«Jyry» bitpeıtin jol

Es bilgeli salynyp keledi

Odan beri eki jyldan asa ýaqyt ótti. Qaztalovtan ári qaraı salynýy tıis 300 shaqyrymdaı jol qurylysy áli bastalǵan joq deýge bolady. Jyl on eki aı jol azabyn tartyp júrgen jergilikti halyq ýaǵdaly ýaqytta tegis jol­dyń tusaýkeseri bolmaı ma dep ýaıymdap otyr.

Chapaevtan Qaztalovqa deıin 213 shaqyrym jol salynyp bitýge taıaý. Bıylǵa qajetti 2,4 mlrd teńge qarjy tolyq bólingen, jyl so­ńyna deıin aıaqtalady. Bul jold­yń qurylysyn birneshe jyl­dan beri «Iýnıserv» JShS júrgizip keledi. Bul aralyqta másele joq, jol qurylysy baıaý bolsa da turaqty júzege asýda.

Máseleniń bári Qaztalovtan ári qaraı asqanda bastalady. Eldi mekeni az, qulan jortpas qula dúzdegi bul jol Jánibek jáne Bókeı Ordasy aýdandary­na tartady. Oral qalasynan 600 shaqyrymǵa deıin sozylatyn bul aralyqtyń «jyry» kúz ben kóktemde ǵana emes, jazdyń jańbyrly kúnderi de bir bitpeıdi.

– Maýsym aıynyń sońǵy kúnderi issaparmen Jánibek aýdanyna baryp edik, qaıtarda jańbyr jaýyp, dalada qala jazdadyq. Ásirese Qaztalovqa deıingi jolda mıtyńdap, kóligimiz qaıta-qaıta joldyń eki jıegine laqtyryp, ıt-azapqa tústik. Joldyń jaǵ­daıyn aıtýǵa aýyz barmaıdy. Jánibekten tús qaıta saǵat 4-te shyǵyp, Oralǵa túngi 3-te jettik. Joldyń eki jaǵyn úlken jyra qylyp qazyp tastaǵan, eger jazataıym joldyń jıegine taıǵanap túsip ketetin bolsa, ne bolary qorqynyshty. Biz ǵana emes, jolda batpan balshyqtan dóńgelegi aınalmaı, motory qyzyp, dóń­geleginiń jeli jiberip, sharasyz shońqıyp turǵan mashına kóp, – deıdi bizdiń áriptesimiz, «Jaıyq Press» medıaholdınginiń bas dırektory Raýan Sábıtov.

Bul – Bókeı Ordasy men Jánibek aýdandary turǵyndarynyń kúnde kórip júrgen quqaıy.

– Jánibektiń joly – men es bilgeli salynyp bitpeı kele jatqan jol. Oqýshy kúnimizde jarysqa baramyz dep shyǵyp, úlgermeı qalatyn kezder bolýshy edi. Sonda úlkender: «Bul da bir kúni bitedi», deıtin... «2021 jyl» degen naqty merzim Elbasy kelgen soń aıtyla bastady. Bizde bári joǵarydan tapsyrma kútip turatyny jaman-aq. Qansha jyldan beri salynbaǵan osy jolǵa qarap Batys Qazaqstan oblysynyń basshylaryna álgi qos aýdannyń halqynyń qajeti shamaly bolǵany ǵoı dep oılaısyń, – deıdi Jaınagúl Hamıdolla.

Jumys baıaý, kóńil qaıaý...

Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev 2018 jyly 15 mamyrda Oral qalasyna jumys saparymen kelgende oblystyń ońtústik aýdandaryna qatysty jol máselesin kóterdi.

– Bókeıordaǵa biz jol salýymyz kerek. Men Úkimetke tapsyrma berdim, qarajat shyǵaryp, eki jolaqty, jaqsy jol salynýy kerek. Biz Bókeı Ordasyna týrısterdi aparǵymyz keledi. Jol bolmasa qalaı aparamyz? Sondyqtan osy máseleni qolǵa alyp, birge sheshemiz, – degen edi Elbasy.

