2012 jyly úsh aı boıy, ıaǵnı 12 mamyr men 12 tamyz aralyǵynda Ońtústik Koreıanyń Esý qalasynda EKSPO-2012 Búkilálemdik mamandandyrylǵan kórmeniń jalaýy jelbiredi. «Jandy muhıt jáne jaǵajaı» taqyrybymen ótken bul halyqaralyq kórmeniń Esý qalasynda qonys tebýi de kezdeısoq emes sııaqty. Sebebi, qalanyń ataýy «E» – ádemi, «sý» – sý degen uǵymdy bildiredi.
«EKSPO-2012»: «Jandy muhıt jáne jaǵajaı»
Ońtústik Koreıada ótken bul Búkilálemdik kórmeniń shymyldyǵy 12 mamyr kúni «O» árpi túrindegi jaryq – sý – otshashý qondyrǵysynyń iske qosylýymen ashyldy. Bul qondyrǵy álemdegi eń qymbat otshashý qondyrǵysy bolyp eseptelindi. Onyń quny, ıaǵnı «Big-O» qondyrǵysy 100 mıllıon eýroǵa baǵalanǵan. Osyǵan baılanysty Esý qalasyndaǵy EKSPO-2012 kórmesiniń ashylý saltanaty Olımpııa oıyndarynyń nemese fýtboldan álem chempıonatynyń ashylýynan birde kem bolǵan joq.
2012 jyly úsh aı boıy, ıaǵnı 12 mamyr men 12 tamyz aralyǵynda Ońtústik Koreıanyń Esý qalasynda EKSPO-2012 Búkilálemdik mamandandyrylǵan kórmeniń jalaýy jelbiredi. «Jandy muhıt jáne jaǵajaı» taqyrybymen ótken bul halyqaralyq kórmeniń Esý qalasynda qonys tebýi de kezdeısoq emes sııaqty. Sebebi, qalanyń ataýy «E» – ádemi, «sý» – sý degen uǵymdy bildiredi.
«EKSPO-2012»: «Jandy muhıt jáne jaǵajaı»
Ońtústik Koreıada ótken bul Búkilálemdik kórmeniń shymyldyǵy 12 mamyr kúni «O» árpi túrindegi jaryq – sý – otshashý qondyrǵysynyń iske qosylýymen ashyldy. Bul qondyrǵy álemdegi eń qymbat otshashý qondyrǵysy bolyp eseptelindi. Onyń quny, ıaǵnı «Big-O» qondyrǵysy 100 mıllıon eýroǵa baǵalanǵan. Osyǵan baılanysty Esý qalasyndaǵy EKSPO-2012 kórmesiniń ashylý saltanaty Olımpııa oıyndarynyń nemese fýtboldan álem chempıonatynyń ashylýynan birde kem bolǵan joq.
EKSPO-2012-niń taqyryby – «Jandy muhıt jáne jaǵajaı» dep ataldy. Osyǵan baılanysty kórmeniń de basty maqsaty álemdik muhıttar problemasyna arnaldy. Kórmeni uıymdastyrýshylar jahandyq jylyný úrdisterine, muhıttar sýynyń kóterilýine jáne muhıt sýlarynyń lastaný jaǵdaılaryna adamzattyń nazaryn barynsha aýdarýǵa tyrysty. Kórme jalaýy jelbiregen 93 kún boıy adamzat úshin erekshe kókeıkesti máseleler bolyp tabylatyn osy taqyryptarǵa barynsha basymdyq berildi.
