Ulttyń batyr ulany

1928-1929 qazirgi Jıdebaı bı selolyq okrýgine qarasty Úsharal aýylynda "Oıan" kolhozy (Kırov, Kommýnızm kolhozy keıinde Qońyrat sovhozy) uıymdastyrylǵan. Sol kezde ákesi Nurjan aqsaqal da otbasymen kolhozǵa kiredi. Qazybektiń balalyq shaǵy osy aýylda ótip, alǵashqy "Qyzyl muǵalim" atanǵan Isa Suraýbaevtan bastaýysh synyptarda bilim alady. 4 synypty úzdik bitirip, 1932-1935 jyldary Aqtoǵaı selosyndaǵy Sharýa jastar mektebinde oqyp, 7-synypty aıaqtaıdy. Joǵarǵy synyptarda Jabas Keńesbaevtan (Qazaq KSSR-niń Eńbek sińirgen muǵaimi) bilimin shyńdaıdy.

1935-1937 jyldary Qarqaraly qalasyndaǵy pedagogıkalyq ýchılıshede (alǵashqyda tehnıkým bolǵan) oqyp, muǵalimdik bilim alady. Ýchılısheni támamdaǵan soń Kırov kolhozyndaǵy (qazirgi Úsharal aýyly) ózi oqyǵan mektepte muǵalim bolady.

1939 jyldyń 15 qazanynda Shet aýdanynyń áskerı komıssarıaty arqyly Qyzyl armııa qataryna shaqyrylady. Qazybek birge shaqyrylǵan joldastarymen Habarovsk ólkesindegi, Amýrdaǵy Komsomolsk qalasynda №1 Qyzyl týly qurylys polkiniń 2-shi rotasynda áskerı daıarlyqtan ótip, kishi serjant shenin alady.

Erlik – elge mura, urpaqqa – uran

Qazybek maıdan ótine ózi suranyp, 1942 jyldyń sáýir aıynda attanady. Alǵashqyda Brıansk maıdanynda Stalıngrad, Kýrsk urystaryna qatysyp, odan ári 2-Belarýssııa maıdany, 3-armııa, 40-atqyshtar korpýsy, 5-atqyshtar dıvızııasynyń tanki joıǵysh 61-dıvızıony tankige qarsy qarýlar rotasynyń tankige qarsy 45 mm. zeńbiregimen qarýlanǵan atqyshtar bólimshesi quramynda bolady. Bastapqyda soǵysqa bronbuzǵysh zeńbirektiń atqyshy, nysanashysy retinde aralasyp, az ýaqytta sol bólimsheniń komandıri bolyp taǵaıyndalady. Onyń basshylyǵymen bronbuzǵysh zeńbirekshiler bólimshesi jaýdyń talaı tankisin, brondy tehnıkasyn isten shyǵarady.

1943 jyldyń 5 tamyzy kúni Orel qalasyn alý kezinde vzvod komandıri jaraqat alyp, qatardan shyǵyp qalýyna baılanysty basqarýdy dereý óz qolyna alyp, batyl ári jyldam sheshim qabyldap, jaıaý ásker bólimimen birlese urys júrgizip, qalaǵa birinshi bolyp kiredi. Osy qaharmandyǵy "Erligi úshin" medalimen atalyp ótiledi. Aǵa serjant shenin alyp, 61-tanki joıǵysh dıvızıony, 3-batareıasynyń barlaýshysy mindetine kirisedi.

1944 jyldyń 8 aqpanynda Dnepr ózenin azat etý qımyldary kezinde jaıaý áskerdiń aldyńǵy sapynda júrip, qolbasshylarmen úzdiksiz baılanys ustap otyrǵan. Sheshýshi sátterde batareıaǵa oralyp, jaý bekingen atý nysandaryn dál kórsetken, qajettilik bolǵan jaǵdaıda shaıqas alańqaıyna baryp, urys ta júrgizgen. Dnepr úshin urysta Qazybek jaýdyń 2 pýlemet núktesin joıady. Sol joly "Qyzyl Juldyz" ordenimen nagradtalady.

1944 jyldyń naýryz aıynda ol 5-shi atqyshtar dıvızııasynyń 61-tanki joıǵysh dıvızıony, 3-barlaýshylar batareıasynyń komandıri bolyp taǵaıyndalady.

Qazybek óziniń maıdan jolynda Volga men Orel túbindegi urystarǵa qatysyp, Zýsh, Desna, Soj, Dnepr, Drýt, Berezın ózenderinen kesip ótti. Zolotarev túbinde bolǵan urysta Qazybektiń jeke ózi zeńbiregimen nemis tankisin joısa, tankige qarsy qarýlar rotasy nemistiń 3 tankisin qatardan shyǵarady.