Osy tapsyrmadan keıin sol kezdegi óńir basshysy Altaı Kólginov ja­ýapty mamandarymen birge astanaǵa ar­naıy baryp, Premer-Mınıstrdiń sol kezdegi birinshi orynbasary Asqar Mamınniń qabyldaýynda boldy. Máse­lege jan bitti, seń qozǵaldy. 2019 jyly jol qurylysynyń jobalyq-qujat­tamalyq smetasy jasaqtaldy. 138 shaqy­rymdyq «Qaztalov–Jánibek–RF shekarasy» jáne 103 shaqyrymdyq «О́nege–Bısen–Saıqyn» baǵytyndaǵy jol qury­lysynyń jobasyn «Aıs Proekt» jáne «Qostanaıdorproekt» JShS syzyp shyq­ty. Batysqazaqstandyqtar úshin «ǵasyr joly» syndy bul qurylystyń quny 52 mlrd teńgege baǵalandy.

Osylaısha, negizgi qurylys jumysy 2020 jyly qyzý bastalyp ketýi tıis bolatyn. О́ıtkeni 300 shaqyrymǵa jýyq jol­dy eki jyl ishinde salyp bitirý ońaı emes. Oral qalasynan, óndiristi ortalyqtan shalǵaı, jol-kólik qurylymy damyma­ǵan óńirde jolǵa qajetti qurylys materıaldaryn jetkizýdiń ózi úlken kúsh ári shy­ǵyn. Árıne munyń bári jobalaý qujattaryn­da eseptelgen. Tek aıtylǵan merzimde jol qurylysy aıaq­talýy úshin jedeldik ke­rek. Al áli kúnge deıin Qaztalovtan ári qa­raı naqty is bastalmaǵanyn eskersek, «my­na qar­qynmen 2021 jyly Orda­nyń joly bit­peıdi-aý» degen halyqtyń kúmá­ni oryndy sekildi.

Basty sebep – qarjy...

Jánibek pen Bókeı Ordaǵa bara­tyn jol quny 52 mlrd teńgege baǵalandy de­dik. «QazAvtoJol» ulttyq kompanııa­sy Ba­tys Qazaqstan oblystyq fılıalynyń dı­rektory Erkebulan Jumanovtyń aıtýyn­sha, sol qarjynyń 2,4 mlrd teń­gesi byltyr ıgerilgen. Al bıyl nebári 4,8 mlrd teńge bólinipti. Munyń teń jar­tysyn Qaztalov aýylyna deıingi jol qu­ry­lysyn támamdaý úshin «Iýnıserv» kom­pa­nııasy alǵan. Al qalǵan 2,4 mlrd teń­ge Bókeı Ordasy men Jánibek baǵy­tyn­­daǵy 300 shaqyrymdaı jol úshin óte az.

– Biz bıyl jumysty barynsha shıratyp, barlyq joldyń keminde 35-40 pa­ıyzyn jasap tastasaq, keler jyldyń so­ńyna deıin qalǵan bóligin bitirýge to­lyq senimdi bolar edik. Alaıda bıyl bó­linetin qarjy kólemin kóbeıtý týraly usynysymyz Ulttyq ekonomıka mı­nıstrliginen qoldaý tappaı otyr. Keler jyly qarjynyń qalǵan qomaqty bóligi túgel bólingen kúnde de jumys aýqymy óte úlken bolǵandyqtan, jyl sońyna deıin jol qurylysy bitpeı qalýy ábden múmkin, – deıdi Erkebulan Baqyt­januly.

Jol qurylysynyń baıaý júrýi qarjy tapshylyǵynan ekenin «QazAvtoJol» UK» AQ Basqarma tóraǵasy Ulan Álipov te aıtady. «Bıyl Qarjy mınıstrliginen 20 mlrd teńge suraǵan edik, berilgen joq» dep málimdedi ol áleýmettik jelide oqyrman saýalyna.