EKSPO-2012 mamandandyrylǵan kórmesine dúnıejúziniń 100-den astam elderi men halyqaralyq uıymdary qatysty. Jalpy, 3 aı ishinde bul kórmeni 8 mıllıonnan astam adam tamashalady. Esý qalasyndaǵy Búkilálemdik kórmeni uıymdastyrý barysynda koreıler tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynan kelgen týrısterdi tańǵaldyrýdyń barlyq múmkinshilikterin jasap baqty. Bul rette kórme shejiresinde erekshe este qalatyn nysan – 6400 tonna sý sııatyn ǵajaıyp akvarıým boldy. Bul akvarıýmǵa álemniń 5 muhıtyndaǵy balyq túrleriniń barlyǵy birdeı jiberilgen. Pavılonnyń ózi jahandyq klımattyń ózgerýine baılanysty ekologııalyq taza aýamen toltyrylǵan. Bul aýa pavılonda ornatylǵan birneshe fıltrler arqyly tazartylyp turady. Bul shańyraq formasyndaǵy Azııa qurlyǵyndaǵy birinshi, jalpy álemdegi ekinshi akvarıým bolyp tanyldy. Munda kelýshiler akvarıýmnyń astyńǵy qabaty arqyly ótetin sansyz týnnelder arqyly júrip, muhıt tuńǵıyǵynyń tirshiligin tamashalady. Sonymen birge, munda muhıt jaǵalaýynyń jándikteri, máselen, ońtústikafrıkalyq pıngvınder, ońtústikamerıkalyq teńiz mysyqtary, joǵalyp bara jatqan aq kıt (belýga) jáne basqa da muhıtta mekendeıtin janýarlardy kórýge bolady.
Esý qalasyndaǵy kórme qalashyǵynda boı kótergen taǵy bir erekshe nysandardyń biri – 67 metr bıiktiktegi qos munara. Shyn máninde bul munaralar álemdegi eń úlken organ aspaby bolyp tabylady. Bul mýzyka úıin koreıler «Aspan asty munarasy» dep ataıdy. Aspan asty munarasynyń ishki jaǵynda teńiz sýyn tazartatyn qondyrǵy bar. Bul qondyrǵy táýligine 10 tonna teńiz sýyn tushy sýǵa aınaldyrady. Esý qalasynda jalaýy jelbiregen EKSPO-2012 kórme qalashyǵynda Ońtústik Koreıanyń birqatar iri kompanııalary da óz pavılondaryn turǵyzdy. Máselen, «Samsung» kompanııasy óz pavılonynda 4G tehnologııasynyń óziniń eń ozyq tehnologııalaryn pash etti.
EKSPO-2012 kórme qalashyǵyna kelýshilerdi erekshe áserge bólegen kórmeniń qos talısmany – Enı jáne Sýnı. Bul eki talısman da muhıt tirshiliginiń tuńǵıyǵynan habar beredi. Enıdiń qara-kók túsi muhıt túbiniń tuńǵıyǵyn bildirse, Sýnıdiń qyzyl-sary túsi muhıt áleminiń sansyz tabıǵı resýrstarynan habar beredi. Kórme qalashyǵyndaǵy oıyn-saýyq ortalyǵy «Big-O» dońǵalaǵy boldy. Balamaly energııa qýatymen jumys isteıtin bul dońǵalaq álemniń barlyq jerlerinen kelgen ınjenerler men dızaınerlerdiń ortaq izdenisiniń jemisi. «Big-O» oıyn-saýyq ortalyǵynda bıiktigi 43 metr sý ekrany (bıiktiktegi 400 tesikten quıylǵan sý tasqyny ekran polotnosynyń rólin atqarady) jumys isteıdi. Sý ekranyna osy dońǵalaqtan 120 metr qashyqtyqta salynǵan ekinshi bir keremet ǵımarattyń sáýlesi shaǵylysyp turady. Bul ǵımaratqa teńiz jaǵynan qaraǵanda ol aralǵa uqsaıdy, al oǵan qarama-qarsy jaqtan kelip qaraǵanda, ol teńiz janýary kashalotqa, al qyrynan qaraǵanda aq akýlaǵa uqsaıdy. «Big-O» dońǵalaǵynyń sahnasynda túnde teńiz-shoýlary ótkizilip, kúndiz kórkemónerpazdardyń konsertteri qoıyldy. Bul sahnalardyń jan-jaǵyndaǵy 50 metrlik bıiktiktegi sýburqaqtar jáne jalyny 18 metr bıiktikke kóteriletin otshashýlar ornatylǵan. Bul kórinister kórme qalashyǵyn tamashalaýshy týrısterdi erekshe áserge bóledi.
Ońtústik Koreıada ótken EKSPO-2012 mamandandyrylǵan kórmesinde Qazaqstan tórtinshi ret óziniń pavılonyn ashty. Qazaqstan pavılonynyń jalpy aýmaǵy 774 sharshy metr alańda qonys tepti. Pavılondaǵy ekspozısııalardyń jalpy ekspozısııasy sý taqyryby sheńberindegi elimizdiń salt-dástúri, mádenıeti jáne ǵylymy jetistikterin nasıhattady. «EKSPO-2012» kórmesiniń jalaýy jelbiregen 93 kúnniń ishinde Qazaqstan pavılonyn 400 myńnan astam týrıst tamashalady.
