Álemdi ábigerge salǵan indet

 

Juqtyrǵandar sany azaıar emes

Reuters agenttiginiń habarlaýynsha, qazirgi tańda koronavırýs juq­tyr­ǵandar sany dúısenbide 13 mıllıonnan asty. Aıta keterligi, keıingi bes kúnde bul kórsetkish bir mıllıonǵa artqan. Jalpy, koronavırýs pandemııasy bastalǵaly alty jarym aı ishinde jarty mıllıonnan astam adam qaıtys boldy.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń basshysy Tedros Gebreıesýs shekteý jáne aldyn alý sharalaryna jetkilikti mán berilmese, jaqyn arada qalypty jaǵdaıǵa oralmaıtynymyzdy málimdedi.

Búginde indet Latyn Amerıkasynda qarqyndy taralyp jatyr. Oǵan qosa, AQSh-ta da jaǵdaı áli kúrdeli. Álemde anyqtalǵan naýqastar jáne qaza tapqan­dardyń jartysynan astamy Amerıka Qurama Shtattarynyń úlesine tıesili. Búginge deıin osy elde koronavırýsty juq­tyrǵan 3,3 mıllıonnan astam adam anyqtalǵan.

Kalıfornııa shtatynda barlyq meı­­ramhana, kóńil kóterý oryndary, haıýa­nattar baǵy men murajaılar jabyldy. Budan bólek, shtatta qulshylyq úıleri, jattyǵý zaldary, shashtaraz, oıyn-saýyq ortalyqtarynyń qyzmeti de toqtatyldy.

Mundaı qadamǵa barýǵa shtattaǵy naýqastar sanynyń kóbeıýi sebep bo­lyp otyr. Qazirgi tańda munda kúni­ne 8 myńnan astam adamnyń vırýs juq­tyrǵany anyqtalady. The New York Times basylymynyń habarlaýynsha, pandemııa bastalǵaly beri 5,4 mıllıo­n amerıkalyq medısınalyq saqtan­dy­rýynan aıyrylǵan.

Ulybrıtanııadaǵy jaǵdaı da máz emes. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, aldaǵy qysta koronavırýs ınfek­sııasynyń ekinshi tolqyny bastalady. Sol kezde qaıtys bolǵandar kúrt artýy múmkin.

Brıtanııalyq medısına ǵylymdary akademııasynyń baıandamasyna saı, pandemııa men aldaǵy tumaý indetine baılanysty eldiń densaýlyq saqtaý júıesinde týyndaǵan qıyndyqtarmen qatar koronavırýstyń ekinshi tolqyny «Tumandy Albıon» azamattary úshin aıtarl­yqtaı qaýip tóndirmek. Osyǵan baılanysty densaýlyq saqtaý júıe­siniń shamadan tys júkteme qaý­pin azaıtý úshin jáne qysta demik­pe, ınfarkt, ókpeniń sozylmaly obstrýktıvtik aýrýy men ınsýlt sııaqty basqa da ınfek­sııalardyń taralý qaýpi artatyndyqtan jedel daıyndyqty qazirden bastaý qajettigi týyndap tur.

Baıandamada Ulybrıtanııadaǵy korona­vırýstyń ekinshi tolqyny qalaı damıtynyna qatysty belgisizdiktiń joǵary dárejesi bar ekeni kórsetilgen. Onda aýrý juqtyrǵan adamdardyń ortasha sanyn kór­setetin R reprodýksııa ındeksi 2020 jyldyń qyrkúıeginen bastap 1,7-ge deıin ósedi. 2021 jyldyń qańtar-aqpanynda Uly­brı­tanııada aýrýhanaǵa túsý men ólim oqı­ǵalary óte kóp bolady dep boljanyp otyr.

Sondaı-aq bıylǵy qyrkúıek aıynan bastap 2021 jyldyń maýsymyna deıingi ke­zeńde koronavırýstan týyndaǵan ato­pııalyq pnevmonııamen baılanys­ty COVID-19 vırýsynan qaıtys bolý jaǵ­daı­larynyń sany 119 900 adamǵa jetýi múmkin. Aıta keteıik, Ulybrıtanııada indetke shaldyqqandardyń jalpy sany 290 myń adamnan asty. COVID-19 vırýsynan 44,8 myń adam kóz jumǵan.