Aıta keteıik, Qaztalovtan Jánibekke, odan ári Bókeı Ordasy aýdanynyń orta­lyǵy Saıqyn aýylyna deıingi jol qurylysy 4 bólikke bólinip, 4 merdi­gerge berilgen. Bul merdigerler jumysyn jandandyrýǵa asyǵar emes. Olardyń ýáji – bıylǵa berilgen qarjy men ju­mys kólemi óte az, ony jyl sońy­na deıin oryndap tastaý túk emes. Al «Qaz­AvtoJol» mekemesi Úkimetten bıyl bólý­di suraǵan 20 mlrd teńge qarjy be­ril­gen jaǵdaıda ıgerilmeı qala ma dep alańdaıdy.

Bıylǵy mamyr aıynyń sońynda «QazAvtoJol» UK AQ basqarmasy tór­aǵasynyń orynbasary Talǵat Smaǵulov Bókeı Ordasyna arnaıy kelip, jol qury­lysyna jaýapty mekemelerdiń jumysyn shıratý úshin bir aı merzim berip ketken bolatyn. Biraq bıylǵy karantın, ári mardymsyz bólingen qarjy jumysty shıratýǵa múmkindik bermeı tur.

Aıtpaqshy, Batys Qazaqstandaǵy jol qurylysyna kóbirek qarjy bólý máselesin «Egemen Qazaqstan» budan buryn da kótergen bolatyn. О́ıtkeni Batys Qazaqstan oblysyndaǵy jergilikti joldardyń 28,7 paıyzy ǵana jaqsy jáne qanaǵattanarlyq kúıde. Sondyqtan elimizde 2018 jyldan bastap engizilgen oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar avtojoldarǵa qatysty jobalardy qar­jy­landyrýdyń 50/50 qaǵıdasy bıýd­jeti shaǵyn, dotasııalyq óńir sanalatyn oblys úshin kótere almaıtyn salmaq bolyp tur. О́ńir basshylyǵy qalyptasqan ahýaldy túzep alýy úshin respýblıkadan bólinetin qarjynyń arasalmaǵyn 80/20 kóleminde bólýdi usynǵan. Ol tilek te ázirge qoldaý tappady.

...bóri etekten

Elbasynyń arnaıy tapsyrmasynan keıin eki jyldan asa ýaqyt ótse de Bókeı Ordasy men Jánibekke salynatyn joldyń máselesinde túıtkildiń kóptigi «jalpy osy joba asyǵys, shala-pula jasalǵan joq pa?» degen kúmándi oıǵa jeteleıtini ras. Máselen, nelikten jol qurylysyna qaralǵan qarjy áý basta eki jylǵa teń bólinbegen? Bul jerde tapsyrys berýshi mekemeniń, jer­gilikti atqarýshy oryndardyń ki­nási, jaıbasarlyǵy, oralymsyzdyǵy baı­qalmaı ma?

Bulaı deýimizge sebep te bar. Joǵaryda aıtylǵandaı, jol qurylysyna qajetti materıaldardy jetkizý ájeptáýir másele bolǵan. Aqyrynda Reseı temir joly arqyly Saıqyn stansasyna jetkizý jó­ninde kelisim jasalyp, bul másele sheshilgen edi. О́tkende bókeıordalyq áriptester Saıqyn aýylyndaǵy temir jol tuıyǵyna túsirilgen qurylys materıaldary – qıyrshyq tas pen qum urlanyp, talan-tarajǵa túsip jatqanyn jazdy. Munyń ózi erteńgi jol sapasyna áser etýi múmkin degen pikirge kelispeý qıyn.