Q.Nurjanovtyń kózsiz batyrlyǵy men tapqyrlyǵy joǵary baǵalanyp, onyń barlaý vzvodyna eń kúrdeli tapsyrmalar júkteledi. Vzvodtyń negizgi maqsaty jaýdyń shoǵyrlanǵan atý bekinisterin, jasyrylǵan tankileri men brondy tehnıkalarynyń ornalasqan jerin anyqtap, qolbasshylyqqa der kezinde jetkizip otyrý bolatyn. Drýt ózeninen óterde olar boraǵan jaý oǵynyń astynda barlaý júrgizip, tank shabýylyn toıtarýǵa jaǵdaı jasaǵan baǵaly málimetter beredi. Jaý tylyna enip, olardyń sheginer jolyn kesip tastaıdy. Fashıster keri shegingende onyń bir ózi 8 gıtlershildiń kózin joıyp, onyń vzvody 97 nemis soldatyn tutqynǵa alady. Osy erlikteri úshin III dárejeli "Dańq" ordenimen nagradtalady.

Batyrdyń sońǵy joryǵy

Fashıst basqynshylaryn túpkilikti talqandaý, Belarýs jerin tolyq azat etý maqsatyndaǵy "Bagratıon" operasııasynyń asa mańyzdy bir bóligi – Belostok operasııasy barysyndaǵy Volkovysk qalasyn azat etý urysynda 5-shi atqyshtar dıvızııasyna jaýǵa Ońtústik-Shyǵystan soqqy berý tapsyrylǵan. Volkovysk qalasy san tarap temir joldyń jáne kóterme joldyń toǵysqan jeri, sondaı-aq Belostok baǵytyndaǵy negizgi jol bolǵandyqtan, onda dushpannyń eń mańyzdy tirek bólimi myqtap bekingen edi. Qalany alý odan keıingi shabýyldyń órbýinde mańyzdy ról atqardy. Soǵan sáıkes, qala kóshelerinde keskilesken urys júrdi. Bul urysqa aǵa serjant Qazybek Nurjanov basqaratyn barlaýshylar vzvody búıirdegi qamtý toby quramynda qatysady. Toptyń batyl qımylynan qatty sasqan gıtlershiler soǵys tehnıkasyn, qarý-jaraqtaryn tastap qashady. Q.Nurjanov jaýdyń izine túsip, fashıstiń 3 soldatyn jáne bir ofıserin tutqynǵa túsiredi. Erjúrek azamat shabýyldaýshy jaıaý áskerdi sońynan erte Volkovyskige birinshi bolyp kiredi. О́kinishke qaraı, Volkovysk-Ortalyq temirjol aýdanynda aıaǵynyń astynan jarylǵan mına áserinen aýyr jaralanady.

Qala jaýdan tolyq azat etiledi. Sol kúni túnde Máskeýde qalany azat etýshiler qurmetine 127 artıllerııa qarýynan oq atylyp, salıýt beriledi.

Dıvızıonǵa eń qymbat jaýyngerdiń alǵan jaraqatynyń óte aýyr bolýyna baılanysty ásker basshylyǵy jaýyp turǵan oqqa qaramastan, es-tússiz kúıdegi Qazybekti 50 shaqyrymdaı jerdegi Derechın derevnıasynda ornalasqan №196 áskerı-dalalyq gospıtaline jetkizedi. Ondaǵy jaralylardyń kóptigine jáne soǵys kezindegi barlaýshylarǵa qatysty zańdylyqqa sáıkes, qabyldaý jýrnalyna tegi "Mýrjakov Kazbek" bolyp jazylyp ketken. 1944 jyldyń 15 shildesi kúni dala gospıtaline bas súıeginiń aýyr jaraqatymen túsken Qazybek ajalmen 9 kún arpalysyp, 24 shildede qaıtys bolady. Derechın selosyndaǵy Baýyrlastar zıratyna "Mýrjakov Qazbek" esimimen jerlenedi.

Atalǵan gospıtaldiń medısınalyq jýrnalynda qaryndashpen jazylǵan jazba batyrdyń taǵdyry týraly derekti 66 jyldan keıin anyqtaýǵa múmkindik berdi.