EKSPO murasy – Eıfel munarasy
О́rkenıet órine umtylǵan adamzattyń aqyl-oıy álemge barlyq ulttar jetistigin pash etetin uly kórmeni berdi. Búkilálemdik jetistikter kórmesi óziniń 160 jyldan astam tarıhynda órkenıet shejiresine altyn áriptermen jazylǵan sáýlet óneriniń jaýharlaryn qaldyrdy. EKSPO muralary – Londondaǵy Hrýstal saraıy; Parıjdegi Eıfel munarasy; Parıjdegi Aleksandr III kópiri; Lıon vokzaly; Venadaǵy Rotonda – álemdegi eń úlken kúmbez astyndaǵy pavılon; Melbýrndegi patshalyq kórme pavılony naq osyndaı máńgilik óner eskertkishteri bolyp tabylady. Astanada ótetin EKSPO-2017 Búkilálemdik mamandandyrylǵan kórme qalashyǵynda da álem ǵajaıyptarynyń sanatyna qosylatyn EKSPO murasy – kórme sımvoly nysanynyń boı kóteretinine senemiz. Endi sanaýly kúnderden keıin birneshe aı boıy jalǵasyp jatqan, EKSPO-2017 kórme qalashyǵynyń eskız-jobasy men sımvolyn aıqyndaıtyn Búkilálemdik kórme jeńimpazy anyqtalyp, sol bolashaq nysannyń kelbetin tamashalaıtyn kez de keledi.
EKSPO murasy bolyp tabylatyn Eıfel munarasyn bilmeıtin jer betinde jan joq. Eýropa desek, Parıj, Parıj desek, Eıfel munarasy kóz aldymyzǵa keledi. Irgetasy qalanǵannan bergi 124 jyl ishinde bul munaranyń talaı tomdyq shejiresi de qalyptasty. Sol shejireni paraqtaıtyn bolsaq, 1884 jyly Fransııa bıligi 1889 jyly Uly fransýz revolıýsııasyna 100 jyl tolý qurmetine Búkilálemdik kórme ótkizip, oǵan kelýshi álem jurtshylyǵyn keremet arhıtektýralyq ǵımarat arqyly tańǵaldyrýdy oılaıdy. Sóıtip, qaıtalanbas EKSPO ǵımaratyna baıqaý jarııalaıdy. 1886 jyly ótken bul baıqaýǵa dúnıejúzi sáýletshileriniń 107 arhıtektýralyq jáne ınjenerlik jobasy qatysady. Sol básekede Gıýstaf Eıfel bastaǵan top jeńiske jetip, munarany salý týraly sheshim qabyldanady.
1887 jyldyń qańtarynda memleket jáne Parıj mýnısıpalıteti Gıýstaf Eıfelmen shart jasasyp, bolashaq munarany oǵan 25 jyl merzimge jalǵa beredi. Munarany salý úshin memleket tarapynan 1,5 mıllıon altyn frank kólemindegi sýbsıdııa bólinedi. Bul munarany salýǵa qajetti qarjynyń 25 paıyzy ǵana edi. Qalǵan qarjyny Eıfeldiń ózi tabýǵa tıisti boldy. Sóıtip, 300 jumysshy eki jyl, eki aı jáne 5 kúnniń ishinde 120 jyldan astam ýaqyttan beri barsha adamzatty tańdandyryp kele jatqan ǵajaıyp munarany turǵyzǵan bolatyn. 1889 jyldyń 31 naýryzynda, ıaǵnı qurylystyń irgetasyn kóterý úshin or qazyla bastaǵannan keıingi 26 aı ýaqyt ótkende Eıfel densaýlyǵy táýir birneshe sheneýnikti munaranyń basyna shyǵatyn 1710 baspaldaqtan turatyn satymen kóterilýge shaqyrdy.
