzyq dáýrendi bastan keshken jaısańdar ǵoı. Ilekeńderge asyqpaı shaı iship ketińder dep qolqa salyp keledi shamasy. Aǵalarmen aragidik pikirlesip júretinimiz de bar. Biz de ilese kettik.

Aıaldamada Qadyr Myrza Áli tur eken. Áńgimege Qadaǵań aralasty. Qa­daǵań qaljyńnyń bir qaǵaberis tusynda «bul endi túregep turyp aıtatyn sóz emes» dedi. Sonymen bárimiz О́mirzaq aǵanyń úıin betke aldyq. Úmit jeńgemiz aýyryńqyrap júr eken, qurmetti qo­naq­tardy kórip, kóńili ósip qaldy.

– Úmit-aý, qazan kóter, Qadyr kel­di, qazaqtyń Qadyry keldi, – dedi О́mirzaq aǵa júzi nurlanyp.

Sodan bir tereń áńgime bastaldy da ketti. Áńgimeni negizinen Qad­aǵań aıtady, qalǵandary kóbine tyń­daýshy. Kúndelikke túsip qalǵan sol áńgimelerdiń aýyzsha estigen bir úzigi bylaı:

Genrıh Ibsen «men jazǵan kezde keıipkerimniń túımesine deıin kórip otyramyn» deıdi eken.

Alekseı Tolstoı Petr patshanyń kıimin sýrettep otyrady da túımesine kelgende toqtap, qalamy júrmeı qa­lady. Sodan bir dosyna telefon sha­lady. «Sen oǵan nege basyńdy aýyr­tasyń, erteń saǵat onda mýzeı ashylady. Sonda Petrdiń kıimi de qoıylady» deıdi ǵoı. Alekseı bul habarǵa qatty qýanady. Istınnyı hýdojnıkter osyndaı ǵoı.

Keıde meni bireýler synaıdy. Jón synasa ǵoı jaqsy. Jynym kelip ózimdi ózim synaǵym keledi, durystap adam sııaqty.

«Nı s kem vypıt rıýmochký konıaka» deıtin Stalın Býlgakovty jaq­sy kóripti. Kabınetinde azyq-túlik mı­nıs­triniń kıtelin sheship alyp, Býlga­kovqa kıgizgen sabaz ǵoı.

Stalın obrazyna enbek bolǵan bir akter oǵan maza bermeı qoıady. Sonda Stalın «ony men bolǵan katorgaǵa jiberip kórińdershi» depti.

Mıhaıl Shılovskıı «Meniń avto­býsymnyń marshrýttary qysqardy, telefondar qysqardy» deıdi. Bul ómir kimnen qalmaǵan, bizden de qalady. Men munda kelmegen de bolar edim, biraq erteń sonda nege bolmadym eken dep ókinýim múmkin ǵoı. Keıde uıat­syzdyqtyń da paıdasy tıedi.

– Qadyrdy oqymaı ósken qazaq bar ma, – dedi О́mekeń sóz arasynda.

– Men oqý úshin jazamyn ǵoı, – dedi Qadaǵań.

Mahabbat máselesin Tumanbaıdan surańdar.

Qojanasyr týraly zerttedim. Qo­ja degen soń arabtar esińe túsedi ǵoı. Arabta joq eken bul. Árkimniń óz qo­jasy bolǵan. Ápendi degen sekil­di. Biraq onyń keremeti ár eldiń ha­rak­­terin beredi. Mysaly tatarda Qo­­janasyrdyń atynan aıtylatyn bir ázil bar. Tatarlar oryssha aralas­tyryp sóılemese júre almaıdy. Meıramhanada otyrǵan bireý daıashyǵa «Chto za bezobrazıe, keshe qurt shyqty, búgin shybyn shyqty tamaqtan» degen ǵoı. Sonda Qojekeń «keshirińiz, bul bezobrazıe emes, raznoobrazıe» depti.

Al endi Qojanasyr bylaı qara­ǵanda qazaq tárizdi. О́ıtkeni bizde onyń atymen aıtylatyn ázil bir kitapqa júk bolady, odan da asyp ketedi. Poıyz kele jatyr deıdi. Týra temir joldyń ústinde bir qazaq (Qojanasyr) otyr deıdi. Sóıtse Qojekeń (qazaqy keıiptegi Qojanasyr ǵoı) «Qudaıdyń jeri quryp qaldy ma, nege aınalyp ótpeıdi» deıtin kórinedi.

Qazaqty qorlaý saıasaty urpaqtyń qolymen jasalsa – ulttyń sory.

