Búkil álem ómirdiń baılaýyn altyn ýaqyttan taýyp, kiltin aspannan izdegen zamanda kóp sóılegen kisiniń parqy ózge jurttyń qaltasyn qaqqanmen birdeı bolmaq. Turmysta da, jumysta da, tipti torqaly toıda da, topyraqty ólimde de sol daǵdysynan aryla almaı kele jatqan aǵaıynǵa tildiń qadiri men sózdiń qasıeti haqynda az-kem qulaqqaǵys etýdi jón sanadyq.
«Qazaqtyń ózge jurttan sózi uzyn» ekendigin eskertken Abaı aqynnyń danalyǵyna da eshkim shek keltire qoımas. Bireýdiń qansha ýaqyt sóılegenin eseptegish quraldy (hronometraj aspabyn) eshkim qaltasyna salyp júrmeıtini de belgili. Jelbýaz kópirýdiń astarynda ósek aıtý, qaýeset taratý, qyzdyrma qyzyl sóz, jadaǵaı sózýarlyq sııaqty neshe túrli qııampurys qylyqtar jatary anyq.
«Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin» tosatyn halyq ta osy kúni asyl qasıetinen jańylyp qalǵandaı. Az sózge kóp oıdy, sony pikirdi syıǵyzý – aqyldyń, parasattyń, bilimniń ólshemi. Al uzaq sóıleý, buryn aıtylǵandy talmaı qaıtalaı berý – bilimsizdik, senimsizdik, jaǵympazdyq pen jaramsaqtyq qana emes, ortany syılamaý, tyńdaýshyny qurmettemeý. Ondaılardy jurt syrtynan «ezbe», «kókezý» nemese «myljyń» dep te ataıdy. Kóp sóılegishter taqyrypty bilsin-bilmesin ózgege qosamjarlanyp, janynan sóz qystyrýǵa áýes, ár tustan qoıyrtpaq aralastyryp, bastapqy kólemi bir pyshaq áńgime bara-bara bir qushaqqa aınalady. Qushaqtan asyp, jolaı shashylyp-tógiletini, jınap-teretini taǵy bar. Kelesi jerge ol bir arbanyń júginen asyp jetetini de belgili. Qyryq jyl burynǵyny qyryq qaıtara qaıtalap, ejiktep turyp alatyndar soıynan da sóz saptaǵyshtar shyǵady. Zamandastarymyzdyń taǵy bir kóp synalyp júrgen mini – ekeýara qatynasynda nemese telefon baılanysynda aıtýshy óz oıyn, ótinishin anyq ári naqty tujyrymdaı almaıdy. Sondaı-aq suhbattasýshy ony bar zeıinimen, yqylasymen muqııat tyńdamaıdy. Sodan ótinish pen ýáde aıaǵy renish pen ókpege ulasady nemese shala-sharpy atqarylǵan sharýany da, sózdi de ári qaraı sozbaqtaýǵa májbúrleıdi. Árıne, kúndelikti ómirden alynǵan mundaı myń san mysal azaısyn, múldem bolmasyn dep tileımiz. Dástúrimizde joq nárse bolashaqta jalpy jurtymyzdyń ádetine aınalyp ketpes úshin nendeı qam jasaý kerek? Taǵy da danyshpan Abaıdyń: «Kisige qarap sóz salma, sózine qarap kisini al», degenine júginer bolsaq, sóz túsinetin adamdy ónege tutýdy, sózdiń qadir-qasıetin bilýdi adam kapıtalynyń ólshemi retinde baǵalaýǵa tıispiz. Shyndyǵynda, sózge qulaq qoıatyn adam ǵana sózge toqtaı alady. Sonda ǵana Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymy is júzinde jalpyhalyqtyq qaǵıdaǵa aınalmaq. Atqarýshy bıliktiń, jaýapty mekemelerdiń halyqpen dıalog júrgizý mádenıetinde kópsózdilikke oryn bolmaǵany durys. Az sózdi altynǵa balaǵan halqymyz erteden «Kóp sóılegen kópten aıyrylar», «Ine kózinen synady, sheshen sózinen synady» dep eskertip te qoıǵan. О́ıtkeni uzyn til men sózbuıdalyqtyń shekarasy tym jaqyn. Munyń aıyrmasyn ajyratpaǵan adam – halyq túgil óziniń de qadir-qasıetin ańǵarmaıtyn jan. Sondyqtan qysqa da nusqa jazylǵan nemese aıtylǵan suraqqa bılik basyndaǵylar da tııanaqty túrde jaýap qaıtarýdy memlekettik qyzmet sharty men eldik ustanym tártibi retinde ornyqtyrý kerek. Máseleniń oń sheshimin berýge, sondaı-aq ne sebepti sheshilmeıtinin jazbasha ne aýyzsha túsinikti etip, ashyq, týra aıtýǵa ne kedergi?
