Erligi eskirmeıtin batyr

Ádette, qaısarlyq ákeniń qany, ana­nyń sútimen súıekke sińedi dep jatamyz. Sol qanyńda bar qasıetti halqymyz eń aldymen jeti atadan izdeıtin edi. Muny nege aıtyp otyr demeńiz, bireý biler, bireý bilmes, Talǵat Bıgeldınovtiń jetinshi atasy – áıgili Qanjyǵaly Bógenbaı batyr. Qońyraýly naızasyn qolǵa alǵan baba jolyn araǵa júzdegen jyl salyp, jetinshi urpaǵy jalǵaǵanyn kórmeımisiz. Atasyna uqsap ol da elin qorǵady, qas dushpanmen betpe-bet keldi. Ushqan qustyń qanaty talatyn bıikte samǵap, dushpanyna janshyp-atyp oq jaýdyrdy. Maıdan jyldarynda 305 ret shabýylǵa shyǵyp, jeńis tańyn qar­sy alyp, aqyry týǵan topyraǵyna qaı­­typ oraldy.

О́z basym Talǵat Jaqypbekulymen er­­te­­rekten tanyspyn. Biraq asa jaqyn­dy­­ǵym bolǵan joq. Tashkenttegi ınstı­týt­­­ta oqyp júrgenimizde batyrdyń esi­min basqa ulttyń balalary aldynda maq­­ta­­nyshpen ataıtynbyz. Ol kezde taý tul­­ǵa­men kezdesý, sýretke túsý degen oı túsi­­mizge de kirmeıtin edi. Keıin qyzmet ba­by­men Almatyǵa aýysyp keldim. Ara­da biraz ýaqyt ótip, 1982 jyly sol kez­degi Sovet aýdanyndaǵy saılaý bólim­shesinde komıs­sııa múshesi boldym. Oǵan Talǵat aǵa da múshe boldy. Alǵashqy tanys­tyǵy­myz osylaı bastaldy. Batyr aǵa soǵys ke­zin­degi erlikterin áńgimeleýshi edi. Biz bolsaq bar ynta-jigerimizben tyń­daıtynbyz.

«Almaty» sanatorııinde birge dem­al­­­­ǵan kezderimiz de boldy. Bólmemiz kór­­shi­­­les ornalasyp, jaqyn tanystyq. Son­­da Semeı jaqtan kelgen aýdandyq par­­tııa komıtetteriniń birinshi hatshylary da demalyp jatty. Olar maǵan «Bóke, Tal­ǵat aǵany jaqsy tanıdy ekensiń. Biz­ben birge sýretke tússinshi», dep qolqa sal­dy. О́tinishterin Talǵat aǵaǵa aıtyp edim, qarsy bolmady. Sýretke tústik. Sol sýret­terdi de ár jerde kórsetip, maqta­nýshy edik. Keıin Talǵat aǵany araǵa 15 jyl salyp baryp biraq júzdestirdim.

2004 jyly Talǵat Bıgeldınovtiń qyz­met atqaryp júrgen jerine kitaptarymdy aparyp edim, hatshy qyz «Talǵat aǵa is-saparymen ketti» dedi. Ekinshi, úshinshi ret barǵanymda «Sizdi qabyldaı almaıdy. Ýaqyty joq» dep keri qaıtardy. Aqyry barýdy toqtattym. 2005 jyly úıiniń tele­fonyn taýyp, qońyraý shaldym. Tut­­qany daýysy sańqyldaǵan kelinshek kóterdi. Amandasyp, ózimdi tanystyrdym. «Talǵat aǵamen sóılesýge bola ma?» dep edim, ol kisi úıinde bolmaı shyqty. Amalym quryp, «jazǵan kitaptarym bar edi. Solardy aǵaǵa syıǵa tartý oıymda bar» dedim. «Aǵańyzben sóıleseıin. Kitaptaryńyzdy maǵan ákelýińizge bolady» dedi álgi kelinshek. «Atyńyz kim bolady?» dep edim, «Orynbıke. Jaqsy adamdar úshin Bıkesh bolamyn» dep jaýap qatty.