Munara qurylysy bastalǵan alǵashqy kúnnen-aq onyń qarsylastarynyń qatary da kóbeıe bastady. Ásirese, Fransııanyń shyǵarmashylyq zııaly qaýym ókilderi bul temir qurylymnyń Parıj kórkine kóleńke túsiretinin aıtyp, munara qurylysyn dereý toqtatýdy talap etti. Osyndaı tegeýrindi qarsylyq saldarynan qala bıligi bul munarany 20 jyldan keıin buzyp tastaý jóninde jospar jasady. Alaıda, ony bul tyǵyryqtan sol kezde ómirge kelgen radıo jańalyǵy qutqardy.
Parıjdikter «Temir hanym» dep at qoıyp úlgergen Eıfel munarasynyń ataǵy birden kóterildi. Búkilálemdik kórme jalaýy jelbiregen alty aıdyń ishinde «Temir hanymdy» qyzyqtaýǵa 2 mıllıonnan astam adam keldi. Eıfel munarasynyń keskini beınelengen mıllıondaǵan sýretter men kádesyılar álemdi sharlap ketti. Sodan bergi ótken 124 jyl merzim ishinde Eıfel munarasynyń dańqyn áli kúnge kir shalyp kórgen emes. Sońǵy málimetter boıynsha osy merzim ishinde Eıfel munarasyn 200 mıllıonnan astam týrıster tamashalaǵan kórinedi. Fransııa kúni búginge deıin «Temir hanymdy» tamashalaıtyn týrıs arqyly qyrýar paıda taýyp keledi.
Eıfel munarasynyń bıiktigi 324 metr nemese 81 qabattan turatyn ǵımarattyń bıiktigine teń. 40 jyl boıy bul munara álemdegi eń bıik arhıtektýralyq nysan bolyp keldi. 1930 jyly Nıý-Iork qalasynda salynǵan Kraısler Bıldıng bıiktigi jaǵynan ony basyp ozdy. Eıfel munarasyn shamamen 4 platformaǵa bólýge bolady. Alǵashqysy tómengi (jerasty) platformasy, 1-shi platforma (57 metr), 2-shi platforma (115 metr) jáne 3-shi platforma (276 metr). Bul platformalardyń árqaısysynyń ózindik qaıtalanbas erekshelikteri bar. Máselen, tómengi, jerasty qabatynda munarany tamashalaýǵa arnalǵan bıletter satatyn kassalar jáne kóptegen eskertkish-syılyqtar satatyn dúkender ornalasqan. Al birinshi platformada birqatar restorandar, ekinshi platformada galereıalar, úshinshi platformada astronomııalyq jáne meteorologııalyq observatorııalar jáne fızıkalyq kabınetter ornalasqan. Munaraǵa ornatylǵan maıaktyń jaryǵy 10 kılometr qashyqtyqtan kórinedi.
Eıfel munarasyna qatysty jylnamalyq shejireden nebir erekshe oqıǵalar týraly málimet alýǵa bolady. 1889 jyly Eıfel munarasy ashylǵan kúni onda alǵash ret 10 myń gaz shamy jaǵylǵan. 1898 jyly Ejen Dıýkrete Eıfel munarasy men odan 4 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Panteon arasynda alǵash ret telegraf baılanysyn ornatqan. 1912 jyly avstrııalyq tiginshi Frans Raıhelt ústine plash-parashıýt kıip munaranyń 60 metrlik bıiktiginen sekiredi. Parashıýt ashylmaı, tiginshi qaza tabady. 1925 jyly Vıktor Lıýstıg degen alaıaq «Temir hanymdy» metallom retinde satyp jibergen. 1940 jyly fransýzdar nemis basqynshylary munaraǵa shyqpas úshin lıftini syndyryp tastaǵan. Sóıtip, Adolf Gıtler Eıfel munarasyna shyǵý jónindegi armanyn oryndaı almaı ketipti. О́kpeli Gıtler 1944 jyly tamyzda Parıjdiń áskerı gýbernatory, general Dıtrıh fon Koltıske Eıfel munarasyn jaryp jiberýge buıryq beredi. Alaıda, fon Koltıs bul buıryqty oryndaýdan bas tartyp, sáýlet óneriniń ǵajaıybyn saqtap qalady. 1957 jyldan beri munara televızııalyq habarlar taratatyn munara retinde de qoldanylyp keledi.
Betti ázirlegen Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».