Adaldyń aty ozady

– Jer jaǵdaıy sharýashylyqqa qıyn eken, – depti barlyǵy bir­aýyzdan. Al endi osy sharýaǵa qıyn Sarybastaý Keńes ókimeti tu­synda aýdan, oblys turmaq, res­pýblıkada eń úzdik, eń úlgili «Lenın» kolhozy bolyp dúrkiregenin bul kúnderi bireý biler, bireý bilmes. 100 myńǵa tarta qoı, qyr­manǵa syımaǵan taýdaı astyq, sansyz tehnıka, shalǵaı óńirde qala tıptes aýyl, mıllıoner kolhoz. Sharýashylyqqa qıyn dep baǵalanǵan bul aýyl osynshama kórsetkishke qalaı jetti degende eń birinshi aýyzǵa túsetin sóz – Núsipbek Áshimbaev! Sosıalıstik Eńbek Eri.

Bir kezderi úshtiktiń sheshimimen jazyqsyz sottalǵany úshin be­rilmegen batyr ataǵyn Qonaevty ózi Brejnevke aıryqsha ótinish jasap júrip alǵyzyp bergen. Tórt klastyq bilimimen 1953 jyly aýyl­­dy soqamen qabyldap alyp, 1985 jyly sansyz zamanaýı tehnıkalarmen tapsyryp bergen eńbek batyry! Budan artyq ne deýge bolady. Júz jyl jasap ómirden ótken, bir kezderi Keńes Odaǵyn moıyndatqan abyz qarııa meniń madaǵyma muqtaj emes. Bizdiki tek tamsaný. Elge qyzmet etemin degen óskeleń urpaqqa úlgi etip kórsetý jáne hal-qaderimizshe atqarǵan telegeı teńiz jumysyn búgingi kózqaraspen saraptaý, ba­ǵa berý. Áshimbaevtyń elge j­asa­ǵan ólsheýsiz eńbegin aıtý da, jazý da ońaı emes. Aıtyp taýysa almaısyń, tańǵalamyn dep birdi aıtyp birge ketesiń. Eń durysy, hronologııalyq tártippen sana­ma­lap berý shyǵar dep, oı-sananyń jetken jerine sheıin tarazylap, usynýdy jón kórdim. Men aıtpaǵandy, men kórmegendi basqalar kórip, olar da ózderinshe hatqa túrter, Áshimbaev týraly sózdiń basy da, sońy da bul emes. Sonymen:

 

Aýyz sý

1955 jyly kolhoz tóraǵasy bolyp birjola saılanǵan soń eń birinshi aýyz sý máselesin jolǵa qoıady. Oblystyq sý sharýashylyǵynyń esigin tozdyryp júrip, aýyldyń joǵary jaǵyndaǵy úsh bulaqty arnaıy mamandardyń kómegimen rezervýar etip tospa sý jasap, odan ár úıge qubyr tartyp, aýyz sý máselesin birjola sheshedi. Aýyz sýmen qosa aǵyn sýdyń da jónin keltiredi. Aýyldyń reńi ózgerip, eginshilikke mán berile bastaıdy. Bul mal basynyń artýyna erekshe yqpal etti. Eldiń dáýleti artty.

Sýarmaly egistiktiń máselesi

Sarybastaý jaıylymǵa qo­laıly bolǵanymen, shóp máselesi qıyn. Osy qolaısyzdyqty sheshý úshin Shákirambal kanalyn, Daraty kanalyn, Sarybastaýdyń ózine toǵyz kól saldyrtady. Osy arqyly shóp pen egistiktiń má­selesin birjola sheshedi (keıin, toqsanynshy jyldardyń toqy­raýynda osy jasandy tospa kól­derdiń túbi laıǵa tolyp isten shyǵady. Kanaldardyń arnasy azaıady. Sodan ǵoı, jańaǵy shekara asyp kelgen qandas aǵaıyndardyń sharýashylyqqa qolaısyz jer eken dep teris burylyp júrgeni).