«Jol aktıvteriniń ulttyq sapa orta­lyǵy» oblystyq fılıaly bıyl qań­tar-aqpan aılarynda jasaǵan tekseris kezinde Qaztalov–Jánibek, О́nege–Bı­sen-Saıqyn–RF joldarynyń keı tusynda merdigerler jol qurylys materıalda­ry sapasyn baqylamaıtyny, onyń synaq zerthanasy men ilespe qujatta­ry (sertıfıkattar, sapa tólqujaty, synaq qaýlysy, synamalardy alý aktisi jáne t.b) joq ekenin eskertken bolatyn. Osy ortalyqtyń jol qurylysy ın­jeneri Nursultan Nurmuhametov atal­ǵan kemshilikter joıylǵanyn aıtady. Degenmen jol qurylysyn júrgizetin mer­digerler jolaýshylar úshin aınal­ma jol daıyndap, úzdiksiz qarym-qatynas­ty qamtamasyz etýi tıis. Bul másele de jol­ǵa qoıylmaǵan.

«Bókeı Ordaǵa jol salynady» degen áńgime bastalysymen-aq shyǵyndy azaıtý maqsatynda jergilikti qurylys materıaldaryn paıdalaný týraly má­sele kóterildi. Iаǵnı Bókeı Ordasy aýdany aýmaǵynda jatqan Kishi Boǵda – Jamantaýdyń tasty jynysyn jol qurylysyna paıdalaný kerek degen uıǵarym jasaldy. Ulttyq sapa ortalyǵy «Jamantaýdan alynatyn materıal joldyń tek eń tómengi qabatyna jáne aınalma jolǵa tóseýge ǵana jaramdy» degen qorytyndy shyǵarǵan. Soǵan qaramastan búginde «ATVS TECHNIC» JShS Jamantaý ken ornyn ıgerýge kirisip ketti. Biraq Jamantaý jynysy, ıaǵnı qıyrshyq tasy óńdemeı paı­dalanýǵa, birden jolǵa tóseýge jaramsyz bolyp shyqty. Al bul tasty elekten ótkizip, birkelki etetin súzgi de, úlken kesekterdi ýatatyn qurylǵy da atalǵan mekemede ázirge joq. «Ol qondyrǵy shetelden Reseı portyna jetkizilip, odan temir jol arqyly Jánibek stansasyna ákelinedi. Jamantaý men Saıqynnyń arasyndaǵy 52 shaqyrymdyq jolsyz jer de ónim qunyna áser etýi múmkin», dedi bizge «QazAvtoJol» ulttyq kompanııa­sy oblystyq fılıalynyń dırektory Erkebulan Jumanov.

Osy oraıda Jamantaý qonysy – bel­­gili kúıshi, bıyl 200 jyldyǵy atalyp ótip jatqan Dáýletkereı Shyǵaı­ulynyń, ultymyzdyń tuńǵysh etnograf ǵalymdarynyń biri Muhamed-Salyq Babajanovtyń atajurty ekenin aıta keteıik. Jaqynda ǵana Jamantaýǵa arnaıy ekspedısııamen baryp qaıtqan arheolog, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Murat Qalmenov Jamantaýdyń tas-kesek jynysyn jol qurylysyna paıdalaný arqyly tabıǵı-tarıhı múıiske orny tolmaıtyn zııan keletinin aıtyp otyr. Onyń ústine 50 jyldan asa Kapýstın Iаr zymyran polıgonynyń aýmaǵynda bolyp, áskerı synaq alańyna aınalǵan Jamantaýdyń jynysy radıasııa kózi bolýy múmkin degen de joramal bar. Jalpy, Kishi Boǵda taýynyń taǵdyryna arnaıy toqtalýdy oılap otyrmyz.

Mine, qurmetti oqyrman, Batys Qazaq­stan oblysynyń qıyr shetinde jatqan Bókeı Ordasy men Jánibek aýdandaryn «úlken jermen» jalǵaıtyn avtojol qurylysy bastalmaı jatyp túrli kedergige kezdesip jatyr. Qurylysy úsh jylǵa josparlanyp, 2021 jyldyń sońynda paıdalanýǵa berilýi tıis bolǵan jol ýaqytynda bite me? Jáne onyń sapa­sy kóńildegideı bola ma? Mine, batys­qazaqstandyqtardy alańdatqan saýaldyń biri osyndaı.

Batys Qazaqstan oblysy