«Tynyq muhıtynyń jady joq», deıdi eken Amerıka qurlyǵynyń baıyrǵy jurty. Uly sýlardyń esinde eshteńe qalmaıdy, ýaqyt daýyly sapyryp, shaıqap, shaıyp ketedi. Eshteńe bolmaǵandaı. Al dalanyń jady she?
Ejelgi órkenıetterdiń, kóne halyqtardyń jurty, qalalar, qum astynda qalǵyp jatqan, alyp maqulyqtardyń súıekteri, altyn hanzadalardyń dúnıesi, tipti kitaptar – topyraqqa aınalǵan, túrtip qalsań, tutas dáýirler úgitilip ketetin. Osynyń bári – dalanyń jady. Jańa ǵasyrlar salǵan jaraqaty da jazylmaıdy eken. Keı ǵasyrdyń qolynda qalam bolsa, kóbiniń qolynda qylysh bolady.
Teńiz degen tańǵajaıyp qubylys. Tolqyp jatyr. Tiri sekildi. Jany bar sekildi. Ol eshteńeni umytpaǵandaı.
Teńiz eshteńeni umytpaıdy degenim sol edi, ishimnen kúbirlep, daýysym shyǵyp ketti me, qasymda turǵan túrik shaıyry «gúldi tastaý kerek» degendeı ıshara bildirdi. Qolymdaǵy bir tal qyzyl raýshandy Kaspıı teńizine laqtyra tastadym. Tas emes qoı, jaqyn mańdaǵy tolqynnyń alaqanyna tústi. Tolqyndar sol bir tal gúlge talasqandaı, topyrlaı kelip, shýlasa qaldy. Júrginshiler aılaǵynda turǵan júzden astam adam qoldaryndaǵy gúlderin kezek-kezek Kaspııge tastap jatty. Múshfıqtyń rýhyna etken mezireti.
Mıkaıl Múshfıq – bizdiń Sultanmahmut, Maǵjandar sııaqty ǵoı deımin taǵy da ishimnen, teńizde júzip júrgen qyp-qyzyl gúlderge qarap. Sultanmahmuttaı deıtinim – otyzdyń mańynda opat bolypty, Maǵjandaı degenim – stalındik repressııanyń qurbany bolǵan eken. Ázerbaıjan halqynyń dańqty perzenti. Uly aqyn. Jyl saıyn maýsym aıynda Mıkaıl Múshfıqtyń týǵan kúni aıasynda «Aqyndar kúni» merekesi ótedi eken. Teńizge gúl laqtyrý sol merekeniń azaly sıpatyn ańdatady.
Jastyqpen birge jaqsy
kúnderge jetermin,
Jańa bir týǵan aıdyń
syryndaı ekenmin,
Qara daýyl, sen Hazar
ústinde qutyrma,
Aq jelkenimdi albyrt
shaǵymda kóterdim,
– degen tusy eken.
1937 jyldyń 4 maýsymynda tań qarańǵysynda Múshfıq óz úıinde tutqyndalady. Uzyn-yrǵasy 20 mınýt tergeýden soń, atý jazasyna kesiledi. Odan keıingi tarıhy aýyzsha jazylady. Onyń birinde – baýyrlastar zıratyna jerlendi delinse, endi biri – Nargın aralynda atylyp, denesi teńizge tastalǵan deıdi. Bizdegi Jańalyq aýylyndaı, jerdi qazsa – bas súıekteri shyǵatyn, qaraqusyn oq tesken.
Mine, ázerbaıjan halqynyń jyl saıyn maýsym aıynda Kaspıı teńizine gúl laqtyrýynyń syry osynda eken. Qyrshyn ǵumyrdyń, balǵyn armannyń, elin súıgen jas júrektiń mazary – teńiz. Onyń besigi de, beıiti de – teńiz, Hazar teńizi.
Múshfıqtyń qurmetine atalyp ótetin «Aqyndar kúnine» túrki tildes elderdiń shaıyrlary da shaqyrylady. Qazaq, qyrǵyz, ózbek, tatar, túrik...
Sol aqyndardyń árbiriniń arystary – repressııa qurbany bolǵan zııalylary bar ǵoı. Súıegi qaıda qalǵany belgisiz. Árkim jaǵalaýdan alystap bara jatqan gúlderge qarap óz oıymen tur. Aqyndaryn júregine jerlegender. Olar da óz Maǵjandaryn, Sákenderin, Ilııastaryn joqtaıdy.