 

Aýyp kelgen aǵaıynǵa ystyq yqylas

Narynqol – Qytaımen shekaralas jatqan ólke. О́tken ǵasyrdyń 20-30-jyldary bolshevıktik qandy qasapta el úrkinshilikpen Qytaı asyp ketken. Elýinshi jyldary shekara ashylyp, el atamekenge qaıta orala bas­taı­dy. Sózdiń shyny kerek, osynda qalǵan aǵaıyn olarǵa birden ystyq yqylas tanytty desek, ótirik bolar edi. «Qytaılyq», «jergilikti» degen áńgime sol tusta shyqqan. Jergiliktiler óz baýyrlaryn «qytaılyqsyń» dep kózge shuqyp, keýdege ıterip, jumysqa almaı, jaǵdaıyn jasamaı biraz ábigerge túsiredi. Sol kezde Núse­keń basqalardaı emes, aýyp kelgen aǵaıyndy qushaq jaıa qarsy alyp, tez arada árqaısysyn bas­panamen, jumyspen qamtamasyz etedi. Osy arqyly Sarybastaýda 150 tútin 700 tútinge bir-aq artady. Soǵystan keıin jumys qoly men malshy tappaı otyrǵan ýaqytta jumys kúshi máselesin osylaı birjola sheshedi.

Halyqtyń áleýmettik-mádenı tur­mysyn kóterý máselesindegi qury­lys­tar – 1955 jyly malshylardyń bala­la­ryna arnalǵan ınternat; 1959 jyly 350 oqýshyǵa arnalǵan sáýletti, eki qa­batty mektep; 1970 jyly bala sany­ny­ń kóbeıýine baılanysty respýblı­ka­daǵy eń úzdik jo­badaǵy mektep; 1959 jyly orta­lyq monsha; onyń artynsha res­pýblıkanyń eshbir aýylynda joq basseıni bar fın monshasy; 1959-1960 jyldary 140 balaǵa arnalǵan balabaqsha; 1979 eki qabatty aýrýhana; 1959 jyly úsh júz kisilik klýb; 1965 jyly zamanaýı má­denıet úıi; 1972 jyly «Taýgúl» saýda ortalyǵy. Osynshama áleý­mettik-mádenı qurylys nysan­darynyń qarqyndy jumysy qyz­met­kerlerdiń alańsyz jumys is­teýine qolaıly jaǵdaı jasap berdi.

 

Kirpish zaýyty

Baspana máselesi qaı kezde de ózek­ti­ligin joımaıdy ǵoı. «Árkimniń bas­panasy bolsyn!» degen urandy oımen ilgerilegen birden-bir sharýashylyq osy Sarybastaý aýyly boldy. Qury­lystyń negizgi súıegi kirpish aýdanda joq. Bul máseleni sheshý úshin aýyldyń ór jaǵynan kirpish zaýytyn salady. Bul kirpish zaýyty jylyna 1,5-2 mln kirpish shyǵaryp, jalǵyz Sarybastaýdy emes, búkil aýdandy kirpishpen qamtamasyz etedi.

Áktas óndirisi

Aýdan aımaǵyndaǵy áktastardy kúıdirip, ony ákke aınaldyryp, jylyna 150-200 tonna ónimdi saýdaǵa shyǵaryp, halyqtyń suranysyn óteıdi. Jalpy, osy kirpish zaýyty men áktas shyǵarý Áshim­baevtyń keń aýqymda oılana bilýi men ekonomıkany ártaraptandyrýǵa umtylysyn kórsetedi.

