Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty «Rýhanı jańǵyrý» otbasy ınstıtýtyn zertteý ortalyǵy 2020 jyldyń aqpan-naýryz aılaryndaǵy «Qazaqstandyq kópbalaly otbasylardyń jaǵdaıyn jáne damýyn zertteý» dep atalatyn zertteý derekterin jarııa etti.
«Siz úshin otbasy neni bildiredi?» degen suraqqa qazaqstandyqtardyń jalpy sanynyń 73,1%-y otbasyn ómirdiń máni retinde sanaıtynyn aıtqan. Sondaı-aq jaýaptardyń ishinde 39%-y «áýlettiń erteńi», 29%-y «baqyt pen mahabbat», 16,9%-y «jaýapkershilik pen mindettemeler», 7,9%-y «qoǵamnyń negizi» jáne 1,6%-y «jalǵyzdyqtan qutqarý» dep jaýap bergen. Onyń ishinde áıelderdiń 75,1%-y jáne erlerdiń 51,3%-y otbasyn «áýlettiń erteńi» dep sanaıdy.
«Ata-analardyń 69,3%-y «kópbalaly bolǵyńyz kele me?» degen suraqqa, «Iá, men árqashan kópbalaly bolǵym keldi» dep jaýap berdi. Suralǵan myńdaǵan respondentterdiń 65,2%-y tórt balany tárbıeleýde, 34,8%-y bes jáne odan da kóp balany tárbıeleýde. Saýaldama nátıjesi boıynsha, otbasylyq juptardyń kópshiligi (78,9%) ózderiniń otbasylyq qarym-qatynastaryn «óte jaqsy, biz bir-birimizdi súıemiz jáne qurmetteımiz» dep baǵalady. Zertteý sondaı-aq kóptegen adamnyń pikirinshe, otbasylyq qatynastardy nyǵaıtatyn mańyzdy sapa mahabbattan góri qurmet ekenin kórsetti. Suralǵandardyń 68,2%-y osylaı sanaıdy. Sondaı-aq otbasylyq respondentter arasynda 90,2%-y ómirine rıza ekendigin atap ótti, bul rette ajyrasqan adamdardyń arasynda ómirine rızalyǵyn 73,9%-y atap ótti. 70,4%-y balalardy tárbıeleýde kúsh qoldanýǵa teris qaraıdy, bul orynsyz jáne durys emes dep sanaıdy. Qazaqstandyq ata-analar ózara túsinistik, qurmet, mahabbat sııaqty emosıonaldyq faktorlarǵa kóńil bóledi», dep atap ótti otbasy ınstıtýtyn zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Juldyz Battalova.
Aıta ketý kerek, bul zertteý Qazaqstanda alǵash ret ótkizildi. Zertteý qorytyndysy boıynsha osy máselege múddeli memlekettik organdar men basqa da uıymdar úshin usynymdar ázirlenetin bolady. QQDI «Rýhanı jańǵyrý» Otbasy ınstıtýtyn zertteý ortalyǵy áleýmettik ınstıtýt retinde otandyq jáne halyqaralyq tájirıbeni zerdeleý, otbasynyń problemalyq aspektilerin sheshý boıynsha usynystardy zertteýmen, taldaýmen, ázirleýmen jáne qazaqstandyq otbasylyq saıasattyń jaı-kúıi týraly jyl saıynǵy Ulttyq baıandamany daıyndaý úshin statıstıkalyq jáne áleýmettik derekter bazasyn qurýmen aınalysady. Instıtýt «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrýdyń barlyq qatysýshylarynyń tıimdi qyzmetin ǵylymı-ádistemelik qamtamasyz etý úshin quryldy. Baǵdarlamanyń arnaıy jobasyna kiretin «Týǵan jer», «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy», «Latyn álipbıine kóshý», «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet», «100 jańa oqýlyq», «100 jańa esim» baǵdarlamalary bar.
Otbasy – ulttyń altyn dińgegi. Ony saqtaý, qorǵaý er men áıeldiń aryna júktelgen qasıetti paryzy. Jaqynda ǵana ómirden ótken belgili jýrnalıst Beısen Quranbek úılenetin kezinde otbasynyń 7 qaǵıdasyn jasaǵan eken.