Osylaısha jeńgeımen kelisip, erte­ńinde kitaptarymdy aparyp berdim. Úı­de sińlisi ekeýi otyr eken. «Aǵańyz saıa­jaıǵa ketti Kitaptaryńyzdy beremin. Ha­­barlasarmyz», dedi Bıkesh. Arada 10 kún ótken soń aǵaǵa ózim qońyraý soq­tym. Úıde eken. Amandasqannan keıin «Prı­hodıte» dep shaqyrdy. Júregim lúpildep «Apyr-aı, qalaı qabyldar eken? Nege oryssha sóıledi? Qatal adam-aý?» degen oıda qaldym. Sonda da bolsyn kenje ulym Asandy ertip, úıine bardym. Hal-jaǵdaı surastyq. «Aǵa, kúnde kezdese bermespiz. Estelik bolyp qalsyn – sýretke, beınekameraǵa túseıikshi» dep qol­qa saldym. Talǵat aǵa qarapaıym kisi eken. Sózge kelgen joq. Kelisti. О́ńirine ta­ǵylǵan nagradalaryn jarqyratyp, formasyn kıip shyqty.

Sýretke túsip bolǵan soń jeńgeı shaı­­ǵa shaqyrdy. Áńgimelestik. Tez til ta­bystyq. Bir baıqaǵanym, sóz arasyn­da orysshany kóp qoldanady eken. «Kitap­taryńa rızamyn. Maǵan unady. Davaı te­per pochashe zahodı» dep, orys tilinde jazylǵan kitabyn usyndy. Eshkimge ber­meı júrgen ushqysh, maıdandas azamat­tardyń albomyn kórsetti. Men ony ke­lesi kitaptaryma engizýge surap edim, qı­­nala-qınala kelisti. «Joǵaltyp alma! Bul albom men úshin brıllıanttan da qym­bat dúnıe», dep qolhat alyp, úsh kúnge ruqsat etti. Tezdetip kóshirmesin jasap, ýádelesken kúni qaıtaryp berdim. Keıin jazǵan kitapty qazaqshaǵa aýdaryp, osy sýretterdi 5-tomǵa engizdim.

Osydan bastap Talǵat aǵamen aıyna 2-3 retten kezdesetin boldyq. Kezdesken sa­ıyn aǵanyń júregi taza, aqkóńil, qa­ra­paıym, eshkimge jamanshylyq oıla­maıtyn, ataqqumarlyǵy joq adam eke­nin baıqadym. Namysshyldyǵy da bir tóbe. О́ziniń ornyn, baǵasyn bildi. Jo­ǵarǵy jaqtarda bireýlerdiń ózin qor­lap, kemsitip júrgenin de baıqady. О́zi­­ne degen qurmettiń joǵalyp bara jat­­qanyn da sezdi. Biraq ne úshin ondaı aram joldy tańdaǵandaryn túsine almady. Bázbireýlerdiń qyzǵanyshynan týǵan dú­nıe ekenin de anyq ańǵardy. Orynsyz maqtalǵandar men marapattalǵandardy estip, «osyndaı ádiletsizdikterge nege jol beriledi?» degen oıyn da ár jerde aıtty.

Bir kúni Talǵat aǵa meniń týǵan topyra­ǵymdy bilgen soń «Siz Bıkeshtiń ata-anasyn bilesiz be?» dep surady. Bilmeıtinimdi aıtyp, «nege suradyńyz?» dep edim, «ony qaryndasyńyzdan surańyz» dep qysqa qa­ıyrdy. Sonda Bıkesh «Meniń bala ke­zimde ájem: «Seniń atań Arǵyn, sonyń ishinde Qarakesek. Olar 1928 jylǵy kám­­pes­keden qashyp, burynǵy Semeı ob­ly­synyń Maqanshy aýdany arqyly Qy­taıǵa ótýge áreket jasady. О́te almady. Sóıtip Maqanshyda qalyp qoıdy. Onda Kelgenbaı, nemese Keldibaı dep atalatyn jazyqtar, qudyq, qystaý bar deıtin. Bir apamyz Abyraly aýdanynyń ortalyǵy sanalatyn Qaınar aýylynda 1948-1950 jyldary mektepte sabaq berdi» dep otyrýshy edi. Qaı rý ekenin naqty aıta almaımyn» dedi.