 

Jastar tárbıesi

Respýblıkadaǵy eń sáýletti bala­baq­sha, bir mezgilde 1500 oqýshyǵa bilim beretin mektep, zamanaýı mádenıet úıleri týraly joǵaryda aıtyp óttim. Munymen toqtalyp qalmaı, jastar ıgiligi úshin 1970 jyly myń kórermenge ar­nal­ǵan Almatydaǵy ortalyq stadıonnan bir kem emes stadıon salyp, aıdy aspannan bir-aq shyǵarady. Fýtbolshylar dop qýalaıtyn alańǵa arnalǵan qymbat shóp tuqymyn aldyryp, arnaıy ektiredi. Osy stadıonda aýdan turmaq, oblys, keı­de respýblıkalyq masshtabtaǵy dúbir­li dodalar ótedi. Solardy kórip, sheber­likterine tamsana qarap ósken Sary­bastaý jastarynan keıin kóptegen sport­shy shyqty. Jastardyń bos júrisi tyıyldy.

 

Zamana aǵysynan qalmaý hám jańashyldyq

Narynqol taýly aımaq bolǵan soń aýdanda teledıdar kórsetpeıdi, antenna tartpaıdy. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary bul máseleni birjola sheshý úshin aýyl men Almatynyń arasyn shapqylap júrip Aqker taýynyń basynan telemunara ornatady. Sol kezdegi Respýblıkalyq telekommýnıkasııanyń basshysy Áb­dirazaq Elýbaev bul isti: «Qazaqstandy bylaı qoıyp, Keńes Odaǵyn alǵanda mynadaı telemunara turǵyzylǵan emes», dep baǵalaıdy.

Núsipbek atamyzǵa jalǵyz Sarybastaý emes, tutas aýdan halqy qaryzdar desek, artyq aıtpaımyz

 

Egin sharýashylyǵy

Jyl saıyn turaqty túrde 7 myń ga jerdiń ár gektarynan 20-25 sentner astyq alyp otyrǵan. Memleketke ótkizgen soń da astyq qambaǵa syımaı, ár kolhozshynyń aýlasyna tógip berip, molshylyqqa qol jetkizedi.

Mal sharýashylyǵy

Kolhozdaǵy qoıdyń sany 100 myńǵa jetedi. Onyń otyz myńy aınalymda, 70 myńy turaqty. Qoı bolǵanda asyl tuqymdy «Arqar-merınos» qoıy. Jyl saıyn Máskeýdegi jáne basqa jerlerdegi halyqaralyq kórmelerde bul tuqymdar bas júldeni ıelenip, medal alyp qaıtady. Bul qoıdyń júni sol kezderi Ulttyq baılyq bolyp eseptelinip, Almatydan arnaıy qarýly jasaqty kúzetpen alynyp ketip otyrǵan.

 

Halyqtyń ál-aýqatynyń artýy

Núsekeń basqarǵan ýaqytta Sary­bas­taý aýyly adamdarynda «Jıgýlı», «Moskvıch», «Zaporjesti» aıtpaǵanda, sol zamanǵy mashınanyń tóresi on alty «Volga» avtokóligi bolǵan. Aýdandaǵy eń sáýletti úıler de osy aýylda boldy.

Hosh, taýdaı eńbegin qurǵaq sózben eki betke syıǵyzyptyq, endigisin basshyǵa tán, basshyǵa kerek jeke qasıetterimen jalǵastyrsaq.

Adaldyq. Osynshama kól-kósir baı­lyq­taǵy sharýashylyqtyń basshysy bola tura el qatarly qońyrtóbel tirshilik keshti. Kolhoz basshylyǵynan ketken ýa­qytta ózine tıesili jeńil kóligin de almady. Kolhoz esebinen syı qylyp salyp bergen úıdi aýyldaǵy eki mamanǵa bergizgen.

Qarapaıymdylyq. Bastyqpyn dep shirenbegen, laýazymyna qaramaı barly­ǵymen birdeı til qatysqan.

Mámilegershilik. Qyryq úsh jyl basshylyq qyzmette aýdandy jáne oblys­ty nebir basshylar basqardy. Solardyń barlyǵymen til tabysa bilýi – úlken qasıet.

Keshirimdilik. Aýdandyq saıası bıý­ronyń múshesi bolǵanda talaı qyz­metkerge ara túsedi eken. «Qatelespeıtin adam bol­maıdy ǵoı jáne bir múmkinshilik be­reıik» dep. Núsekeńniń osy senimimen jany qalǵan talaı qyzmetker keıin bıikterden kórine bildi.

