MÚMKINDIKTERDI ISKE ASYRAR SÁT

2010 jyl Qazaqstan úshin el ekono­mı­­kasynyń daǵdarystan baıaý shyǵa bas­taǵanymen ǵana emes, elimizdiń baýyr­las Reseımen jáne Belorýssııamen Keden oda­ǵyna kirýimen este qalatyny kúmánsiz. Úsh eldiń ıntegrasııasy jónindegi saıası sheshimniń taza ekonomıkalyq maq­sattardy kózdeıtindigine eshkim daý týdyra qoımas, osyǵan baılanysty eli­mizdiń ekonomıkasynyń, kásipkerliginiń jáne halqynyń aldynda jańa múmkin­dik­ter men perspektıvalar ashylady. Eń bastysy, munyń barlyǵy erteden kele jat­qan ortaq tarıhy, mentalıteti bar jáne mádenı, dostyq jáne týystyq baıla­nystaryn joǵaltpaǵan úsh eldiń azamat­tarynyń ál-aýqaty men ómir súrý deńgeıin arttyrý jaıly jaǵdaı týdyrý úshin jasalýda. Batys Qazaqstan oblysy Reseı Fe­derasııasynyń bes iri ekonomıkalyq or­talyqtarymen – Astrahan, Volgograd, Saratov,  Samara, Orynbor oblys­tary­men uzaqtyǵy bir jarym myń kılometr­den asatyn kedendik shekaraǵa ıe, osyǵan baılanysty barynsha tyǵyz ekonomı­kalyq jáne mádenı baılanysta. Oblys aýmaǵy boıynsha Eýropa men Azııany baı­lanystyratyn negizgi kólik magıs­traldary ótedi, álemdegi eń iri Qarashy­ǵanaq munaı-gaz kondensatty kenishiniń, “Odaq”, “Orynbor - Novopskov”, “Buha­ra-Oral”, “Qarashyǵanaq - Orynbor” gaz qubyrlarynyń, “Teńiz-Samara”, “Qara­shyǵanaq - Atyraý - KTK” munaı qubyr­larynyń bolýy óńirge “Qazaq­stannyń Batys qaqpasy” degen strate-gııalyq qolaıly mártebe beredi. Batys Qazaqstan bıznes qoǵamdasty­ǵy jáne tutas alǵandaǵy oblys halqy Keden odaǵynyń qurylýyn jyly qabyl­dady, óıtkeni bul kedendik prosedýra­lardy eleýli jeńildetip, sosyn tolyqtaı joıýǵa múmkindik beredi, ekonomıka damýyndaǵy júıeli ilgerileýge, birlesken óndirister men salalar qurýǵa, tıisinshe taýar­lar men qyzmet kórsetýlerdiń assor­tımentin ulǵaıtýǵa, jańa jumys orynda­rynyń aıtarlyqtaı ósýine kepildik beredi. Bul degen – jumyspen qamtý, jalaqy, kóp­tegen áleýmettik baǵdarla­malardy jú­zege asyrý, bul – shekaradaǵy artyq tó­lem­der men alymdardy joıý esebinen azyq-túlik ónimderi men óner­kásip taýar­lary qunynyń turaqtylyǵy jáne tómen­deýi. Túptep kelgende, bul adamdardyń ortaq ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq keńistikte júrip-turý erkindigi. Biz Keden odaǵynyń óńirlik rynokty keńeıtetinine jáne ony álemdegi baryn­sha tartymdy rynoktardyń birine aı­naldyra otyryp úsh memlekettiń eksport-taryn il­geriletýge jaǵdaı jasaıtynyna senimdimiz. Mysalǵa, mıneraldy jáne energetıkalyq resýrstardyń iri qoryna ıe bolyp tabylatyn Batys Qazaqstan oblysy mal sharýashylyǵy men ósimdik sharýashy­lyǵynyń daıyn ónimderin óndirýdi jáne eksporttaýdy yntalandyra otyryp, eko­no­mıkanyń shıkizattyq baǵytyn aýysty­rýǵa umtylýda. Birigýdiń Keden odaǵyn qa­lyp­tastyrýǵa qatysqan elderdiń ekonomı­ka­syna, eń aldymen osy elderdiń bıznes-qoǵamdastyǵyna paıda ákeletindigi týraly pikir daý týdyrmaıdy. Biz Keden odaǵy­nyń qurylýyn bıznesti qarapaıym saý­dadan kooperasııa men yntymaqtastyqtyń nusqalaryn izdeýge kóshýge, sonyń ishinde úshinshi elderdiń rynoktaryna shyǵý úshin yntalandyratyn tıimdi baǵdarlama retinde qarastyrǵan jón dep esepteımiz. Eldiń geografııalyq jaǵdaıyn nazarǵa ala otyryp, Qazaqstannyń tek Qytaımen ǵana emes, sonymen birge Ortalyq Azııa elderimen saýda jasaǵany qolaıly jáne áńgime tek kópshilik qoldanatyn taýarlar­dy alyp kirý týraly ǵana emes. Qazaq­standyq bıznestiń, ásirese, shekaralas óńirlerdegileriniń yntymaqtastyqty damytý jónindegi naqty usynystary bar, Keden odaǵynyń, sodan soń birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń  qyzmet etý tıimdiligin talqylaýǵa daıyn. Otandyq bıznes Keden odaǵynda belsendi jumys isteýge daıyn, biraq árbir eldiń zańnamasynda óz erekshelikteri bar, onyń nıýanstaryn biz bilmeýimiz de múmkin. Sondyqtan biz áriptestik baǵdar­la­malardy damytýǵa múddelimiz, reseılik jáne belorýssııalyq bıznesti únqatysýǵa, kooperasııanyń