Aýstralııada qaýipti dertke shaldyq­qandar sany 10 myńnan asty. Osyǵan baılanysty Jańa Ońtústik Ýels shtatynda shekteý sharalary kúsheıtilip, meı­ramhanalar men dámhanalar jabyldy. On adamnan artyq jınalýǵa, qoǵam­­dyq is-sharalar ótkizýge tyıym salyndy.

Degenmen «jasyl qurlyqtaǵy» jaǵ­daı salystyrmaly túrde qalypty deýge tolyq negiz bar. Búginde bul elde tir­kelgen naýqastar sany aıtarlyqtaı kóp emes. Osyǵan qaramastan el bıligi erte qamdanyp jatyr.

Reseıge de koronavırýs indeti ońaıǵa soqpaı tur. Rospotrebnadzordyń deregine súıensek, qazirge deıin soltústiktegi kór­shimizde 733 699 vırýs juqtyrý oqıǵa­sy tirkeldi. Sońǵy bir táýlikte 6 537 adamnan vırýs anyqtalǵan. Jalpy ınfeksııa­dan 11 439 naýqas qaıtys bolyp, 504 021 adam jazylyp shyqty. Syrqatqa shal­dyqqandar sany Máskeý men Sankt-Peterbýrgte kún saıyn ósip ja­tyr. Reseıde vırýs juqtyrǵandar sany bo­ıyn­sha el astanasy kósh bastap tur. Munda 230 029 adam ınfeksııa juqtyrǵan.

Osyǵan baılanysty, qoǵamdyq orynda áleýmettik qashyqtyq saqtaý, betperde taǵý mindettelgen. Reseı Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń bas ınfeksıonısi, professor Vladımır Chýlanov koro­navırýstyń ekinshi tolqynynan qorǵaný úshin shekteý sharalaryn saqtaýǵa sha­qyryp otyr. Atap aıtqanda, mas­ka taǵý, qoldy jıi jýý, áleýmettik qa­shyq­tyq saqtaý jáne naýqastanǵan adam­dardyń oqshaýlanýy qajet. Sondaı-aq adam kóp jınalatyn oryndardyń jumysyna tyıy­m salynbaq.

V.Chýlanovtyń paıymdaýynsha, aldyn alý sharalarynyń arqasynda Re­seıde koronavırýs indetiniń taralý qarqyny báseńdedi. Soǵan qaramastan, eldegi jaǵdaı kez kelgen ýaqytta ózgerýi múmkin. «Muny bir shaıqastaǵy kishigirim jeńis dep aıtýǵa bolady, biraq «soǵys» áli aıaqtalǵan joq. Biz kúnde jańa vırýs juqtyrý oqıǵalaryn tirkep jatyrmyz. Keı aımaqtarda indet órship tur, ıaǵnı ınfeksııanyń taralý qaýpi saqtalady. Oń ózgeristi saqtap qalý úshin qarapaıym saqtyq erejelerin oryndaý qajet. Onyń negizgisi – qoǵamdyq orynda maska taǵý», deıdi ol.

 

Kelesi kezeńge qamdanýda

Eýropada keıingi birneshe aptada jaǵdaı turaqtalyp qalǵan edi. Biraq qazirgi tańda qart qurlyq pande­mııanyń ekinshi tolqynyna ázirlenip jatyr. Jaǵdaıdyń qalpyna kelip jatqanyna qaramastan, jekelegen elderde aýrýdyń órshýi baıqalady.

Máselen, Serbııada juqtyrǵandar sany kúrt artty. Aýrýhanalar aýzy-murnyna shyǵyp tolǵan. Kópshilik buǵan el bıligin kinálaıdy. Mamyrda úkimet shekteý sharalaryn jeńildetip, maýsymda saılaý ótkizgen. Al bılik ókilderi karantın talaptaryn saqtamaǵan halyqtyń ózin kinálaıdy. Vırýsty odan ári taratpaý maqsatynda Belgradta 10-13 shilde aralyǵynda komendanttyq saǵat rejimi engizildi. Serbııanyń 19 qalasy men aýdanynda tótenshe jaǵdaı jarııalandy.

Ispanııanyń Galısııa óńirinde qaı­tadan lokdaýn engizildi. Atalǵan aýdanda vırýs juqtyrǵandar sany kúrt artqan. Osyǵan baılanysty, qoǵamdyq oryndarda betperde taǵý mindettelip, kópshiliktiń jınalýyna tyıym salyndy. Jergilikti bıliktiń paıymdaýynsha, indettiń órshýine meıramhana men barlardyń ashylýy sebep bolǵan.