Mine, ǵajap. Aıaq astynan Bıkesh jeń­geden qaryndasqa aınaldy. Osydan ke­ıin onyń ata-babasy týraly málimet ke­lesi kitabymda jaryq kórdi. Osylaısha Talǵat aǵa maǵan kúıeý bala bolyp shyǵa keldi. «Aǵa, siz endi maǵan kúıeý balasyz» dedim. «Da ty chto govorısh? Iа je star­she tebıa na 15 let» dedi Talǵat aǵa. «Aǵa, Vas nıkto ne zastavlıal jenıtsıa na moeı sestre. Ona moloje menıa na 12 let, a moloje Vas na 30 let» dedim. «Da, ý nas ý kazahov tak schıtaetsıa. Znachıt ıa tvoı kúıeý bala» dedi moıyndaǵan bolyp. Sol kez­den bastap aǵaǵa «kúıeý bala» dep qal­jyńdaıtyn boldym. Talǵat aǵa men Bıkesh qaryndasym 26 jyl tatý-tátti ómir súrdi.

Birde batyr aǵa Bıkeshke degen rıza­lyǵyn «Men Orynbıkege úılengenge de­ıin meshitte bolǵan emespin. Quran oqyt­padym. Ataqty ata-ájelerimizdiń basyna barǵanda da qol jaıýdy umytyp ketetinmin. Sebebi burynǵy áıelderim musylman bolmady. 40 jyldaı solardyń jeteginde júr­dim. Meni qaıtadan musylman etken osy Bıkesh boldy. Ataqqa mastanyp júrgen jyldarym bolǵan da shyǵar. Biraq kózim bir nársege jetti. О́zge ultpen dos, aralas-quralas bol, biraq jaryń bolmasyn. О́z ultyńnyń adamynan artyq jar bolmaıdy eken. Balań da anasynyń jaǵynda, tárbıesinde bolady. Qalaı baýyryma bassam da anasynyń tiline, dinine aýyp ketti. Osy jaǵdaı janyma qatty batady. Endi kesh qaldym. Balalarym meniki degen aty ǵana. Ulty da, dini de, oılaý qabi­leti de basqa. Osyǵan qatty ókinemin. Bıkendeı adal jarǵa kezdestirgen Allaǵa rahmetimdi aıtamyn. Men Bıkenniń arqa­synda Mekkege baryp, qajy da atandym. О́le-ólgenshe arǵy atam Bógenbaı batyr­dyń arýaǵyn syılap ótemin.

Bıkeshtiń óńine, jastyǵyna qyzyǵyp ony menimen arazdastyrmaq bolǵan, kóz tastaǵan generaldar da boldy. Biraq men Bıkeshtiń adaldyǵyna sendim. Mańaıyna jolatpaǵany úshin Bıkeshti unatpaıtyndar da az emes. Bir tilegim – men ómirden ót­kennen keıin de osy Orynbıkeni moıyn­dap, Talǵat Bıgeldınovtiń jary dep esep­teýlerin suraımyn» dep bildirdi. «Aǵa, nege bulaı qoshtasqandaı bolyp otyr­syz? Áli talaı jyl ómir súresiz» dege­nime «Boke, ty jýrnalıst, ıstorık. Mne ýje 90 s lıshnım let. Edınstvennyı chelovek s kem ıa delıýs, eto – ty. Cherez opredelennoe vremıa ıa ýıdý na tot svet. Eto neızbejno. Hochý chtoby ty peredal dlıa býdýshego pokolenııa moı slova. Net, ne boısıa. Skoro ne ýıdý. Býdý jıt, Alla jazsa», dep jaýap qatty.

Osy tusta otty jyldarǵa oıysaıyq. Talǵat aǵanyń fashıstermen bolǵan aspan álemindegi aıqastary men eren erlikteri buǵan deıin de az aıtylyp, az jazylǵan joq. Sol erlikterge jetelegen súrleý de, jol da bar. Jaqypbektiń balasy batyr Bıgeldınovke qalaı aınalyp edi? Endeshe batyrdyń orys tilinde jazylǵan kitabynan qazaqsha úzindini keltireıin. 