Meniń eki balam da orysqa úılendi. Syrtta oqyǵannyń áseri shyǵar. She­shesi ekeýmiz qatty ókindik. Sheshesi barmaımyn dedi. Men Lenıngradqa tarttym. Sheshesi bir tıyn berme de­gen. Balama «sen sonda toıdy qa­laı ótkizesiń?» dedim. «Enemniń aqsha­syna» dedi. Áıeldiń aıtqanyn nege tyń­daıyn? Bir-eki prosent artyq aqyl bolýy kerek qoı. Aqshasyn berdim. Bi­raq kelinderim jaqsy. Ekeýi de jesir qatyndardyń qyzdary. Aldymnan kesip ótpeıdi. Qonaq shaqyrsań bireýi kelip dastarqan jasaıdy, bireýi kelip jınap ketedi. Nemerelerimniń bári qazaqsha oqıdy. «Shesheń nege qazaqsha bilmeıdi?» desem, «Oı, ol orys qoı» deıdi. Áıelimniń taýyp ketetini, aıt­qyshtyǵy bar. «Saǵan da osy orystan toqal ápereıin be?» deıdi.

Gıýgo balasy qaıtys bolǵanda ka­bı­netinen shyqpaı jumys isteıdi. Ishindegi bar sherin shyǵaryp, qaıǵysyn jýǵan ǵoı. Saǵan da Qudaı sonsha abyroı-ataq berdi, kótersin dep. Endi sonsha qaıǵy-qasiret te berdi, sony da kótersin dep. Seni halqyń patshadaı kútti, osy patsha qalpyńmen ót.

Shamasy bul sózdi Qadaǵań О́mirzaq aǵaǵa arnap aıtty ǵoı deımin.

Juban aǵa óte qyzyq minezdiń adamy edi. Sofıa jeńgemiz eden jýyp ja­tady. Bir kezde ol keldi. Esiktiń al­dyn­da aıaǵyn súrtpesten batpaq kúıin­de tórt bólmeni aralap shyǵyp, ketip qaldy.

Negizi Belınskıı jeńil oqylady. Sol Gersendi «ýmnyı talant» dep jazady. Aleksandr patsha mınıstrlerin jınap alyp, «báriń ótirik aıtasyńdar, «Polıarnaıa zvezdany», Gersendi oqyń­dar men bárin sodan alamyn» deıdi.

Hamańnyń «Qurmanǵazysy» týraly on jeti bet maqala jazdym. Son­daǵy Hamańnyń aıtqany ǵoı: Qa­dyr kóp biletin bala. Biraq osy bala­nyń ne maqtap, ne dattap otyrǵa­nyn bilmeısiń.

Al Ábdilda aǵamyzdyń aıtqany tipti soıqan.

«Qadyr degen bir bala bar. Sol Ha­mıttyń «Qurmanǵazysyndaǵy» «Tas­qyn» taraýyn Aıvazovskııdiń «To­ǵyzynshy valyna» teńepti. Sumdyq qoı.

Úlken pikirler aıtý úshin – úlken keıipkerler kerek.

Aralda qalǵan adamdaımyn… Tipti bireýdiń erligin de ıelenip ketip jatyr ǵoı.

Azappen kelgen dańq máńgilik. Laıyq emes adamǵa dańq jolamaıdy.

On mınóttiń ózi bir ǵumyrǵa aınaldy ǵoı.

Aıta biletin aǵa, tyńdaı biletin ini bar ma?

Ataq ta, abyroı da bári jetedi, biraq múmkindik joq.

Adam et pen súıekten emes, júıke­den jaratylǵan. Bári júıkege tıedi ǵoı.

Biz sol qara shaldardy nege aýyzǵa ala beremiz? Erikkennen be? Joq olar da uıyqtatpaıdy seni.

Týysqannyń týysqan týraly ne aıtatynyn bilesińder ǵoı.

Bir úlken kisi ishterińde arǵyn joq pa dep áńgime bastady, bir jigitke keltirip. Sodan ol kisige jaýap berýge týra keldi. «Bul kisiniń áıeliniń kúıeýi arǵyn» dedim.

Mundaıda ýaqyttyń qalaı ótke­nin de bilmeı qalasyń ǵoı. Sol qaı­tatyn kezdi bildirgen bolýy kerek, Qa­daǵańnyń myna bir áńgimesin de túrtip qoıyppyz.

