Boz dalanyń tósinde tulpar minip tý ustaǵan, naıza ustap jaý alǵan, qol bastap kıeli topyraǵymyzdy aram pıǵyldy dushpan aıaǵyna taptattyrmaı kúni búginge deıin din aman jetkizgen uly babalar mekeni, sol bahadúrlerdiń kisilik bolmysyna, paıym-parasatyna, ulylylyq támsiline aqaý túsirmeı dáriptep kele jatqan táýelsiz baıtaq Qazaqstannyń túgin tartsań maı shyǵatyn qasıetti bólshegi, tolaǵaı tabystyń, berekeli yrystyń bastaýy atanǵan shyraıly óńirdiń biri Aqtóbe dep bilemin.
«El úmitin er aqtar» degen. Tarıhy tereń qart Aqtóbeniń kıeli topyraǵynda kindigi kesilip, jaýda batyrlyq, daýda sheshendik tanytyp, halqynyń bostandyǵy men ultynyń tutastyǵy, jeriniń bútindigin saqtaý jolynda janqııarlyq erlik kórsetip tulǵalyq deńgeıge kóterilgen uly perzentter az emes. Qudaıǵa shúkir, ultymyzdyń ulan-asyr baǵyna qaraı altyn qursaq analarymyz ár ǵasyrda jaýjúrek batyr uldaryn dúnıege ákelip otyrǵan. Solardyń birazynyń esimi búginde ańyzǵa aınalyp, qaıratkerlik tuǵyrǵa kóterilip, tarıhta attary qalǵan.
Aıtalyq Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shapyrashty Naýryzbaı, Taılaq, О́tegen, Suranshy, Er Qosaı, Isataı, Mahambet taǵy basqalarmen qatar Aqtóbe aımaǵynan Tileý batyrdyń esimin erekshe ataýǵa bolady. Onyń qaharmandyq isi – 1681-1684 jyldary jońǵarlarǵa qarsy Saıram qalasy túbindegi shaıqasta Kishi júz áskerine qolbasshylyq etýi men sondaǵy urystardyń birinde qaza taýyp, Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi janynda jerlenýi.
Osyndaı qaıtpas qaısar batyrlar shoǵyrynyń arasynan tama Eset Kókiulynyń da esimi bir tóbe. El aýzynda «Allanyń tasy qatty ma, Esettiń basy qatty ma?» – degen qanatty sóz qalýy onyń osal tulǵa emestigin taǵy bir ańǵartsa kerek. Bul támsil Eset batyrdyń Qalmaqqyrylǵan degen jerde jaýdy talqandaýda kórsetken aıryqsha erligin meńzegendikten paıda bolǵan kórinedi.
Negizinen Eset Aqtóbe jerinde eń qasıetti esimderdiń biri bolyp sanalady. Al jalpy Eset-parsy sózi. Túp-tórkini «Kelisti, laıyqty, jaýjúrek» degen maǵynany bildiredi eken. Biz, qazaq halqy ejelden yrymshylmyz ǵoı. Jaryq dúnıe esigin ashqan nárestege at qoıý máselesine kelgende úlken jaýapkershilikpen qaraımyz. Ár ataýdyń máni-maǵynasyna tereń úńilemiz. Bala – adamnyń baýyr eti bolǵandyqtan árbir sanaly otbasy shańyraqqa shyr etip kelgen sábıge eń jaqsy esimdi qoıýǵa tyrysady. Keıbiri zamanyna saı, el arasynda keń taralǵan, zamanaýı esimderdi qoıyp jatsa, keıbiri ata-babalarynyń, uly tulǵalardyń esimin, keıbiri ejelgi esimderdi berip jatady. «Azamat degen atqa laıyqty, elin qorǵar jaýjúrek jigit bolsyn» degen nıetpen Eset degen esim de kóp taraǵan. Halyq arasynda «erdiń sońy – Eset, pirdiń sońy – Beket» degen ataly sóz qalǵany taǵy bar.
