Elimizde jaqynda «Ardagerler týraly» jańa zań qabyldanyp, qoldanysqa endi. Osy qujatta tájik-aýǵan shekarasy, t.b. áskerı qımyl oryndarynda bolǵan sarbazdar jańa mártebege ıe bolyp, rahmetin aıtýda. Degenmen jańa Zańnan kútken úmiti aqtalmaı qalǵandar da bar. Olar – Uly Otan soǵysy kezindegi tyl ardagerleri.
– Biz – balalyǵymyzdy soǵys urlaǵan, qarshadaıymyzdan qara jumysqa jegilip, «Bári de maıdan úshin, bári de jeńis úshin!» dep erte eseıgen urpaqpyz. Jıyrma mıllıon Keńes halqyn jalmaǵan sum soǵystyń aýyrtpalyǵy bizdiń de balǵyn qabyrǵamyzǵa batty, bala ıyǵymyzdan basty. Maıdannan kelgen qara qaǵaz, analarymyzdyń zarly joqtaýy bizdiń de bala júregimizdi oqtan beter parshalady, – deıdi oraldyq Asqar Ataev aqsaqal.
Shynynda da, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary kóp qıynshylyq kórip, ákeleri soǵysqa ketkende anasymen birge aýyr jumys atqaryp, Jeńisti jaqyndatýǵa eleýli úles qosqan tyl ardagerleri jańa Zańdy asyǵa kútken edi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary qazirgi tyl ardageri atanǵan balalar egin orý, mal baǵý jumystaryn atqaryp, zaýyt, fabrıkada kúni-túni jumys jasady. Sonyń ishinde Asqar aqsaqal týyp-ósken Batys Qazaqstan oblysynyń Jánibek jáne Orda aýdandary nemis ushaqtarynyń bombasy astynda qalyp, soǵystyń ashy tútinin de jutqan edi. Jaý bombasynan zardap shekken ǵımarattar men jol, t.b. júıesin qalpyna keltirýshilerdiń qatarynda da úlkendermen qatar osy balalar júrgen.
– Alaıda «Ardagerler týraly» jańa zańda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi tyl ardagerleri – 1927-1936 jyldary týǵan qazaqstandyqtar týraly eshteńe aıtylmaǵan. Olar ádettegi eńbek ardagerlerimen birge jazylyp ketti. Bir aýyz sózben bolsa da erekshelep, eskerip, memlekettik qoldaý sharalary bolatyny aıtylmady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Uly jeńistiń 75 jyldyǵy tusynda qabyldanǵan bul zańnan biz erekshe úmit kútken edik, – deıdi Asqar aqsaqal.
Bul ardagerler zań jobasy talqylanyp jatqan kezde-aq dabyl qaǵyp, jergilikti ardagerler keńesinde, plenýmda bul máseleni talqylaǵan. Sóıtip, tıisti usynystar engizý jóninde Májilis, Senat depýtattaryna da arnaıy hattar jibergen. Tyl ardagerleriniń tilegin jetkizgen bul hatqa ólkege belgili ardagerler – partııa, keńes qyzmetkeri, ólketanýshy Jaısań Aqbaev, Batys Qazaqstan oblystyq atqarý komıtetiniń jáne oblystyq máslıhattyń burynǵy jaýapty qyzmetkeri, tyl jáne eńbek ardageri, 1936 jyly týǵan Saıyn Aıtqalıev, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Mustahım Yqsanov atyndaǵy qordyń tóraǵasy, Batys Qazaqstan oblysy Bıler odaǵy keńesiniń tóraǵasy, tyl jáne eńbek ardageri Asqar Ataev, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń HI shaqyrylymynyń depýtaty, partııa, sharýashylyq qyzmetkeri, tyl jáne eńbek ardageri Ádilǵazy Nurǵalıev, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń H shaqyrylymynyń depýtaty, partııa, keńes qyzmetkeri, tyl jáne eńbek ardageri Ǵazez Haımýldın jáne basqalary qol qoıǵan bolatyn. Biraq bul usynystar eskerilmeı, nátıjesinde zańdy daıyndaǵan eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ázirlegen joba sol kúıinde qabyldanyp ketken.
– Biz eń jasymyz 85-ke, aldymyz 93-ke kelgen, durys balalyq shaǵymyz bolmaǵan, ómirimizdiń az ýaqyty qalǵan, jyl saıyn azaıyp, «bala kúnimizde shekken beınetimizdiń zeınetin qashan kóremiz?!» dep júrgen tyl ardagerlerimiz. Kórshiles Reseı Federasııasynyń 23 aýmaǵynda «Soǵys balalary» atty zań kúshine engen, onda 1928 jyldyń 22 maýsymy men 1945 jyldyń 4 qyrkúıegi arasynda dúnıege kelgen balalarǵa áleýmettik qoldaý, memlekettik kómek sharalary qarastyrylǵan, – deıdi tyl ardagerleri.
Aqsaqaldardyń áńgimesinen baıqaǵanymyz, olar eń aldymen áleýmettik kómektiń azdyǵyna emes, aty atalmaı, eleýsiz qalǵanyna narazy sııaqty. Mysaly, jaqynda qabyldanǵan «Ardagerler týraly» zańda áskerı jáne azamattyq boryshyn shet jerlerde ótegen azamattardyń da áleýmettik jáne quqyqtyq múddelerin qorǵaıtyn sanat engizilgen. Árıne, olardyń da el aldynda eńbegi bolar. Biraq balalyq shaǵyn soǵystyń «sýyǵy urǵan», maıdannyń aýyrtpalyǵyn marǵasqa jigittermen birge kótergen «soǵys balalaryna» erekshe sanat, arnaıy mártebe kerek sııaqty. Kún sanap azaıyp bara jatqan tyl ardagerleriniń talaby osyndaı.
Batys Qazaqstan oblysy