1944 jyldyń 20 shildesi kúni 61-tanki joıǵysh dıvızıonnyń komandıri, maıor V.Mıheev Qazybekti Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynyp, sol kúni nagrada qaǵazyn toltyryp, dıvızııa basshylyǵy qaraýyna jibergen, ıaǵnı, Qazybek qaıtys bolmaı turyp, batyr ataǵyna usynylǵan.

Joǵarǵy áskerı basshylyq pen 2-Belorýssııa maıdany áskerı keńesiniń "Nemis basqynshylarymen bolǵan kúreste kórsetken erlik pen dańqy úshin Q.Nurjanov joǵarǵy úkimettik nagrada "Keńes Odaǵynyń Batyry" ataǵyn berýge laıyq" degen qoldaý haty KSRO Joǵarǵy Keńesine tek 1945 jyldyń 20 naýryzynda jetedi. Onda bylaı delingen:

"Qorǵanys Halyq komıssarynyń orynbasary Armııa generaly N.A.Býlganın joldasqa.

"2-Belorýssııa fronty boıynsha marapattaýlar týraly".

Pronıa, Dnepr, Berezına ózenderinen keship ótkeni, Mogılev, Volkovysk, Shklov qalalaryn azat etkeni, Shyǵys Prýssııadaǵy qarsylastardyń toptaryn talqandaǵany jáne Vısla ózeniniń jaǵalaýyndaǵy plasdarymdy jeńip alǵandary úshin, 2-Belarýssııa frontynyń jeke quramyn ordendermen marapattaý jáne Sovet Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý týraly Jarlyqtyń jobasyn usynamyn.

Marapattaýǵa qyzyl áskerden bastap, polk komandırlerin qosa alǵandaǵy aralyqta barlyǵy 224 adam usynylady, marapattaýlardy 2-Belorýssııa frontynyń Áskerı Keńesi qoldaıdy. О́z tarapymnan usynysty qoldaımyn".

Halyq komıssarıatynyń kadrlyq Bas basqarmasynyń bastyǵy, general-polkovnık Golıkov, 1945 jyl, 20 naýryz.

KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1945 jylǵy 24 naýryzdaǵy Jarlyǵy boıynsha kórsetken qaharmandyǵy men erligi úshin Qazbek Beısenuly Nurjanovqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.

Volkovysk qalasyn azat etýdegi urystyń óte aýyr jáne odan arǵy shabýyldardy júrgizýde sheshýshi mańyzǵa ıe bolǵandyǵynan Q.Nurjanovpen birge 5-shi atqyshtar dıvızııasynan taǵy da 4 jaýynger Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylady. Olar Borıchevskıı A.I., Medvedev G.N., Raı A.M., Krynın S.M. Bulardyń bárine de Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen.

Aqtoǵaı jurtshylyǵy Qazybekke Batyr ataǵy berilgeni týraly habardy ile-shala radıodan estigen bolatyn. 1945 jyldyń 19 mamyrynda Uly Jeńisten keıin sol kezdegi Toqyraýyn aýdandyq (qazirgi Aqtoǵaı aýdany) "Qyzyl Tý" gazetinde Qazybek Nurjanovqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgeni jaıly «Bizdiń batyr» taqyrybymen maqala jarııalanǵan.

Qazybektiń qaza bolǵany týraly málimettiń gospıtalden dıvızıon basshylyǵyna, áskerı komıssarıattarǵa jáne týystaryna jiberilmeı qalýy sebepti, Batyr ataǵy berilgennen keıin soǵys ýaqytynda jáne 1960 jylǵa deıin KSRO Qorǵanys mınıstrligi izdestirý jumystaryn júrgizip kelgen. Batyr ataǵyn berý týraly gramota tek KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy L.Brejnevtiń qolymen 1960 jyldyń 29 qarashasynda toltyrylyp, ıaǵnı, Batyr ataǵy berilgennen keıin 16 jyldan keıin 1961 jyldyń aqpan aıynda Aqtoǵaıǵa jetkizilip ákesine saltanatty túrde tabystalǵan. Gramotada:

"Nemis basqynshylaryna qarsy kúres maıdanynda jaýyngerlik tapsyrmalardy oryndaýdaǵy jeke úlgisi men janqııarlyq erligi úshin Qazybek Beısenuly Nurjanovqa Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1945 jylǵy 24 naýryzdaǵy Jarlyǵymen Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.

Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń tóraǵasy L.I.Brejnev. 1960 jyl. 29 qarasha" dep jazylǵan.