Áıtsede, atalmysh esim azan shaqyrylyp berilgen Iran kósemderin ataq-abyroıǵa bóleı almaǵan. Halqynyń kóńilinen shyqpaǵan, «áıkápir» atanǵan tulǵalar ótken tarıhta. Al Aqtóbe jurtshylyǵy úshin Eset – asa qasterli tulǵa. Olaı deıtinimiz, Eset Kókiuly elimizge keńinen máshhúr qasıetti áýlıe, eren batyr, qyzyl tildi sheshen, top bastar kósem bolǵan. Seksennen asa jyl ǵumyr keship baqılyqqa attanǵanyna san ǵasyrlar ótse de halyqtyń jadynan joǵalmaǵan, zor mártebege ıe asyl tulǵa.
Jaýgershilik zamanda týyp, kúrespen eseıip, er jetken Eset te el qorǵaý joryǵyna erte aralasyp, qaısar, qaıtpas erligimen kózge túsip, batyr atanady. Táýke hannyń tusyndaǵy jeńisti shaıqastarda Eset batyr Kishi júz qolyn bastaıdy. Osyndaı shaıqastardyń birinde Esettiń jaýyngerligine rıza bolǵan Táýke han: «Aıbatyń asa tússin, naızań muqalmasyn, el namysy tuzdyǵyń bolsyn» dep bata bergen eken.
Eset batyr talǵamyna berik keletin tektiler ónegesine, babanyń ósıetine qarap ósti. Shyqqan, ósip-óngen ortasy da elge erekshe tanymal ulylardan quralǵan. Qaıtpas qaısarlyǵynyń arqasynda aımaǵyna «Taımas» – degen atpen belgili bolǵan, shekisse sheginbeıtin, kúresse jeńilmeıtin, alǵan baǵytynan taımaıtyn Kóki batyrdyń balasy. «Áke kórgen oq jonar» – demeı me, halyq danalyǵy. Kóki batyr da Salqam Jáńgir men Jalańtós bahadúr bastaǵan Orbulaq shaıqasynda tabandylyq pen qaharmandyq tanytyp, ójettiktiń rýhyn kórsetken eken. Al anasy Nazym aq kete rýynyń ataqty bıi Balpyshtyń qyzy. «Tektiden nár alǵan tozbaıdy», – degen osy emes pe.
Elimizde talaı tekti tulǵalarmen, týystyq, qandastyq jaǵyn qýalar bolsaq Mańǵystaý óńirinde ómir súrgen áýlıe, pir Beket babaǵa kári naǵashy bolyp keledi. Qazaq Ordasynyń tarıhyndaǵy eń uly, daryndy han, memleket qaıratkeri, dıplomat, qolbasshy Abylaı hannyń eń senimdi qol bastaǵan batyrlarynyń biri qypshaq Nııaz batyrdyń zamandasy retinde syılastyq qarym-qatynasta bolǵan. Esimi áli de elge keńinen tanylmaı turǵan kezde de Ábilhaıyrdy qoldap, ony han kóterip qazaq jasaǵynyń qolbasshysy bolýǵa kóp atsalysty. Sonymen qatar Eset batyr ult sanasynda qatty silkinis týǵyzyp, birikken qazaq qolynyń jońǵar basqynshylyǵyna qarsy júz jyldyq azattyq soǵysynda iri betburys jasaǵan eń úlken jeńisi 1729 jyly Ańyraqaı shaıqasyna Kishi júzdiń týyn ustap sońynan qol ertip barǵanyna tarıh kýá. Ańyraqaı shaıqasy – qazaq jeriniń tutastyǵyn saqtap qalýǵa negiz salǵan qazaq-jońǵar soǵysyndaǵy eń soıqan sheshýshi soǵystardyń biri ekenin bilemiz.
Alaıda Jońǵarııamen uzaqqa sozylǵan asa aýyr soǵysta qazaq jasaqtary tamasha jeńiske jetkenimen ol tabys baıandy bola qoımady. Qazaq handary men sultandarynyń taq talasyna baılanysty alaýyzdyǵy saldarynan bul kúreske Reseı ımperııasy da tartyldy. Ábilhaıyr jeke óz bıligin nyǵaıtý joldaryn jatpaı-turmaı tynymsyz izdestire kelip, 1731 jyly Reseı memleketiniń qoldaýyna súıenýge bel býdy. Kishi júz handyǵynyń Reseımen odaqtasý tusyndaǵy sheshýshi kezeńde Eset batyr da belsendilik tanytqan bedeldi de beldi tulǵalardyń biri bolǵany anyq.