Orystyń Mıhaıl Svetlov degen úlken aqyny boldy ǵoı. Grenadanyń avtory. Bul bir ómiri ózine qaramaıtyn kisi bolǵan. Tipti tósektiń ózine aıaq­kıimimen jata beredi eken. Áıeli jan­ushyryp dostaryna tapsyryp júretin kórinedi. Sol Mıhaıl bir kúni túnniń bir ýaǵyna deıin jumys istep otyryp qalady. Saǵat tili tórtke qulaıdy. Sóıtip otyryp bir dosyna telefon sha­lady. Anaý árıne renjıdi ǵoı. «Sa­ǵatyńa nege qaramaısyń?» deıdi. Sabazyń «Iа drýzeı schıtaıý krýglosýtochno» degen ǵoı. Sol sııaqty, dos degen saǵatqa qaramaıdy.

Sirá, sol kúngi otyrystyń núktesi osy sóz boldy ǵoı deımin. О́mir boıy esiń­nen ketpeıtin kúlkimen kóshege shyqtyq.

Bári de túsinikti, árıne. Tek «oqý úshin jazatyn» Qadyrǵa birdeńe alyp, qosý da múmkin emes. «Aqıqat jótel sııaqty, jybyrlap turar tamaqta» dep aqynnyń ózi aıtqandaı, keıde sol aqıqattyń ózin de az-kem mazalap qoıǵyń keledi. Qadyr otyrǵan jerde sóılemek túgili, úni shyqpaı tili baılanyp qalatyndar búginde ol ólgen soń kókıtin de bolyp júr. О́lgen soń degenimizge keshirim suraımyz, Qa­dyrdyń ólgen kúni joq, týǵan kúni bar. Ony ózi de aıtyp ketken.

Kók daýylmen jaǵalasyp kememiz,

Kók muhıtta qaqpaqyl bop kelemiz.

О́stip júrip bir kúni

О́lemiz-aý,

О́lemiz-aý,

О́lemiz!

Keıbireýler sony nege uqpaıdy,

Qadalady júregime myq-qaıǵy.

Men de ólemin,

Meniń biraq esimim

Jazýshylar

tiziminen shyqpaıdy!

Pendemin ǵoı,

Taý bolsam da shóger em,

Gúldeı solam,

Biraq qaıta kógerem:

Tirilerdiń kózine ottaı basylar,

Talaı-talaı nemerem men shóberem.

О́lip-óshken ǵashyq jigit

Kúnine

Mendik kózben qarar súıgen gúline.

Men bolmaspyn,

Biraq sózim oralar

Saırap turǵan sheshenderdiń tiline.

Júrek nege,

О́kpe nege alqyndy?

Qımaıdy ma óte shyqqan bal kúndi?

Ádemi ázil bir kezderi men aıtqan,

Áli talaı dý kúldirer halqymdy.

Amal qansha!

Tatar dámim taýsyldy,

Qabirstan qushaǵymen qaýsyrdy…

Joq! О́lmeımin!

Elim talaı estıdi.

Lentaǵa jazyp alǵan daýsymdy!

Keıbir jyrym dán ushyryp

qyrmanda,

Keıbir jyrym baqtashy bop júr

mańda.

Joq! О́lmeımin!

Pravom joq ólýge,

Sóz syılaıtyn halqym aman

tur­ǵanda!

«Ulylardyń týǵan kúni ǵana bolady, ólgen kúni bolmaıdy» degen ras.

Búginde 85 jasty toltyryp, sol baıaǵy qaljyńymen qyryp otyratyn aqynnyń joǵyna sál-pál ókinetinimiz bolmasa, ol ortamyzda, ár qazaqtyń tórinde. Qadyrdyń sózinsiz áli kúnge jaı otyrys túgili, toı ótpeıdi. Búgingi asabalardy da Qadyrdyń sózi asyrap otyr. «Danyshpandy» jazǵan danyshpannyń ónegeli ómiriniń bir ǵana sátinen qalǵan áńgimeni el jadynan óshpesin, sýretkerin saǵynǵan jurttyń júregine jete bersin degen nıettegi qalamgerlik paryzymyzdyń bir mysqalyn ǵana ótep otyrmyz. Qadyr eshqashan ortaımaıtyn qazyna. Onyń shyǵarmashylyǵyna engen sa­ıyn ózińdi adam sezinesiń. Qadyr týraly aıtqanda «Bulbul baǵyna» kirip saırap ketesiz, «Oı ormanyna» enip oıǵa shomasyz, odan qala berdi qazaq barda toqtamaıtyn «Kóshi» jáne bar. Ǵulama Ábishtiń qazaqta Qadyrdaı kóp oqylǵan aqyn neken-saıaq deıtin pikirine den qoısaq, qaısybir jyly uly aqyn ómirden ozǵanda qaraly dastarqanynyń ústinde bir qalamger Qadyr endi toqtaıtyn shyǵar (sol tusta «Almaty aqshamynda» aforızmderi jarııalanyp, jurt japyrylyp oqyp jatqan) dep jymysqy jymıyp edi. Qadyrdyń eshqashan toqtamaıtynyn ol bilmeı otyrǵan joq, nadandyǵy aıtqyzyp otyr. Sorymyzǵa oraı mun­daı oqyǵan nadandar azaımaı tur ǵoı. Sondyqtan Qadyr týraly jaza qalsań toqtaý múmkin emes. Endi múmkin bolsa áńgimeniń basyna qaıtyp keleıin.

