Sortóbe búkken syr

Ejelgi ańyzda Qorqyt baba dúnıege keldi delinetin Jankent osyǵan deıin de az zerttelgen joq. Biraq Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ «Arheologııa jáne etnografııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵy men oblystyq tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaý mekemesiniń mamandary birlese atqaryp jatqan bul jolǵy qazba jumystarynyń jóni bólek. Mamandar Qazaly aýdany aýmaǵyndaǵy tarıhı qala­shyq­ta stratıgrafııalyq qazba ju­mystaryn júrgizip, ashylǵan tur­ǵyn úı bólmelerin, onyń ishindegi ınter­erlerin qaıta qalpyna ke­l­tirýdi josparlap otyr. Bul ashyq aspan astynan mýzeı jasap, tý­rıs­terdi tarıhı orynǵa tartý joba­sy­nyń bir bóligi.

Qazba jumystary barysynda qala tirshiliginen mol maǵlumat beretin qundy arheologııalyq jádi­gerler, qysh ydys synyqtary áli de tabylyp jatyr eken. Osy jyl­ǵy jospar boıynsha qalanyń soltústik qabyrǵasy betindegi eki munara tolyqtaı ashylýy kerek.

Qarmaqshy aýdanynyń orta­ly­ǵy Josaly kentinen batys­qa qaraı 15 shaqyrym jerde ornalasqan Sor­tóbe mamandar nazaryna keıin ilikken tarıhı nysannyń biri. Eń alǵash osydan 12 jyl buryn belgili arheolog Joldasbek Qur­man­qulov bastaǵan Shirik-Rabat arheologııalyq barlaý toby men ǵalym Madııar Eleýov jetekshilik etetin «Arheolog» halyqaralyq ǵylymı-zertteý ortalyǵy» mamandary Sortóbede bolyp, sý shaıyp bara jatqan qalashyqtyń jobasyn syzyp, sýretke túsirip, tabylǵan qundy jádigerlerdiń sýretterin jarııalap, el nazaryn aýdarǵan edi.

– Oblys ákimdiginiń qol­da­ýy­men júrgizilip jatqan zertteý jumystarynyń maqsaty sý shaıyp, joıylý aldynda tur­ǵan ortaǵasyrlyq Sortóbe I jáne II qalashyqtaryndaǵy arhı­tek­tý­ralyq qurylystardy saqtaý, esker­tkishterdi ashyq aspan asty murajaıyna aınaldyrý jáne óńirdiń týrıstik kartasyna engizý. Qala ornyn zertteýge bizden bólek Reseıdiń Shyǵys mýzeıi, Túr­kııanyń Izmır ýnıversıteti, Ger­manııanyń Eberhard-Karl atyn­da­ǵy Tıýbıngen ýnıversıteti ma­mandary jumyldyrylǵan, – deı­di Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ «Arheologııa jáne etnografııa» ǴZO jetekshisi, PhD doktory Ázilhan Tájekeev.

Sortóbe I, Sortóbe II dep belgi­­lengen qos qalashyqtyń alǵash­qy­sy­nyń batys qabyrǵasynyń 80, ońtústik qabyrǵasynyń 70 metri saqtalǵan, bıiktigi 3,5-4 metr bolatyn tóbeniń soltústik jáne shyǵys betkeıin Syrdarııa ózeni tolyq shaıyp ketken. Qala­shyq­tyń keramıkalyq kesheni óte baı, osy jerden tabylǵan VII-VIII ǵasyrlar zattaryna tán búıi­ri ıindi, qabyrǵasy búıirinen erneýine qaraı syrtqa ıilgen tostaǵandar Jetiasar III kezeńine jatatyn jádigerler men Otyrar qalasynan qazylyp alynǵan zattar arasynan ushyrasady. Sonymen qatar IX-X ǵasyrlarǵa jatatyn ústinde oıyp salynǵan syzyqty órnekteri bar qaqpaqtar, ártúrli maqsatta paıdalanylǵan «qoshqar» beınesindegi kýlttik buıymdar kóp kezdesedi.

Qazir Sortóbe I qalashyǵynyń ońtústik-batys qabyrǵalary jáne úılerdiń oryndary arshylýda. Osynyń nátıjesinde qalashyqtyń joǵarǵy mádenı qabattary VIII-IX ǵasyrlarda bolǵan degen boljam jasaldy. Qaladaǵy tir­shi­lik Syrdarııa ózeni arnasynyń aýy­sýy­­na baılanysty toqtap, mundaǵy halyq Jankent baǵytyna yǵysýy múmkin. Ázirge bul tek boljam ǵana. Qalanyń paıda bolǵan ýaqyty, ómir súrgen kezeńderi jáne ondaǵy tirshiliktiń toqtaýyna sebep bolǵan jaǵdaılar keleshekte júrgiziletin arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjesinde anyqtalady.

Sonymen qatar Sortóbe II qalashyǵynyń sıtadel bóligi qolǵa alyndy. Qazba barysynda arshylǵan qurylys nysandary men jádigerler kesheni Sortóbe II-niń HII-HIII ǵasyrlarda úlken mádenıet ortalyǵy bolǵanyn kórsetedi.

– Qazaqstannnyń ortaǵasyrlyq arheologııasynda Oǵyz kezeńi týraly derek tym tapshy bolyp keldi. Sortóbede júrgiziletin ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjesinde sol kezeńniń arheo­lo­gııalyq mádenıeti týraly jan-jaqty, keshendi málimetter alýǵa bolady. Keleshekte bul qalashyqtar ortaǵasyrlyq Oǵyz kezeńine qatysty úlgili eskertkishterdiń birine aınalýy múmkin, – deıdi Ázilhan Áýezhanuly.

Ǵalymdar Sortóbe eskert­kish­ter toby Qorqyt ata qorymyna eń jaqyn oǵyz kezeńiniń qurylystary ekendigin aıtady. Sol sebepti Qorqyt ata kesheni – Josaly – Sortóbe baǵyttary boıynsha týrıs­tik marshrýt engizý qajet. «Jasy» IH ǵasyrǵa sáıkes kelip otyrǵan qalashyqtyń joǵarǵy qabaty Qorqyt atanyń ómir súrgen kezeńine sáıkes keledi. Demek, ondaǵy qazba ju­mys­ta­rynyń nátıjesinde Qorqyt baba zamanyndaǵy turǵyn úı­ler­diń qandaı bolǵandyǵyn bilý­ge múmkindik týyp tur. Tipti etnografııalyq derekterde kez­de­setin Ordazy qalashyǵy osy Sor­tó­be bolýy múmkin.

Jergilikti ákimdiktiń qol­daýy­men arheologtar bıyl tamyz aıyn­da orta ǵasyrlyq kezeńniń taǵy bir tańǵajaıyp tábárigi Asanas qa­la­synyń ornyn zertteý­ge kirisedi.

QYZYLORDA