Jalpy, Eset batyrdyń ómiriniń jarqyn tusy Qarasaqal bastaǵan bashqurt halqynyń Reseıge qarsy kóterilisiniń kezi edi. Oısyrata jeńiliske ushyraǵan bashqurt batyry Esetti panalap, qorǵan sanaıdy. Al Reseı jaǵy bolsa bashqurttardy jazalaý maqsatynda olardy ózderine tapsyrýyn talap etedi. Desekte, kedergiler men qıynshylyqtar týyndap, qaýip-qater tónip turǵanyna qaramastan Eset erik-jigeriniń, kúsh-qaıratynyń arqasynda qazaqtardy arqa tutyp kelgen bashqurt jaýyngerleriniń ómirin saqtap, aman alyp qalady. Sondaı-aq ol, dańqty batyr Syrym Datulyna halqynyń azattyǵy jolynda talmaı kúresip, bolashaq urpaqtyń azat ómir súrýi úshin jan aıamaı kúresip, eldi jarqyn ómirge basta dep aq batasyn bergen abyz.
Iá, batyrsyz Otan joq. Otan óz batyrlarymen baı. Batyrdyń basty maqsat-muraty-jerin, týǵan elin basqynshy jaýdan qorǵaý, halyqtyń múddesin qorǵaý. Eset batyr ǵumyrynda 27 ret jekpe-jeke shyqqan eken. Eshkimge esesin jibermegen, ıyǵy jer ıiskemegen, talaı shaıqasta jaýyn jer jastandyrǵan ataqty batyr. Týa bitken bula kúshi men júrek jutqan qaısarlyǵynyń arqasynda oǵan 1743 jyly «tarhan» degen áskerı shen beriledi. Iаǵnı orys armııasyndaǵy eń joǵarǵy ataq. Bul ataqqa Eset batyr qazaqta Shaqshaq Jánibek batyrdan keıin ekinshi bolyp ıe boldy.
Qazaqstannyń batys óńirin zerttegen belgili ǵalym Zákirıddın Baıdosov Eset batyrǵa tarhan ataǵynyń berilýin taldap, mynadaı qorytyndyǵa keledi. Birinshiden, Jánibek pen Eset batyrlar el arasynda óte bedeldi yqpaldy tulǵalar boldy. Olardyń patsha ókimetiniń otarlaý saıasatyn qoldaýynyń úlken mańyzy bar edi. Ekinshiden, basqa sultandar, starshın, bılerge tarhandyqty úlgi qylyp kórsetip patsha úkimetiń qulyna aınaldyrý qajet boldy. Úshinshiden, Jánibek, Eset batyrlar arqyly buqara halyqty patsha taǵyna bas ıdirý bolatuǵyn. Tórtinshiden, patsha sheneýnikteri Jánibek, Esetterdi óz úıirlerine tarta otyryp Ábilhaıyr handy oqshaýlap, onyń bedelin túsirýdi kózdedi. Qoryta aıtqanda, Eset batyrǵa berilgen tarhandyq ataq onyń memleket qaıratkerligin, mámlegerligin moıyndaý edi.