Aıtpaǵym, О́mirzaq Aıtbaıuly, Ilıa Jaqanov týraly. Olar sol kúni árqaısysy bir-bir bıik bola tura Qa­dyrdy qadirledi, kútti. Bul eń aldymen, olardyń kemeńgerlikpen qońsy qonǵan qasıetiniń arqasy edi. Burynǵynyń adamdary-aı, bardyń baǵasyn, joqtyń qadirin bilgen. Sol kúni Qadyrdyń bir sózin de bólmedi qazaqtyń eki jaısańy. Ilaǵań sol ásershil, estettik qalypta «paı-paı» dep qoısa, О́maǵań parasat-paıym polotnosyndaı pań otyr. Ǵajap bir úılesim úıirip barady. Bir-biriniń qadirin qalaı bilgen sol kezdiń adamdary. Osylardyń boıyndaǵy sonsha kól-kósir daryndy oılaǵanda, búginde bir óleń jazyp, dúnıege syımaı tóbeńdi oıatyndardy aıaısyń. О́mirzaq aǵaǵa bir án salshy degen ótinish te boldy. – Joq búgin seni tyńdaımyz, seni Qudaı búgin ózi aıdap kelgen shyǵar bul shańyraqqa, – dedi О́mirzaq aǵa. Ne degen kemeldik, kishilik, kisilik! Ol da qara jerge syıyp jatyr-aý. Qysqasy, sol kúni biz danalyq dápteriniń bir betin ǵana ashtyq. Al danalyq dárisi áli de jalǵasa beretini sózsiz.

Chehovta «Adam balasy saǵynysh pen muńnan aıyrylǵan kezde bárinen aıyrylady» degen sóz bar. Tirige de móldir muń men saǵyný tán. Qadyrdy qaı qazaq saǵynbasyn. Keýdemizdi sýretkerge degen saǵynysh sazy terbep júrgende til ushyna kelgen sózdiń bir tamshysy osy. …О́mirdiń ótkinshi eken­digi jóninde kóp aıtyldy sol jo­ly. Endeshe, mynaý qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrda ókinbeıtin tirlik­ter jasaýmen aınalyssaq qaı­tedi, týysqandar.

Qadyrlar kóp emes qoı bizde. Qa­dyrlar bir-biriniń qadirin bilse kerek edi. Qazaq halqy Qadyrdy kútken kúnderdiń qadirine jetip júreıikshi.

Qalı SÁRSENBAI

 

P.S.: Taqaýda Qadaǵańa arnalǵan papkany aqtaryp otyrǵanda myna bir jazba qolyma tústi. Bylaı depti:

Qalı!

О́leńder kólemi jaǵynan kópteý. Iriktep alasyń ǵoı. Aıaǵy jaǵynan qys­qartqan abzal. Biraq bastyrǵanda túgel bastyr. Ár óleńdi jeke-jeke. Kitapta oryndaryn aýystyrýǵa jeńildeý bolady. Sol jeke-jeke bastyrǵan dúnıelerdiń bir danasyn, osy túpnusqaǵa qosyp ózime jetkizersiń. Baspaǵa tapsyrýym kerek.

О́z qolymen marjandaı etip ja­zylǵan. Biz bilgende aqynnyń óziniń jazý mashınkasy bolatyn. О́leńderin ózi basatyn. Bul joly ózi úlgere almaı jatqan soń maǵan berilgen tapsyrma edi.

Aıtpaǵym bul ǵana emes. Kópten beri «Tulǵataný» serııasymen bir­neshe kitaptarym basyldy. Baıaǵy «JZL»-diń yqshamdalǵan názıra nus­qasy tárizdi. Atap aıtqanda «Sher-shyndyq» (Sh.Murtaza), «Abyz – ańyz» (A.Áshimuly), «Imash» (I.Tas­maǵambetov) atty alǵashqy kitaptar da jaryq kórdi. Endigi kezekte О́.Jánibekov, A.Senbın, t.b. tur. So­ny­men qatar Qadyr Myrza Áli týraly «Dala dombyrasy» da daıyn, terilip, bettelip tur, tek demeýshisin kútip jatyr.