1944 jyldan 2010 jylǵa deıingi aralyqta, ıaǵnı, 70 jyldaı ýaqyt Keńes Odaǵynyń Batyry Qazybek Nurjanov týraly jazylǵan derekterde Batyrdyń Volkovysk qalasyndaǵy sońǵy erligi kórsetilip, sol joly basynan qatty jaraqat aldy dep aıaqtalatyn. Onyń jerlengen ornyn anyqtaý maqsatynda Qazybektiń ózi oqyǵan, ustazdyq etken jáne qazirgi kezdegi Q.Nurjanov atyndaǵy mektebi oqýshylary, Aqtoǵaı eli úzdiksiz izdestirý jumysyn júrgizip kelgen bolatyn. 1985 jyly Aqtoǵaı aýdandyq komsomol komıtetiniń bastamasymen arnaıy qurylǵan delegasııa Belarýs jerine Qazybektiń maıdandaǵy izimen baryp ta qaıtqan edi. Sol sapar barysynda delegasııa múshelerine P.Bagratıon atyndaǵy mýzeı qyzmetkerleri Uly Jeńistiń 40 jyldyǵy qarsańynda Volkovysk qalasynyń baspahanasynda 1985 jyly basylyp shyqqan 4 bettik búkteme kitapshada jáne aýdandyq "Znamıa" gazetinde, burynǵy 5-shi Qyzyl ordendi Orlovtyq atqyshtar dıvızııasy, 142-atqyshtar polkiniń atqyshy, 3-shi dárejeli Dańq ordeniniń jáne "Erligi úshin" medaliniń ıegeri, Orlov oblysy, Starodýb aýdanynyń turǵyny, soǵys ardageri Borıs Lıtvenkonyń aıtýy boıynsha jazylǵan "Sol tańda jaýyn jaýǵan edi" (V to ýtro proshel dojd) atty maqala jarııalanǵandyǵyn (avtory – Valerıı Zadalıa), atalǵan maqalada Batyrdyń maıdandasy, qart jaýyngerdiń Volkovysk qalasyn jaýdan azat etý kezinde temirjol mańynda Qazybek Nurjanovtyń basynan aýyr jaralanǵanyn jáne Derechın selosyndaǵy gospıtalge jiberilgendigi jóninde jazylǵandyǵyn habarlap, kitapshanyń bir danasyn jerlesterine eskertkish retinde syıǵa tartady.

Batyrdyń inisi О́zbek Nurjanovqa 1986 jylǵy 17 mamyrda Belorýssııanyń Staryı qalasynda turatyn Qazybektiń maıdandas dosy, jýrnalıst A.Vasılevten "Qazybek Volkovysk qalasynda jaralanǵannan keıin, Derechın selosyndaǵy gospıtalge alyp ketken" degen hat keledi. Qysqasy, barlyq izdeý sharalary Derechın selosyndaǵy dala gospıtaline baǵyttap otyrady. Sol sebepti, aýdannan barǵan quramynda batyrdyń týǵan inisi О́.Nurjanov, jazýshy Q.Qalenov, maıdandas dosy Sh.Syzdyqov, Qońyrat sovhozy komsomol komıtetiniń sekretary T.Jarmaǵanbetov, Q.Nurjanov atyndaǵy mekteptiń muǵalimi B.Dáýletov jáne batyrdyń nemere inisi T.Jaqsy lyquly bar delegasııa Derechın derevnıasyndaǵy gospıtal ornalasqan jerge deıin baryp qaıtady. Biraq, ol saparda Batyrdyń jerlengen jerin anyqtaý múmkin bolmaǵan edi.

2010 jyly Belorýssııa memlekettik Uly Otan soǵysy tarıhy mýzeıiniń maıdan tarıhy bóliminiń meńgerýshisi S.Ezerskoı Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy áskerı-medısınalyq qujattar arhıvinde saqtalǵan №196 áskerı dalalyq gospıtaldiń medısınalyq jýrnalyn qarap otyryp, bir betinen qaryndashpen jazylǵan "1944 jylǵy 24 shildede aǵa serjant Kazbek Mýrjakov basyndaǵy aýqymdy jaraqattan qaıtys bolyp, Derechın derevnıasyndaǵy shirkeýdiń qasynda jerlendi" degen jazýdy anyqtaıdy.

Belarýs Respýblıkasynyń barlyq áskerı murajaılarynyń Qazybekti izdeýshi "Qyzyl izshileri" Mýrjakov bolyp jazylyp ketken, Volkovyskini azat etýshi Qazybek Nurjanov ekendigin tolyqtaı dáleldegen.