Adamgershilik. Qyryq jyl basshy bolǵan ýaqytynda Sarybastaý aýylynan birde-bir adam isti bolǵan joq. Bul – fakt. Jaýaby bireý-aq. Basshy – úlgi. Basshy qandaı bolsa, qalǵandary sondaı bolady. Basshy adamgershiliktiń aq týyn jyqpasa, qalǵandary da dál sony qaıtalaıdy. Bul qaı kezde de ózektiligin joǵaltpaıtyn aksıoma!

Sezimtaldyq. Basqalar baıqa­maǵan­dy baıqaý, basqalar túısinbegendi se­zine bilý – tvorchestvo adamy men basshy adamǵa eń kerek qasıet. Núsekeńde osy qasıet molynan bolǵan. Bir-eki mysal aıtaıyn, aýylǵa erli-zaıypty eki orys dárigeri kelip jumys isteıdi. Joldama ýaqyty bitkende Almatyǵa qaıtyp ketedi. Núsekeń birde telefonmen sóıleskende olardyń Almatyǵa syımaı júrgenin daýsynan sezip, aýylǵa qaıtyp kel degen usynys tastaıdy. Erli-zaıypty dárigerler kóp oılanbaı Sarybastaýǵa qaıta kelip, jumysyn jalǵastyryp, talaı adamnyń ómirine arasha túsedi.

Telemunara orny tańdalǵanda osy sala mamandarynyń barlyǵy Labasy taýyn tańdaıdy. Núsekeń Aqkerdi qosh kóredi. Aıtqanyndaı, Labasydan eshbir tolqyn ustamaı, Aqkerden barlyq tolqyn ustaıdy. Mundaı mysaldar jetip-artylady.

Maman daıarlaý. Sharýaǵa qolaısyz jerde osynshama jetistikke qalaı qol jetkizdi degen suraqtyń jaýabyna jáne Áshimbaev fenomeniniń negizgi qupııasyna da kelip jettik, aǵaıyn. Ol – kadr daıar­laý máse­lesi. Sarybastaýdy aıdaı álemge ta­nyt­qan, taqyr jerge jumaq ornat­qyzǵan, Sosıalıstik Eńbek Eriniń berilý shartyn belden basyp, Brejnevtiń qoly­nan julyp alǵyzǵan da Áshimbaevtyń kadr­lary. Áshimbaevtyń kadr daıarlaý laboratorııasyn satylap bes baǵytqa bólip qaraýǵa bolady: a) joq kadrdy oqytyp alý. Mektep bitirýshi jastardyń beıimine qaraı ınstıtýttarǵa kolhozdyń esebinen oqytyp alýǵa Sarybastaý erekshe den qoıdy. Ol kadrlar óz kezeginde senimdi aqtaı bildi.

á) bar kadrǵa jaǵdaıyn jasap, aırylmaý. Jaqsy kadrdy ultyna, tiline, dinine, tegine qaramaı jaǵdaıyn jasap, solardy uıymdastyra bilý

b) aınalasyna ózinen bilimi joǵa­rylardy jınap, solardyń bilimi men tá­jirıbesin el ıgiligine paıdalaný.

Osy qasıet óte-móte dál qazir bizdiń qoǵamǵa, bizdiń basshylarǵa jetispeı jatqany janǵa batady.

Núsekeń kerisinshe óziniń tórt-aq klastyq bilimi bar ekenin esh jerde jasyrǵan joq jáne aınalasyna kil oqyǵan mamandardy jınady. Sol oqyǵan maman­darmen únemi  bal jalasyp jumys istep edi dep aıta almaımyz, jumys barysy bolǵan soń ústel toqpaqtaǵan jınalystarsyz, pikirtalas pen aıqaı-uıqaısyz bola ma? Al sol júıkege salmaq salar pikir­talas­tardan kim utty? Halyq utty! Nú­sipbek utty. Áshimbaevtyń tulǵasy odan ári bıiktemese, mysqaldaı kemigen joq.

v) Sarybastaý kadrlar ustahanasy.

