Qytaı men Úndistan arasyndaǵy shekara daýy talaı jyldan beri sheshilmeı keledi. Ásirese Gımalaıdy bólisý máselesi qıynǵa soǵyp tur. Taıaýda álemdegi eń bıik taýdyń mańynda eki eldiń sarbazdary tóbelesip, sońy halyqaralyq janjalǵa ulasýǵa sál qaldy. Endi, jýngolar da, úndiler de tásilin ózgertip, aqparattyq shabýylǵa kóshti.
Jalpy, Qytaı men Úndistandy bóletin shekara daýy kúni keshe bastalǵan joq. Ǵasyrlarǵa sozylǵan bul janjaldy sheshý kelisimine alǵash ret XIX ǵasyrda qol qoıylǵan. Biraq Úndistandy Ulybrıtanııanyń jaýlap alýyna baılanysty atalǵan qujat kúshin joıǵan-tuǵyn. Keıinirek Úndistan táýelsizdigin alsa da, Qytaımen aradaǵy shekara máselesi túbegeıli sheshilgen joq. Aksaıchın men Arýnachal-Pradesh aýdandary men birneshe aımaqqa eki memleket te áli kúnge deıin talasyp otyr. Al 1962 jyly shekara mańynda qaqtyǵys bolyp, sońy qarý kezenýge ulasqan-dy. Bir aıdan keıin ǵana qos tarap áýpirimdep júrip atysty toqtatýǵa kelisti. Sodan beri shekara daýy eń ózekti máselege aınalyp, 3448 shaqyrymdy demarkasııalaý múmkin bolmady.
Bıylǵy mamyrdan bastap shekara mańynyń taǵy da tynyshy ketti. Máselen, 5 mamyrda Shyǵys Ladakhta qytaılyq jáne úndistandyq 400-ge jýyq sarbaz jappaı tóbelesti. Al 9 mamyrda Úndistannyń Sıkkım shtatynyń shekara beketinde eki eldiń jaýyngerleri taǵy da judyryqtasty. Budan keıin taǵy eki ret áskerıler shekisip qalǵan. Bir aıtatyny, sarbazdar qarý qoldanǵan joq. Esesine, júzden astam jaýynger túrli dene jaraqatyn aldy.
Osyǵan baılanysty, Qytaı men Úndistan shekara mańyna qosymsha ásker men qarý-jaraq jetkizdi. Beıjiń bıligi Halyqtyq azattyq áskeriniń birneshe bólimin jetkizip, áskerı ushaqtaryn taýly aımaqta soǵysýǵa laıyqtap qaıta jaraqtady. Al Nıý-Delı tarapy shekara mańyna aýyr artıllerııa polktaryn ornalastyryp, birneshe batalon jaıaý ásker ákeldi.
Oqıǵanyń bulaı órbýine halyqaralyq qoǵamdastyq ta alańdaýshylyq bildirgen. AQSh prezıdenti Donald Tramp shıelenisti sheshýde Úndistan tarapyna qoldaý bildiretinin aıtyp, araǵaıyn bolýǵa daıyn ekenin jetkizgen. Aq úı basshysynyń bul usynysyn Beıjiń bıligi qabyldamaı, úshinshi tarapty qajet etpeıtinin málimdedi. Úndistan da D.Tramptyń bastamasyna qoldaý kórsetpedi.
Kóp uzamaı Beıjiń de, Nıý-Delı de oqıǵa baqylaýǵa alynǵanyn habarlap, kez kelgen túsinispeýshilik dıplomatııalyq jolmen sheshiletinin atap ótti. Osylaısha, 6 maýsymda ekijaqty kelissózder júrgizildi.