Talǵat Bıgeldınov sonaý 1922 jyly 6 tamyzda Aqmola qalasyna jaqyn Maı­bu­laq degen jerde dúnıege keledi. Keıin Bish­kek qalasyndaǵy orys mektebinde bi­lim alady. Kórshiniń balasy Mıshkamen dos­tasa júrip, ushqysh bolýdy armandaıdy. Mıshka ushaqtyń modelin jasaýmen aına­lysypty. Odan «shematıchka» dep ata­latyn bólshekterdi jınaýdy úırenedi.

Ushaqqa degen qumarlyǵy Frýnzeniń (Bishkek) aeroklýbyna kelgende tipten arta túsipti. Oǵan Mıshka jetelep kelgen bolatyn. Klýbtyń basshysy Sýranov «neshe jastasyń?» dep suraıdy. «On altydamyn» deıdi bala Talǵat. «О́tirik aıtasyń. On tórttesiń» degenine «Men jetinshi synypta oqımyn» dep jaýap qa­tady. Qorqynyshy basylyp, «ushqysh bol­ǵym keledi. Al ákem dáriger bol deıdi. Men ushqysh bolamyn» dep qaıtalaı beredi.

Osylaısha aeroklýbtaǵy kúndelikti oqý bastalady. Toǵyzynshy synypty aıaq­­­taǵan jyly kóktemde alǵash áýege kó­te­riledi. Biraq ushaqtyń baýyry jerden alys­taı bergende Talǵat aǵa aıǵaılap ji­be­­ripti. Dereý jerge qonady. Nusqaýshy rı­­za bolmaı, Talǵat aǵany muqata bas­taı­dy.

Kelesi ushý kezinde nusqaýshy klýb bas­shysyna qarata «Bıgeldınov ushqysh bola almaıdy. Ony klýbtan shyǵarý kerek!», deıdi. Sonda basshy «shyǵarý kerek deısiń be?» dep qabaǵyn túıip ári qaraı júre beredi. Jarty saǵat ótken soń ol Talǵat aǵaǵa «Júr, otyr kabınaǵa. Ush. Bir aınalyp shyq», depti. Talǵat aǵa ushaqqa otyryp, aerodromdy aınalyp bolǵan soń, kabınadan shyǵa bergende «Qaıda barasyń? Taǵy bir aınalyp kel» deıdi. Osylaısha aerodromdy úsh ret aınalǵan soń, ushaqty jaılap qana úsh núktege ákelip qondyrady. Sonda klýbtyń basshysy «Seni nusqaýshy Karpovıchke aýys­tyramyn» depti.

Karpovıch bolsa salmaqty, úndemeıtin adam eken. Onymen aspanǵa 5 ret birge kóteriledi. Keıin ol Talǵat aǵany zvenonyń komandıri Buqarbaevqa jiberedi. Onymen birge 3 ret ushqannan keıin Buqarbaev «Jaq­­sy. Endi jeke ushasyń. Ush. Sen jaq­sy ushasyń» dep qaıtalapty. Bul sóz Tal­ǵat aǵany jigerlendire túsedi. Talǵat aǵa nusqaýshy Tıtovpen de ushyp, maqtaý estıdi. Ushaqtyń qosalqy bólshekterin jat­qa ıgere bastaıdy. Bul kezde azamat­tar lek-legimen Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵysqa attanyp jatqan bolatyn. Talǵat aǵany nusqaýshylyqqa qaldyrmaqshy bol­­ǵanymen, ol odan bas tartyp, Oryn­bordaǵy ýchılıshege oqýǵa túsedi. Oqýy aıaq­talǵan soń Ijevsk qalasynda (Reseı) qurylǵan aıryqsha avıapolkke jiberilipti.

