Pandemııa kezindegi panasyzdyq (Álemdegi balalardyń jartysy zorlyq-zombylyqtan zardap shegýde)

«INSPIRE» baǵdarlamasy aıasyn­da­ǵy 155 elde qol jetkizilgen nátıjeler tý­raly alǵashqy esep – balalarǵa zor­lyq-zombylyqtyń aldyn alý jáne oǵan qarsy áreket etýdiń jeti stra­te­gııasynyń jıyntyǵy deýge bolady. Baıandamanyń nátıjeleri barlyq elde osy strategııalardy iske asyrýdy kúsheı­týdiń qajettiligin dáleldeıdi.

DDU bas dırektory, doktor Tedros Adhanom Gebreııýs: «Balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqqa aqtaý joq. Onyń aldyn alýǵa arnalǵan ǵy­ly­mı negizdelgen sheshimder bar, ony barlyq elderge qoldanýǵa keńes be­remiz. Balalardyń densaýlyǵy men amandyǵyn saqtaý bizdiń qazir­gi jáne bolashaqtaǵy ujymdyq densaý­ly­ǵy­myz ben amandyǵymyzdy qor­ǵaý­da mańyzdy ról atqarady», dedi.

Jańa baıandamaǵa sáıkes, álemdegi balalardyń jartysy nemese jylyna shamamen 1 mlrd bala jaraqat alýǵa, múgedektikke jáne ólimge áke­le­tin fızıkalyq, jynystyq nemese psıhologııalyq zorlyq-zombylyqqa ushyraıdy, óıtkeni kóptegen elder olardy qorǵaýdyń belgilengen stra­­te­gııalaryn ustanbaı otyr. Kez kelgen daǵ­darys nemese tótenshe jaǵ­daı ba­lalarǵa qatysty zorlyq-zom­by­lyq jaǵdaıyn nasharlatady, ony COVID-19 pandemııasy kezindegi jaǵ­daı kórsetip otyr.

«COVID-19 pandemııasymen jáne soǵan baılanysty mektepterdiń jabylýy kezinde biz ınternettegi zorlyq-zombylyq pen jekkórýshiliktiń, onyń ishinde qorlaýdyń órshýin baı­qa­dyq. Endi mektepter qaıta ashyla bastaǵanda, balalar mektepke ora­lý­ǵa qatysty alańdaýshylyqtaryn bil­dirýde. Mektepterdiń qaýip­sizdigin qam­ta­masyz etýge bárimiz bir­deı jaý­ap­tymyz. Mekteptegi jáne jalpy qoǵamdaǵy zorlyq-zombylyqty toqtatý úshin birigip áreket etýimiz kerek», dedi IýNESKO-nyń Bas dırektory Odrı Azýlaı.

Qazaqstan Úkimeti halyqaralyq seriktestermen jáne azamattyq qoǵam uıymdarymen birlesip, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqpen kú­re­sý­ge qarajat bóledi. Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq qurbandaryna qyzmet kórsetý, balalarǵa qatysty jy­nystyq zorlyq-zombylyqqa qyl­mystyq jaýapkershilik jáne bala­larǵa qatysty zorlyq-zombylyq týraly habarlaý tetikteri úshin zań­na­ma kúsheıtildi. Patronat medbı­ke­lerdiń otbasylyq saparlary júıe­si balalarǵa qatysty zorlyq-zom­by­lyq­tyń aldyn alýǵa jáne ony joıýǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar ınternat tıpindegi jabyq mekemelerde turatyn balalardyń quqyqtarynyń saqtalýyn baqylaýdyń táýelsiz júıesi engizildi. Bıyl bala quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy turý jáne jasóspirimder arasyndaǵy sýısıdtik máselelerdi sheshý bo­ıynsha 2020-2023 jyldarǵa arnalǵan keshendi Jol kartasy qabyldandy.

«Biz Qazaqstan Úkimetiniń balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqty joıý baǵy­tyndaǵy ilgerileýshiligin qol­daı­myz. COVID-19 pandemııasy úıdegi zorlyq-zombylyqpen kúresý jáne balalardyń quqyǵyn qorǵaý qajet­tiligin kúsheıtti. Karantın jáne mek­tep­terdi jabý ony shuǵyl tap­syr­maǵa aınaldyrdy. Balalarǵa qatys­ty zorlyq-zombylyqty toqtatý Qazaq­stan­daǵy IýNISEF-tiń basym baǵyty», dedi IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy ókili Artýr van Dızen.