«Syılastyq birinshi kezekte turý kerek. «Úılengen kúnnen bastap meni «siz» deısiń» dedim. Bastapqyda «siz» degeni qulaqqa túrpideı estilip, kúlkige kómilip qalǵanmyn. On bes jyldan beri «siz» degen sóz otbasymyzdyń tatýlyǵynyń tiregine aınaldy. Dostarymnyń áıelderi bireýi 5 jyldan soń, bireýi 8 jyldan soń, bireýi 10 jyldan keıin kúıeýlerin «siz» deı bastady. Anasy ákesin «siz» dep syılap tursa, bala da ákesin qurmetteıtinin túsindi; Seniń ata-anań – meniń ata-anam, meniń ata-anam – seniń ata-anań. Baldyzyma aqyl aıtsam, týǵan qaryndasyma aıtqandaı aıtam, kelinshegim qaınysyna uryssa, týǵan inisine urysqandaı urysady; Qandaı syıly qonaq kelse de, úıimizge ishimdik kirgizbeımiz; Balalarymyzdy mektepke deıin han sııaqty syılaımyz, mektep kezinde shákirt sııaqty tárbıeleımiz, mektepten soń dos sııaqty syrlas bolamyz, biraq aqyl aıtpaımyz; Renjisip qalsaq, 5 mınýttan soń sóılesemiz. «Jaqsy adamnyń ashýy sháı oramal kepkenshe, jaman adamnyń ashýy basy jerge jetkenshe». Bireýimiz qylt etsek, ekinshimiz ýaqyt sanap otyramyz; Bizdiń úıde er-azamat esep bermeıdi, telefon soǵyp: «Qaıda júrsiń? Qashan kelesiń?» degen suraq qoıylmaıdy. Keıbir dostarymnyń áıelderi telefonmen «Qaıda júrsiń qańǵyryp?» dep jatqanyn estigende, telefony bolmaǵan bizdiń ata-babalar ne degen baqytty dep oılaımyn; Eshqashan ajyraspaımyz. Maǵan áıel tabylady, oǵan kúıeý tabylar, al balalarǵa bóten bireý áke-sheshe bola almaıdy», delingen jýrnalıstiń jazbasynda.
Álemderdiń Rabbysy Alla taǵala erli-zaıyptylarǵa: «Sender bir-birlerińe kıimsińder», deıdi. Islam ǵulamalary bul aıatty bylaı tápsirlegen: «Kıim – adamdy tabıǵattyń ystyq-sýyǵynan qorǵaıdy. Sol sııaqty erli-zaıyptylar da ómirdiń qaıǵysy men qýanyshynda da bir-birine qorǵan bola bilýi qajet. Kıim – adamnyń kórki. Er men áıel de bir-biriniń kórkin kıimdeı kirgize bilýi shart. Kıim – adam denesine eń jaqyn zat. Dál sol sekildi erli-zaıypty jandar da bir-birine jaqyn bola bilýi mindetti. Kıim – adam denesindegi kemistikti jasyrady. Sol sııaqty erli-zaıyptylar da bir-biriniń jaqsylyǵyn asyryp, jamandyǵyn jasyra bilýi shart», degen eken.
Qazaq «Úılený ońaı, úı bolý qıyn» degen qanatty sózdi bekerden beker aıtpasa kerek. О́ıtkeni kóp jastar úılený degenge toı jasaý dep qaraıtyn sekildi. Negizgi mindet pen jaýapkershilik toıdan keıin bastalatynyna mán bermeıdi. О́mirden tájirıbesi az órimdeı jastar moınyna túsken kishigirim synaqqa synyp ketip, bir-birin túsine almaı eki jaqqa ketedi. Aırandaı uıyǵan áýlettiń oıran bolmaýy úshin ne isteý kerek?
«Elimizdegi ajyrasýdyń basty sebebi – jastardyń otbasy qurýǵa daıyn emestigi. Mundaı paıymǵa arnaıy júrgizgen saýaldamadan keıin keldim. О́tkir turǵan ózekti máseleni sheshý úshin joǵary oqý oryndarynda «Otbasy qurý negizderi» degen pán engizý qajet. Sebebi bilim berý ınstıtýty adamdy tek qana ıntellektýaldyq turǵyda daıyndamaý kerek. Ony ómir súrýge de daıyndaý kerek. Sondyqtan da «Otbasy qurý negizderi» degen pánniń aıasynda ana bolý, áke bolýdy oqytyp, sonymen qatar otbasynyń qarjylyq josparyn jasaýdy da úıretkenimiz jón dep sanaımyn», deıdi áleýmettanýshy Aısulý Tursynbaıqyzy.