Birde ol ushaqtyń qosalqy bólshekterin alyp kelý úshin bir kolhozǵa barady. Osynda Aınagúl esimdi qazaqtyń qyzyna kez bolady. Ekeýi kóńil jarastyryp, sońy mahabbatqa ulasqan kórinedi. Aınagúldiń ákesi bir zaýytta ınjener bolyp jumys istepti. Talǵat aǵa Aınagúlge úılengisi keletinin aıtamyn dep júrgende, kezekshi telefonǵa shaqyrady. Tutqanyń arǵy jaǵynan Aınagúldiń daýysyn estıdi. «Tez úıge kel. Men saǵan turmysqa shyǵýǵa kelisimimdi beremin. Meni áskerge alǵaly jatyr», deıdi Aınagúl. Osylaısha Talǵat aǵa Aınagúldi soǵysqa shyǵaryp salyp, arada eki kúnnen keıin ózi de maıdanǵa attanady.

Maıdan dalasynda Talǵat aǵanyń komandıri, Keńes Odaǵynyń Batyry N.P.Kamanın bolypty. Kapıtan Malov Talǵat Bıgeldınovtiń boıyna qarap, ony jas bala dep oılasa kerek «seni ushýǵa úıretetin ýaqytym joq. Maǵan shtýrmovık kerek», depti. Talǵat aǵa ashýlanyp «men on toǵyzdan astym. Ushqyshpyn», deıdi. Alaıda Malov ony eskadrılıanyń komandıri, aǵa serjant Poshıvalnıkovke jiberedi. Ol bolsa «Aqymaqtar! Mynadaı jigitti qabyldamaı...», dep Talǵat aǵanyń kóńilin kóterip, jyly qabyldaǵan eken.

Talǵat aǵa synaqtan súrinbeı ótip, №13 ushaq buıyrady. Alaıda bul ushaq san márte nysanaǵa iligip, oq tesken, shurq-shurq bolǵan kórinedi. Kabınadan mehanık shyǵyp, «bul ushaqpen eshkim ushpaıdy. Sen Qudaıǵa senesiń be?» degen eken. Sonda Talǵat aǵa «Qudaıǵa da, saıtanǵa da senemin» deıdi. Komandır Mıtrofanov «Ush!»dep buıyrady. Aspan keńistigin bir aınalyp shyqqanda komandır «taǵy da» dep belgi beredi. Birneshe ret aınalǵan soń ushaqty asqan dáldikpen qondyrady. Sonda komandır Mıtrofanov aerodromdaǵylardy jınap alyp, sapqa turǵyzyp «Serjant Bıgeldınov eki adym alǵa» dep buıryq beredi. «О́te jaqsy aınalyp shyqqanyń úshin alǵys jarııalaımyn», deıdi. Keıin «Osy №13 ushaqpen birinshi ret jaýyngerlik tapsyrmany oryndaýǵa shyqtym. Dál sondaı sanmen Berlın men Praganyń ústinen ushqan edim» dep esine alǵan edi Talǵat aǵa.

Osydan bastap Talǵat aǵa bas-aıaǵy 305 ret shabýylǵa shyǵyp, Jeńis kúnin ja­qyn­data túsken edi. Nebir qıynshy­lyqty bas­tan ótkerdi. Eskadrılıa koman­dıriniń buıryǵyn tyńdamaı, áýede jal­ǵyzdan-jalǵyz qalyp, parovozdy talqan­dady. Dál osylaı júrip nemistiń joıǵysh «Mes­sershmıtin» de zeńbirekpen atyp tú­sirdi. Bul tipti ǵajap oqıǵa boldy. Osy oqı­ǵadan soń Keńes Odaǵynyń Batyry, general Kamanın dereý shtabqa shaqyryp alyp, jýrnalısterge «Sizder myna aǵa serjanttyń ne istegenin oı tarazysynan ótkizip kórińizdershi? Ol bir qımylymen bizdiń «IL»-der jónindegi uǵymdy teriske shyǵardy. Bizder jáne konstrýktorlar «IL»-di tek barlaý isine ǵana jaraıdy dep júrmiz. Ushqyshtarymyzǵa qashyńdar, qutylyńyzdar deımiz. Al myna ushqysh nemistiń joıǵysh ushaǵymen jekpe-jek urysqa shyǵyp, ony atyp túsirdi. Jaı ushqysh emes, nemistiń eń myqty ush­qy­shy, kapıtan Fon Dıtrıhty atyp túsir­di. Ol Ispanııa, Fransııa, Balqanda 200 ret jaýyngerlik shabýyl jasap, bir­neshe ushaqty joıyp, «Krest»-pen ma­rapattalǵan ushqysh edi», dep Talǵat aǵa­­ǵa erligi, shtýrmovıkterdiń tarıhyna ja­ńa jol ashqany úshin II dárejeli «Otan so­ǵy­sy» ordenimen marapattady. Avıa­polk­tiń komandıri general Rıazanov Talǵat Bıgel­dınovke kishi leıtenant shenin tabys etti.