Erlik óshpeıdi, Er umytylmaıdy

Qazybektiń qaıtys bolyp, jerlengen jeri naqty 2010 jyly anyqtalýyna sáıkes, sol jyly Belarýs Respýblıkasyndaǵy Derechın selosynda Qazybekke jáne onymen birge Baýyrlastar zıratynda jerlengen 199 soldat pen ofıserge aǵashtan jasalǵan eskertkish qoıylǵan bolatyn.

2015 jyly Belarýs Respýblıkasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy elshiliginiń qyzmetkerleri Erǵalı Bólegenov pen О́mirzaq Beıspekovtiń bastamalary boıynsha qaraǵandylyq kásipker Murat Jadaevtyń qarjylaı kómegimen eskertkishke qaıta qurylymdaý (rekonstrýksııa) jasalyp, jańartylyp, mramorǵa Batyrdyń beınesi salynyp, qalǵan jaýyngerlerdiń de esimderi jazylyp, elshilik qyzmetkerleriniń qatysýymen saltanatty jaǵdaıda ashylǵan edi.

Volkovysk qalasynda 1978 jyldan bastap Qazybek Nurjanovtyń qurmetine jeńil atletıkadan sporttyq jarystar ótkizilip keledi. Atalǵan jarys 2018 jyly Halyqaralyq dárejede uıymdastyrylyp, oǵan Aqtoǵaı selosynda turatyn nemere balasy Marat Nurjanov, "Kókbóri-Kerneı" qorynyń tóraǵasy Tórehan Maıbas jáne Qaraǵandy oblystyq jeńil atletıkadan mamandandyrylǵan balalar men jasóspirimder olımpıadalyq rezerv mektebiniń oqýshylary da qatysyp, júldemen oraldy.

Volkovysk qalasynyń bir kóshesine Q.Nurjanovtyń aty berilgen, Qaharmandar alleıasynda esimi jazylǵan.

1965 jyly Úsharal aýylyndaǵy batyrdyń ózi oqyp, jumys istegen mektebine Qazybek Ńurjanovtyń esimi berilip, 1975-1976 oqý jyly mektep Qońyrat sovhozynyń ortalyǵyna (qazirgi kezde – Aqtoǵaı aýdany, Jıdebaı selolyq okrýgi, Sáýle aýyly) jańadan salynǵan mektepke aýystyryldy. Sol jyly mekteptiń janyna eskertkishi qoıyldy. Aqtoǵaı selosynda Q.Nurjanovtyń atyndaǵy kóshe bar, Batyrlar saıabaǵynda eskertkishi ornatylǵan, Úsharal aýylynda 2019 jyly Batyrdyń 100 jyldyq mereıtoıynyń qurmetine oraı– Saıabaǵy ashylyp, Qaraǵandynyń jeńil atletıka manejine jáne bir kóshesine esimi berildi.

1972 jyly aqyn-jazýshy Jeńis Qashqynovtyń«Qazybek Nurjanov» atty ocherki basylyp shyqty.

Jyl saıyn aýdan kóleminde jáne Batyr atyndaǵy mektepte Qazybektiń týǵan kúnine oraı sporttyq jarystar turaqty ótip keledi. 2018 jyly mamyr aıynda Qaraǵandy qalasynda Batyr atyndaǵy mekteptiń túlegi, ulttyq jekpe-jek sporty qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti N.Shaıhınniń uıymdastyrýymen Q.Nurjanovty eske alýǵa arnalǵan jekpe-jek ulttyq sport túrinen jastar men jasóspirimder arasyndaǵy respýblıkalyq chempıonat ótkizildi. Al 2019 jyly Qaraǵandy qalasyndaǵy jeńil atletıkadan oblystyq mamandandyrylǵan balalar men jasóspirimderdiń olımpıadalyq rezerv mektebinde halyqaralyq deńgeıdegi jarys uıymdastyrylyp, oǵan Belarýs memleketinen sportshylar kelip qatysyp, júldeli oryndarǵa ıe boldy.

Qaraǵandy obylysy kóleminde jáne týǵan jeri Aqtoǵaı aýdanynda 2019 jyly Batyrdyń 100 jyldyq mereıtoıy keń kólemde toılanyp ótti, Aqtoǵaı selosy ortalyǵyndaǵy Batyrlar saıabaǵy qaıta jańartylyp, batyr atyndaǵy mekteptiń janyndaǵy eskertkishi qaıtadan qoıyldy.

Aıdynǵalyı ADAMBAI,

Q.Nurjanov atyndaǵy mekteptiń túlegi, zańger,

Ulpan SERIK,

L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń "Tarıh" fakýltetiniń stýdenti