Ábilhaıyr han óltirilgennen keıin onyń ornyna balasy Nuraly han saılanady. Ábilhaıyrdyń kezinde onyń uly Ádil amanatta bolatyn. Jańa jaǵdaıǵa baılanysty talap ózgerdi. Nuraly hannyń óz balasyn berýi talap etildi. Bul talapqa qarsy shyqqan kezde balalaryn amanatqa beretinderdiń sany anyqtalyp, oǵan Nuraly han, Eset, Jánibek batyrlardyń balalarynyń tizimi engizildi. Osy mysaldyń ózinen tarhan batyrlardyń qandaı bedelge ıe bolǵanyn kóremiz. Olardyń esimderi hanmen qatar atalyp, mańyzdy jumysqa tartylyp tur. Patsha bıligi otarlanǵan eldi basqarýda talaı surqııa ádister men tásilder qoldanyp baqty. Orynbor komıssııasynyń bastyǵy I.Neplıýev 1743 jyly 8 shilde kúni Kishi júz jáne Orta júz qazaqtary týraly Senatqa hat jazdy. Bul hatta otarlaý saıasatyn sátti júrgizý úshin jergilikti halyq arasyna iritki salý, arazdyq pen baqtalastyq týǵyzý, eń bedeldi adamdardy jiktep, birin kóterip, ekinshisin tómendetip dúrdarazdyq týǵyzý úshin olarǵa ataq dáreje berý týraly aıtylady. Orynbordaǵy orys ákimshiligi Eset sııaqty bedeldi tulǵalardan kóz jazbaýǵa tyrysty. Jasyryn habarlamalar alynyp, qupııa barlaýshylar jiberilip otyrdy. Olardyń qys qystaýy, jaz jaılaýy únemi baqylaýda boldy. Mysaly, Eset batyrdyń kóshý baǵyttary Syrdarııa ózeniniń tómengi aǵysy, Elek ózeni, Jem boıy, Borsyq qumy bolatyn. Onyń bári eskerilip otyrdy.
Bul jaǵdaılardyń bári Eset batyrǵa aıan edi. Reseıdiń Qazaq jerimen irgeles aýdandarǵa áskerı bekinisterdiń kóptep salynýy ony qatty tolǵandyratyn. Kórshiles estekterdiń (bashqurttar) moınyna ilingen otarlyq buǵaýdyń qazaqqa da kelerin sezinetin.
«Adal ul er bop týsa – el tiregi», – degen ǵoı, Eset batyr shyn máninde eline tirek bolǵan asyl er, adal perzent desek ásirelegendik emes. Et pen súıekten jaratylyp týǵannan soń myna apaq-sapaq ómirdiń qońyr kúzi, aqshamy bolatyny da zańdylyq. Jasyń ulǵaıǵan saıyn egdeliktiń kóleńkesi uzaryp, qarttyqtyń bosaǵasyn attaısyń. Demek, adam balasynyń qartaıýy tabıǵı jaratylys. Eset batyr da salıqaly jasqa jetip, qazynaly qarttyq shaǵyn qarsy alyp, aqtyq demi joryqty saparda emes, óz úıi – óleń tóseginde jatyp jaryq dúnıemen qosh aıtysty. Baqılyqqa attanar aldynda zamandastaryn jınap, baquldasyp: «Meniń basty armanym elimdi, týǵan topyraǵymdy jaý aıaǵyna taptatpaý edi. Sol azattyq jolynda qolymnan qarý túspedi. Jaýmen alysyp, dushpannyń jaǵasyn jyrtyp urys dalasynda ólsem be dep edim. Biraq Allanyń buıryǵy osylaı boldy. Erteń denemdi qara jerdiń qoınyna tapsyrar kezde basymdy shyǵysqa, aıaǵymdy batysqa qaratyp jerleńder. Meniń aıaǵym da, rýhym da jatjerlikterdiń qazaq dalasyna tereńdep enýin toqtatatyndaı, aıaǵymmen tirep jataıyn», dep ósıet qaldyrypty.
Árıne zymyraǵan ýaqyt bir ornynda turmaıtyny anyq. Dóńgelengen dúnıe de shyr aınalyp qozǵalysyn toqtatpaıdy. Sodan bergi aralyqta qanshama ǵasyrdy artqa tastadyq, san qıly zamandar, dáýirler zymyrap óte shyqty, ártúrli qoǵamdyq formasııalar aýysty, júıe ózgerse de halyqtyń uly tulǵaǵa degen mahabbaty bir sátke de tolastamaǵanynyń kýásimiz. «Erdiń sońy Eset, pirdiń sońy Beket», degen uǵym el aýzynda áli kúnge deıin jalǵasyp kele jatqandyǵy bahadúr babalarǵa, tarıhymyzǵa zor qurmettiń, qoshemettiń nyshany dep bilemin. «Ulylardy ulyqtaý – ótkendi umytpaý» degen osy. Eldigimizdiń eńseli, birligimizdiń bekem ekenin aıshyqtaı tústi. Eń bastysy, baba rýhynyń urpaǵymen qaıta qaýyshqan mańyzy zor tarıhı sátke toly sharalardyń qolǵa alynýy, búgingi aǵylǵan kósh, aqtarylǵan peıil, kól-kósir qýanysh, bári-bári urpaqtar sabaqtastyǵynyń máńgilik ekenin tanytyp turǵan joq pa.
Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda: «Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis», – demep pe edi. Osyǵan saı sońǵy jyldary Aqtóbe óńirinde iri oń ózgerister beleń alǵanyna qýanamyz. Izgi murattarǵa toly sharalardy ómirdiń barlyq salasynan kezdestirýdemiz. О́ndiris áleýetiniń artýy, rýhanı sharalardyń kóptep qolǵa alynýy kóńil qýantady. Ásirese Ábilhaıyr hanǵa arnalǵan eskertkish kesene, Edige batyrǵa qoıylǵan eskertkish, Qobylandy batyr keshenderi, Ábilhaıyr hannyń jubaıy Bopaı hanymnyń esimimen atalǵan bala-baqsha, osy baǵytta uıymdastyrylǵan san túrli mádenı is-sharalar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabatynyna senimdimiz. «Nur sıtı» shaǵyn aýdanynda ashylǵan Eset baba eskertkishi de kóz tartady. Bul sharýalardyń bárinde de el azamattarynyń uıymshyldyǵy erekshe. Sonymen qatar oblys basshylarynyń eńbekterin atap ótý oryndy.
Eset baba esimi máńgi halyqtyń jadynda. Bestamaq eldi mekeninde mavzoleıi ashylyp, kıiz úı úlgisindegi sándi murajaı turǵyzylǵany kóńilge qýanysh uıalatyp qana qoımaı, óskeleń urpaqty patrıottyq rýhta tárbıelep, babalar tarıhyn bilýge jumyldyrary anyq. Al kúre joldyń boıynda Eset batyrdyń eskertkishi ornyǵýy tarıhı sátke aınaldy. Babanyń qaısar rýhyna táý etýge elimizdiń túkpir-túkpirinen aǵylǵan aǵaıynnyń nópirinde qısap joq. Tarıhı máni men mańyzy, túpki maqsaty da osy edi. Ulttyq kodymyzdyń tamyry Eset baba syndy ulylardan bastaý alsa búgingi gúldengen, túrlengen Aqtóbedegi saltanattyń salmaǵy arta túspese, tómendemeıtini sózsiz. Demek, Eset batyrdyń ómiri men erlik isteri, ónegeli joly óskeleń urpaqtyń sanasynda jańǵyrady degen úmitke jeteleıdi. Endeshe, búgin Aqtóbe shahary asqaq rýh qushaǵyna oranyp, Eset babamyzdyń ańsaǵan armany men kóksegen muraty oryndalyp, urpaǵynyń tańy azat, baqyty baıandy.
Toqsan aýyz sózimizdiń tobyqtaı túıinine keler bolsaq, halqymyzdyń qadirli perzenti, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Dinmuhamed Qonaevtyń Asanbaı Asqarovqa aıtqan myna bir sózi oıǵa oralady: Asanbaı, qolyńnan kelgenshe qazaqty jylatpaýǵa tyrys, qorlyqqa berme. Qorlyqqa kóngen halyq zorlyqqa da kónetin ıisalmas, ynjyq bolyp ketedi. Ult óziniń múddesin ózi qorǵaı alatyn dárejege jetýi kerek. Kezinde qazaqtyń janyn saqtap qalsaq eken dedik qoı... Biz ol dáýirden óttik. Endi qazaqtyń rýhyn, namysyn saqtaýymyz kerek», – degen edi. Rasynda, babalarymyzdyń sara jolyn, eldik isterin eske alyp, tarıhymyzdy ekshep jatqan qadamymyz qazaqtyń rýhy men namysyn qaıraı beretini anyq.
О́mirzaq OZǴANBAEV,
professor,
tarıh ǵylymdarynyń doktory