Endi bir shabýyl kezinde qozǵaltqyshy isten shyqqan ushaǵyn mına alańyna qon­dyryp, odan da aman qalypty. Taǵy birde nemistiń áıgili «Messershmıt», «Vok­­kevýlf», «Iýnkers» ushaqtaryn pýsh­ka­nyń snarıadymen atqylap, bombylaıdy. Osy erligi úshin general Rıazanov jıyrma jastaǵy Talǵat Bıgeldınovke «Qyzyl tý» ordenin tabys etti. Osyndaı shaıqastyń birinde oǵy taýsylyp, qos qozǵaltqyshqa da oq tıip, pýlemetshi ekeýi jerge para­shıýtpen qonady. Olardy ne­mister baıqap qalyp, pýlemetpen at­qy­lap, Talǵat aǵamen bir ushaqta bolǵan jaýynger qaza tabady. О́zi bombanyń ornyna paıda bolǵan shuńqyrǵa qulap, esin jıǵan soń alǵa jyljyp, soltústiktegi Don ózenine jetedi. Etigin sheship, sýda júzip bara jatqan Talǵat aǵany nemister baıqap qalyp, mınometpen atqylaıdy. Allanyń ámirimen oǵan oq darymaıdy. Álden ýaqytta jerge denesi tıip, esinen tanady. Esin emdeý bóliminde jıǵan soń ony tylǵa jiberý kerek degen sheshim shyǵarylǵanyn estıdi. Oǵan da kónbeı, «Kýkýrýznık» ushaǵyna urlanyp minip, óziniń polkine jetedi. Sonda tańyrqaǵan maıdandastary: «Seni erlikpen qaza tapty» dep qujattaryńdy úıińe jiberip qoıǵan edik» degen eken.

Taǵy da aspan. Jaýmen aıqas. Dnepr. 18 shtýrmovıkti basqarýshy leıtenant Bıgeldınov bir ózi úsh «Iýnkersti» atyp túsirip, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynyldy. Sol kúni keshke ákesinen jáne Aınagúlden hat keldi. Aınagúldiń hatyn ómiriniń sońyna deıin saqtap kel­di. Maıdan dalasynda dáriger bolyp júrgen Aınagúl hatynda nemis usha­ǵy sanıtarlyq batalondy atqylap ket­ke­nin, ile-shala Keńes áskeri álgi ushaqty atyp túsirip, tiri qalǵan jaý ushqyshyn sol sanıtarlyq batalonǵa emdelýge jet­kizgenin, sony kórip Talǵat aǵany oılap, qatty alańdaıtynyn aıtypty.

Talǵat aǵanyń 1944 jylǵy jeke isinde «Boıynda ushqyshqa tán erjúrektilik ári baıqaǵyshtyq qasıetteri bar. Soǵys ke­zinde batyldyq, tabandylyq jáne alǵa qoıǵan maqsatyna jete bilýshilik qyrynan tanyldy. Joǵary dárejeli ushqysh. Solaı bola tura qarapaıym, ózine joǵary talap qoıa biledi. 130 márte shabýylǵa shyǵyp, eki «M-109», eki bombalaýshynyń kózin joı­dy. Kez kelgen qıyn tapsyrmany júk­teýge bolady. Kóliktiń kez kelgen tú­rin, tipti eskadrılıany da júrgize alady», dep minezdeme berilipti.