Áshimbaev ınvestısııany malǵa emes, eginge emes, sharýaǵa emes, adamǵa saldy, barlyq ıgilikti adam úshin jasady. Osy arqyly Sarybastaý baılyǵy asyp-tasyp gúldengeni óz aldynda, aýdandaǵy basqa aýyldarǵa maman taratatyn kadr­lar ustahanasy atandy. Núsekeńniń tájirı­besin kórip, ysylǵan kisiler basqa aýyldarǵa basshy bolyp baryp, sol aýyl­dardyń gúldenýine úles qosty.

Kez kelgen dúnıege ǵylymı kóz­qaras­pen kelýi. О́tken ǵasyrdyń 80-jyl­da­ry­nyń ortasynda aýdannyń bir basshysy Súmbe ózenin qoldan bógep, rezervýar jasamaq bolady. Jınalysta barlyǵy biraýyzdan qoldaıdy. Barlyǵy oqyǵan-toqyǵan, joǵary oqý ornyn bitirip kelgen mamandar. Jalǵyz Áshimbaev qana myna eki faktordy aldyǵa tartyp qarsy shyǵady. Birinshisi – Súmbe transshekaralyq ózen, ony tospa jasap toqtatýǵa quqyǵy joq ekenin; ekinshisi – toqtatqan kúnde aldymen geologııalyq barlaý jasalyp, geologterdiń ruqsatymen ǵana jasalýy kerek ekenin alǵa tartady. Onsyz bóget buzylyp ketedi, sebebi ol jerdiń topyraǵy sýsymaly, qumdaýyt. Joǵary bilimdiler 4 klastyq bilimi bar jasy kelgen adamdy tyńdasyn ba, memlekettiń aqshasyn ońdy-soldy shashyp, bóget jumysyn bastap ketedi. Kelesi jyly kóktemde Áshimbaevtyń aıtqany aıdaı kelip, bógetti sý aǵyzyp ketedi.

Beker adam «Dala akademıgi» atana ma?

Memleketshildigi. Toqsanynshy jyldardyń dúrbeleńinde ózi qurǵan kolhoz, ózi qolmen turǵyzǵan ǵımarattar kóz aldynda talan-taraj ben qıraýǵa ushyrap jatqanda jan júregi shydamaı qalaǵa kóship ketýge májbúr bolady. Qalada úıi joq, amalsyz bir tanystarynyń úıinde ýaqytsha turýǵa týra keledi. Sol kezde Sosıalıstik Eńbek Eri ekenin aldyǵa tartyp, buldap eshbir ákimniń aldyna barmady.

1994 jyly Elbasy N.Á.Nazarbaev Shalkódege keledi. Núsekeńdi birden ta­nyp, jaǵdaıyn surap, talap-tilegin tyńdamaq bolady. Sol kezde adamshylyq pen memleketshildikti tý etip ótken aqsaqal N.Nazarbaevqa eki-aq ótinish aıtady. Áýeli, elge kóship kelip jatqan oralmandar máselesi, ekinshisi Narynqol aýda­nynyń atyn Raıymbek batyrdyń atyna aýystyryp berý máselesi ǵana. О́ziniń jeke basyna baılanysty bir aýyz sóz joq.

Minekı, elge tutqa bolamyn degen adamǵa Núsipbek Áshimbaevtyń taǵylymdy da ónegeli ómirinen birshama habar berdik. Sóz sońyn el úshin eńbek etken esil erdiń óz sózimen támamdaıyq.

«Osy jasqa jetkenshe kórip, bilip uqqanym: eldiń sózin sóılep qamyn jegen, adal sóılep, aǵyna jyǵylǵan azamattyń aty ozady!». Árdaıym atymyz ozyp júrsin!

 

Jánibek Álikenuly