Álbette, biliksizdik pen jaýapsyzdyq kedergi. Aıtalyq, shala jaýaptardyń «túpnusqa» mysalyn respýblıkalyq, óńirlik BAQ betinde jarııalaýdy ádetke aınaldyraıyqshy, qandaı qyzyq bolar eken? Qalam júreksinip, qaǵaz uıalatynyn baıqarymyz sózsiz. Sonda ol jaýaptyń avtorlary (qol qoıǵyshtar) ne kúı kesher eken? Resmı tildi jeleý etip, siresken termınderdi qoldanýǵa áýes jas laýazym ıeleriniń sózin Elbasy talaı márte oryndy bólgeni esterińizde shyǵar. Bul – eleýli taǵylym. Aýzynan sózi, qoınynan bózi túsip turǵan adam qaıdan qaıratker bolmaq? Elbasy halyqtyń uǵymyna jaqyn sóıleýdi, qarapaıym sózben uǵynyqty jetkizýdi qadap aıtqany da sondyqtan.
Qazir keńes kezeńinde jıi qoldanylǵan jaltarma, kópirme jaýaptardyń, bıýrokratııanyń buqpantaı tásilderiniń ýaqyty ótken. Táýelsizdik jyldary onyń ara-jigin ajyrata biletin sanaly urpaq qalyptasty. Olar bılik tarapynan jumystyń jańasha atqarylǵanyn qalaıdy. Jekelegen mınıstrler men joǵary laýazym ıeleriniń ǵana emes, qatardaǵy memlekettik qyzmetkerlerdiń jazýynda, sóılegen sózinde ketken qatelikter jurtshylyqtyń talqysyna túskenin, ázil-ospaqqa aınalǵanyn, bedeline nuqsan kelgenin el umyta qoıǵan joq. Sondyqtan eldiń aldyna shyǵyp, sóz sóıleý kez kelgen qyzmettegi azamattan daıarlyqty, shynaıylyqty talap etedi. Sonymen birge erkindik, demokratııa joly osy dep, jónsiz eleýrep, sheshensip sóıleıtinderdiń kóbeıip kele jatqany taǵy bar. Alaıda el kútken bılik pen halyqtyń arasynda syndarly qoǵamdyq dıalog qadamynyń reti, júıesi osylaı ma edi? Eń soraqysy – dástúrimizge jat sol úrdis endi teleekrandarǵa, radıoefırlerge aýysyp bara jatqandyǵy. Keńes zamanynda birjaqty monolog bolǵanyna tarıh ta, halyq ta kýá. Ol endi túsimizge de kirmesin desek, úkimet usynyp otyrǵan múmkindiktiń óńin teris aınaldyrý kimge qajet? Osy turǵydan alǵanda, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń moınynda kóp júk bar. Olar tıimdi dıalog júrgizý mádenıetin qalyptastyrý jolynda oń úlgi kórsete alar edi. Bul zańdy qurmetteý, júıeli sózdiń qudyretin eskerý qaǵıdatyna tolyq sáıkes keledi.
Árıne, eger ornymen qoldansa, sóz – ári qamal, ári qarý. Amandyq ta, jamandyq ta – sózden. Sondyqtan Nur Otan partııasy ótkizetin praımerızge qatysýǵa, qoǵamdyq uıymdardy basqarýǵa saýatty, utymdy sóıleı alatyn, sózi men isi bir jerden shyǵatyn azamattar umtylýy kerek dep oılaımyz.
Áıtpese, bos sóılep, sóz qadirin qashyratyndardyń, arzan sózdi qarsha boratatyndardyń qarasy kóbeıip ketýi múmkin. Orystyń myqty aqyny Nıkolaı Gýmılev aıtqandaı, ondaı kezde «О́li sózderden bóten ıis múńkıtin bolady». Al partııa jumysyn jańǵyrtýda sózi salmaqty, eldik iste baǵyty aıqyn azamattar alǵa ozyp shyǵady dep oılaımyz. Onsyz da ult birligine syrttan syna qaǵýdy oılap júrgender men arandatýshylardyń ala kózi men jónsiz sózi ǵalamdyq epıdemııamen alysyp jatqan tusta eldiń eteginen tartqandaı áser qaldyrady. Biraq halyq ta kimniń kim ekenin jaqsy biledi. Búldirgi, jalǵan sóz qýyp, ony qasaqana taratýshylar saýatty qoǵamnan baǵasyn alyp, áshkerelene beredi. Qoǵam úni, halyq baǵasy men jazasy zańnyń kúshinen áldeqaıda qatal bolatyny sózsiz.
Halyqtyń kıesine, danalyqtyń ıesine bas ıgizgen tarıhymyzdy burmalaǵysy keletinderdi, eldik qundylyqtarymyzdy mise tutpaǵandardy árýaq atatynyn ata-babamyz álimsaqtan aıtyp, amanattap ketken. Eldiń birligi men tutastyǵyn nyǵaıtý jolynda árbir azamattyń nıeti de, úlesi de aıqyn, naqty, júıeli bolýǵa tıis. Kóp sóıleıtin kezden óttik, judyryqtaı jumylyp, kóp is atqaratyn zamanǵa jettik. Sózimizdiń basynda aıtylǵan hakim Abaıdyń oıy da soǵan úndep turǵandaı.
Darhan MYŃBAI,
Parlament Májilisiniń depýtaty