1944 jyly eskadrılıa tank tizbekte­rine shabýyl jasaý kezinde Talǵat aǵa tap­syrmany múltiksiz oryndaýymen qa­tar, jy­rada tyǵylyp jatqan kóp fa­shısti, jaý­dyń aedromynda turǵan bes «Iýn­kers­ti» joıady. Endi birde basyn báıgege tigip, myńdaǵan jaýyngerdi ajaldan qut­qarý úshin barlaýǵa shyǵady. Oralmaı qa­lýy da múmkin edi. Alaıda Talǵat aǵa tap­syrmany múltiksiz oryndap, aman-esen keledi. Osy erligi úshin oǵan aǵa leıtenant sheni men «Dańq» ordeni tabystalǵan bolatyn.

О́kinishtisi sol, nemistiń ushaǵy jara­ly jaýyngerlerdi alyp kele jatqan av­tokólikti atqylap, Aınagúlge úsh oq tıip qaza taýypty. Bul týraly Talǵat aǵa Aına­gúldiń dostary hat arqyly ózine kó­ńil aıtqanda baryp biledi. Aınagúldiń óli­mine qatty qaıǵyrǵan Talǵat aǵa ár ushqan saıyn fashısterden kek alýǵa tyrys­qan eken.

1945 jyly T.Bıgeldınovke asa jaýap­ty is tapsyrylyp, ol Reıhstagqa taıaý jer­degi jaýdyń qorǵanys shebin bar­laý­ǵa atta­nady. Keńes sarbazy retinde alǵash­qy­lardyń biri bo­lyp Berlınniń ústimen ushyp ótedi. Osy jyly 14 naýryzda alty «IL» Kýpen­dorf aýdanynda jaýdyń 5 tan­kisin, 3 bro­netransporterin, She­naý­­dyń túbinde jaıaý áskerin qurtty. 11 naý­ryz­da eska­drılıa jaýdyń eki batareıa­synyń únin óshirdi. Fashıster dzotqa aınal­dyr­ǵan ondaǵan úıdi talqandady.

Sáýir aıynyń basynda Ekinshi áýe Armııasynyń qolbasshysy general-pol­kovnık (keıin avıasııa marshaly) Kra­sovskıı gvardııa kapıtany, Keńes Oda­ǵynyń Batyry T.Bıgeldınovke ekinshi márte Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý týraly usynysty bekitti. Eki aıdan keıin maýsymda KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen Talǵat Jaqypbekuly Bıgeldınovtiń omyraýyna ekinshi Altyn juldyz taǵyldy.

Soǵys aıaqtalǵannan keıin Talǵat Bı­geldınov Máskeýdegi Qyzyl týly Áskerı áýe akademııasyna oqýǵa túsedi. О́ziniń qyzmet etken bólimshesine kelip, eskadrılıany tabys etedi. Oqý bastalmaı turyp, eline kelip, Frýnzede áke-sheshesimen, dos­tarymen qaýyshady. Sánııa atty qyzǵa úılendi. Áskerı jumys bir jerden ekinshi jer­ge aýystyryp otyrdy.

Akademııanyń birinshi kýrsyn bitirgen jyly Aqmoladan telegramma alady. Onda T.Bıgeldınovti Makınskiniń paravoz deposy KSRO Joǵary Keńesiniń depýtattyǵyna usynypty. Osylaısha Talǵat aǵa beıbit kúnde de aýqymdy is tyndyryp, depýtat ta, ushqyshtar daıar­laı­tyn polk komandıriniń orynbasary da, ofıser-shtýrmandar daıarlaıtyn joǵarǵy kýrstyń shtab bastyǵy da boldy. Tipti Máskeýdiń Qurylys ınstıtýtyn syrttaı oqyp bitirip, túrli salada basshylyq qyzmetterdi atqardy. Úsh ret KSRO Joǵary Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy.

Bolatbek NÁSENOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor  

P.S. Er esimi – el esinde. Degenmen ta­ny­mal tulǵany esten shyǵarmaý maq­sa­tynda ol kisiniń esimin kóshelerge be­rip, Nur-Sultan, Almaty qalalarynda eskertkish turǵyzý qajet-aq.