IýNISEF áleýmettik jaǵynan osal toptardaǵy balalarǵa, múgedek balalarǵa jáne ınternat mekemelerinde turatyn balalarǵa erekshe nazar aýdara otyryp, balalardyń zorlyq-zombylyǵynyń aldyn alý jáne qorǵaý boıynsha Qazaqstan Úkimetimen tyǵyz qarym-qatynas jasaıdy. 2013-2017 jyldary aralyǵynda IýNISEF Qazaqstandaǵy memlekettik organdarmen birlesip, oqýshylardyń arasynda psıhoáleýmettik daǵdylaryn damytý, sonymen qatar qaýip faktorlary men zorlyq-zombylyq jaǵdaılaryna jaýap berý tetikterin ázirleý úshin mekteptegi zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý baǵdarlamasyn jasap, synaqtan ótkizdi.

Ulttyq bilim akademııasynyń qol­daýymen bul ádis bilim berý júıe­­siniń standarttary men quzy­ret­terine engizilýde. 2018 jyly IýNISEF balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń barlyq túriniń ja­ǵym­syz saldary jáne bilim berýdegi oń kózqarastardyń mańyzy týraly halyqtyń habardarlyǵyn arttyrý maqsatynda aqparattyq-túsin­di­rý jumystaryn bastady. 2020 jyly IýNISEF Bilim jáne ǵylym mınıs­tr­li­giniń qoldaýymen, Ulttyq eriktiler jelisimen birlesip, oqýshylar men muǵalimderge mektepterdegi qorlaý máselesin sheshýge kómektesý úshin Qazaqstannyń 5 óńirinde jastardy eriktiler retinde tartady. Búginde 2 myń bala men 1500 ata-anaǵa onlaın sabaqtar ótkizildi. IýNISEF memlekettik organdarmen birlese otyryp, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqqa qarsy áreket etý boıynsha qajetti is-sharalardy josparlaý­dy kúsheıtý maqsatynda balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq týraly ákimshilik derekkózderdi taldaýǵa bastamashylyq etti. Qazaqstan Úkimeti men Prezıdent janyndaǵy Áıelder jáne otbasylyq-demografııalyq saıa­sat jónindegi ulttyq komıssııanyń qoldaýymen IýNISEF BUU agenttik­te­rimen birlesip, otbasylyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jáne oǵan qarsy áreket etý, qyzdar men áıelderdiń genderlik kemsitýshiliginiń aldyn alý, ata-analyq daǵdylaryn nyǵaıtý baǵdarlamalaryn damytý boıynsha jumystar júrgizedi.

«Ár otbasynyń ál-aýqaty, bul – eń aldymen, qoǵamdaǵy turaqtylyq pen memlekettiń tabysty damýynyń negizi. Búgingi tańda otbasy ınstıtýtyn, ásirese jahandaný prosesinde kúsheıtý qajet. Qazaqstan qabyldaǵan barlyq sharalar qoǵamda áıelder men balalarǵa qatysty quqyq buzýshylyqtarǵa «nól tózimdilik» atmosferasyn qurýǵa baǵyttalǵan. Byltyr Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna zorlyq-zombylyqtan zardap shekken balalardy, sondaı-aq olardyń otbasylaryn qorǵaýdyń tutas baǵdar­la­masyn qurýdy tapsyrdy.

Qazir Ulttyq komıssııa áıelder men balalardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan jańa quraldar tizimin jasaýda. Bizdiń mindetimiz – problemalardy bólek sheshpeı, ony joıýǵa múmkindik beretin júıeli sharalardy daıyndaý», dedi Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıa­sat jónindegi ulttyq komıssııanyń tóraıymy Lázzat Ramazanova.

Aıta ketken lázim, esepke arnalǵan derekter 2018 jáne 2019 jyldar arasynda júrgizilgen saýaldamada jınaldy, oǵan 155 eldiń 1 myńnan astam sheshim qabyldaýshylarynan jaýap alyndy. 2016 jyly iske qosylǵan INSPIRE strategııalary zańdardyń iske asyrylýyn jáne saqtalýyn qamta­masyz etýdi; zorlyq-zombylyqqa jol bermeý úshin normalar men qun­dy­lyqtardy ózgertýdi; balalarǵa qaýip­siz fızıkalyq jaǵdaı jasaýdy; ata-analar men qamqorshylarǵa qoldaý kórsetýdi; kiristerdi jáne eko­nomıkalyq qaýipsizdik pen turaq­ty­lyqty nyǵaıtýdy; is-áreket etý qyzmetteri men zardap shekkender­ge qoldaý kórsetý qyzmetterin jetil­di­rý­di; balalarǵa bilim berý jáne ómirlik daǵdylardy usynýdy kózdeıdi.