jańa nysandaryn, jumys nusqalaryn, sonyń ishinde úshinshi elder rynogyn izdeýge, shaqyrýǵa daıynbyz. Biz Keden odaǵyn qurý nátıjesinde sózsiz utatyndardyń qatarynda úsh eldiń shekaralas óńirleriniń kásipkerleri bo­latynyna senimdimiz. Qazaqstan bıznes­menderi Keden odaǵyna qatysýshylar ara­synda óndirisin ınvestısııalyq jobalarǵa sáıkes damytý josparlanyp otyrǵan taýar­larǵa qatysty qol jetken kelisim­derge oń baǵa berip otyr. Qazaqstanda ótpeli kezeńde ártúrli salalardaǵy salynyp jatqan zaýyttar­dyń óndiris qýatyna shyqqanyna deıin tómengi stavkalardy qoldaný múmkindigin, sondaı-aq tehnologııalyq qural-jabdyq­tar, olar­dyń quraýshylary men qosalqy bólshek­terin keden bajyn tólemeı ınvestııalyq jobalar sheńberinde alyp kirýge ruqsat etilýin syrtqy ekonomı­ka­lyq qyzmetke qatysýshylardyń barlyǵy qoldap otyr. Jalpy, Keden odaǵynyń Kedendik kodeksiniń aǵymdaǵy jylǵy 1 shildeden bastap kúshine enýi bıznesti qanattandy­ryp otyr, onda Keden odaǵyna qatysatyn elderden shyǵatyn taýarlardy kedendik resimdeýdi joıý kózdelip otyr, bul – bro­kerler qyzmetine, ýaqytsha saqtaý qoı­ma­la­ryna aqy tóleý jáne birqatar lısen­zııalar alý joıylady degen sóz. Qosymsha qun salyǵy men aksızder tóleýdiń keli­silgen tetikteri maquldanyp, qabyldandy. Sózsiz, Keden odaǵy qazaqstandyq shaǵyn jáne orta bıznes shoǵyrlanǵan saýda men qyzmet kórsetý salasyna jan bitiretin bolady. Alaıda, suranystyń paıda bolýy otandyq bıznes tarapynyń usynystaryn qamtamasyz ete almaıdy. Bul jerde de Úkimettiń (qoldaý kórsetý bóliginde) jáne kásipkerdiń óziniń jaýapkershilik aımaǵy qarastyrylady. Osyǵan baılanysty bıznesmender Keden odaǵynyń músheleri­ne tek kedendik tarıfterdi ǵana emes, sonymen birge jeńildikterdi, sýbsıdııalar men basqa da kásipkerler men halyqty qoldaý quraldaryn bir izge salýdy usynyp otyr. Iri ınvestorlar olarǵa bıznesti damy­týǵa tıimdi, janashyrlyq jaǵdaı ja­saıtyn jerlerge keledi. О́zge sózben aıt­qanda, bizder ınvestısııalyq klımattyń jańa jáne jańartylatyn kásiporyndar úshin salyq boıynsha memlekettik prefe­ren­sııalar, memleket-jeke menshik árip­testigi sheńberinde jáne granttyq shart­pen ınjenerlik ınfraqurylymdar usyný, paıyzdyq stavkalardy sýbsıdııalaý, joba­lardy iske asyrýǵa, óndiristik-ındýs­trııalyq ınfraqurylymdy damytýǵa baǵyttalǵan bankter nesıeleri boıynsha ishinara kepildik berý, bıznesti júrgizýge servıstik qoldaý jáne kadrlardy daıyn­daý sııaqty komponentterin barynsha qajyrly paıdalanýǵa tıispiz. Tutyný nesıelerin qaıtadan jandandyrý qajet. Bizdiń kózqarasymyzsha, kóp nárse Ke­den odaǵy jumysynyń bas kezeńinde shı­kizattyq emes basymdyq salalardy  mem­lekettik qoldaýdyń tıimdi qural­daryn sátti tańdaı bilýge baılanysty bolady. Taıaý ýaqytta taraptardyń shekara kontýrlaryndaǵy ózara is-qımyl jóninde kelisimge qol jetkizýi, ishinara alǵanda keden qyzmetteri qalaı jumys isteıtinin, aqparattyq qoldaý kórsetýge qanshalyqty daıyn bolatynyn anyq­taýy, keden beketterindegi is-qımyldyń bir­lesken reglamenti týraly kelisýi qajet. Bul máselelerdi sheshý aıtarlyq­taı qıyn, óıtkeni árbir keden memle­ket­tiń múddesin qorǵaıdy, al endi egemen elderdiń keden qyzmetterine ózgergen jaǵdaıda jumys isteýdi úırený kerek. Keden odaǵy birtutas ekonomıka­lyq keńistik qurýdyń irgetasy bolyp tabylady. Birinshiden, úsh el orasan resýrstyq bazaǵa ıe, sonyń ishinde jetkilikti bilikti jumys kúshi bar. Ekinshiden, syıymdy rynok bar. Bela­rýs, Qazaqstan jáne Reseı ekonomıkalary ózderine jeter­likteı tolysqan. Eń basty­sy – bolashaqta elder ortaq aqsha birligi negizinde valıýtalyq odaq qura alady. Osylaısha, búgingi tańda Keden odaǵyn qurý úderisi keri sheginbes sıpatqa ıe boldy dep nyq se­nimmen aıtýǵa bo­lady. Z.MÝSINA, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri  jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi, Halyqaralyq bıznes-ortalyqtyń dırektory. Batys Qazaqstan oblysy.