Úndistan syrtqy ister mınıstrliginiń habarlaýynsha, eki memlekettiń áskerı basshylary kezdesip, shekaradaǵy máseleni beıbit sheshý týraly kelissóz júrgizgen. Biraq jıyn barysynda naqty ne aıtylǵanyn, qandaı kelisim jasalǵanyn bilý qıyn. О́ıtkeni Beıjiń bıligi de, Nıý-Delı bıligi de aqparatty óz yńǵaıyna buryp, qajet tusyn ǵana kórsetýge daǵdylanǵany qasha-a-an! Onyń ústine, qos tarap ta shıelenisti jumsartýǵa qol jetkizgen soń basqa tásilge – aqparattyq soǵysqa kóshti.
Mysaly, ótken senbidegi kezdesýdiń aldynda qytaılyq buqaralyq aqparat quraldary Halyqtyń azattyq áskeriniń (PLA) aımaqta jattyǵý jıynyn ótkizgenin habarlady. Ushaqtar men sarbaz toly kólikterdi kórsetken medıa ókilderi bul oqıǵany Qytaıdyń qajet jaǵdaıda shekara mańynda jedel túrde ásker tógýge qabiletti dep jazdy.
Al Hindustan Times gazetiniń strategııalyq qatynastar jónindegi sarapshysy óz maqalasynda Qytaı buqaralyq aqparat quraldarynda aıtylǵandardy ótirikke shyǵaryp, Beıjiń bıligi dezınformasııalyq naýqan bastady dep aıyptady. Sondaı-aq Qytaıdyń bul qadamyn sasqalaqtap, kelissóz júrgizýge daıyn emestigine balady.
Mundaı «soǵys» buqaralyq aqparat quraldarynda ǵana júrgen joq. Úndistannyń birqatar laýazymdy tulǵalary da Qytaıdyń áreketin aıyptady. Ishki ister mınıstri Amıt Shahtyń aıtýynsha, Úndistan shekarasyn buzýǵa jasalǵan ár áreketke aıamaı qarymta jasaýǵa ázir.
«Keıbireýler AQSh pen Izraıl ár sarbazynyń tógilgen qany úshin kek alýǵa qabiletti jáne ázir ekenin aıtady. Modı bul tizimge Úndistandy qosty», dedi A.Shah.
Qorǵanys mınıstri Radjnat Sıngh ta kez kelgen áskerı is-qımylǵa daıyn ekenin jetkizdi. «Úndistan bıligi bizdiń namysymyzdy taptatýǵa jol bermeıtinin basqalarǵa eskertip qoıǵym keledi. Úndistannyń saıasaty anyq: biz esh memlekettiń tutastyǵy men birligine nuqsan keltirmeımiz, sol sekildi kez kelgen eldiń birligimiz ben tutastyǵymyzdy buzýyna jol bermeımiz», dedi ol.
Uzaq ýaqyt boıy sheshilmeı kelgen shekara daýynyń keıingi kezde qyza túsýiniń birneshe sebebi bar. Birinshiden, Qytaıdyń syrtqy saıasattaǵy strategııalyq qadamdary kórshiles jatqan memleketterge de salqynyn tıgizýi múmkin. Mysaly, Qytaı teńizi, Taıvan máselelerindegi Beıjiń bıliginiń ustanymy shekaralas elderge úlken eskertý ekeni anyq. Muny eskergen Úndistan azýly aıdahardyń ashýyna tıip almaýdy ári óziniń ulttyq múddesin qorǵap qalýdy maqsat etedi. Sondyqtan shekara mańynda jonyn kújireıtip qoıý artyq etpeıdi. Budan bólek, osy qadam arqyly Qytaı da kórshilerine AQSh-pen tym jaqyn qarym-qatynas ornatpaýdy «eskertip» qoıýdy jón sanaıdy.
Qysqasy, Qytaı men Úndistan qarýly qaqtyǵystyń aldyn alǵanymen, endi aqparattyq soǵysqa kóshti. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, eki tarap ta soǵysýǵa qumartpasa da, bir-birine eskertý jasap qoıýdy jón sanaıdy. Beıjiń bıliginiń keıingi kezde syrtqy saıasatta mundaı qadamdarǵa jıi barýy kórshiles memleketterdi oılandyrmaı qoımaýy tıis.