Al koronavırýs ınfeksııasyna baılanysty Italııada engizilgen tótenshe jaǵdaı rejimi bıylǵy 31 qazanǵa deıin uzartylýy múmkin. Indetke qatysty ahýal­ǵa oraı Italııa úkimeti tótenshe jaǵ­daıdy sozý máselesin qarastyryp jatyr.

Bul usynys osy aptada ótetin mınıstrler kabınetiniń otyrysynda engiziledi. Italııada ótken jeksenbi kúni koro­navırýsty juqtyrý boıynsha jańadan 234 jaǵdaı tirkeldi. Dúısenbi kúni kórsetkish sál tómendep, 169 adam­nyń naýqastanǵany anyqtaldy. Búginge deıin elde vırýstan 34 967 adam qaıtys boldy. Jalpy COVID-19 naýqasyna 243 230 adam shaldyqqan.

Brazılııada da jaǵdaı óte qaýipti. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi taratqan málimetke súıensek, kún saıyn vırýs juq­tyrǵandar sany 40 myńnan túser emes. Sondaı-aq kún saıyn myń­nan asa naýqas kóz jumady. Tipti el prezı­denti Jaır Bolsonarý da Covid-19 juq­tyrdy. Bra­zılııa basshysy talaı márte koronavırýs­ty qarapaıym tumaýdan aıyrmashylyǵy joq dep eseptep kelgen edi.

Jalpy, el aýmaǵynda 1,9 mıllıon adam indetke shaldyqqan. Sonyń 74 myńy aqtyq saparǵa attandy. О́lim koeffı­sıenti 4 paıyzdy qurap otyr. Búginde San-Paýlý jáne Rıo-de-Janeıro shtattarynda qaza tapqandar sany óte kóp. Brazılııa koronavırýs juqtyrý jáne ólim sany boıynsha álemde AQSh-tan keıingi ekinshi orynda tur.

Gonkong aýrýdyń tómendeýine qara­mastan, úshinshi tolqynǵa jol bermeý maqsatynda áleýmettik qashyqtyq sharalaryn kúsheıtýdi kózdep otyr. Soǵan sáıkes, seısenbiden bastap araqashyqtyq saqtaýdy mindettedi. El bıliginiń aıtýynsha, koronavırýstyń keń kólemde taraýynyń yqtımaldylyǵy joǵary. Osyǵan baılanysty, qoǵamdyq kólikte, qoǵamdyq orynda betperde taǵylýy tıis. Alda-jalda betperde taqpaǵan adam qoǵamdyq kólikke minse, oǵan 645 dol­lar kóleminde aıyppul salynady. Son­daı-aq meıramhanalar men dámha­nalar jumysy toqtatylyp, tamaq jet­kizý qyzmeti ǵana qaldy. Pandemııa bastalǵaly beri Gonkong karantındik shekteýdi munshalyqty kúsheıtpegen edi.

Budan bólek, Gonkong qalasynda bir aıǵa jýyq ýaqyt buryn ashylǵan Dısneılend qaıta jabyldy.Saıabaq koronavırýstyń Azııa elderinde keń taralýyna baılanysty qańtar aıynyń sońynda jabylǵan. Biraq eldegi naý­qastanǵandar sany azaıǵan soń saıa­baqty 18 maýsymda ashý jóninde sheshim qabyldanǵan edi. Áıtse de, sársenbi kúni Dısneılend qaıta jabyldy.

«Úkimet jáne densaýlyq saqtaý or­gandarynyń talaptary, sondaı-aq Gon­kongta ótkizilip otyrǵan aldyn alý sha­ralaryna sáıkes, Gonkongtaǵy Dıs­­neılend saıabaǵy osy jyldyń 15 shilde­sinen bastap ýaqytsha jabylady», delin­gen Disney málimdemesinde.

Fılıppın de qaıtadan lokdaýn engiz­bek. Soǵan baılanysty, Manıla qala­synda 250 myń adam qaıtadan úıge oqshaýlanady. Qazirgi tańda bul elde naý­qastar sany 57 myńnan asqan. 1600 adam qaýipti derttiń saldarynan ómirimen qosh­­tasty. Aıta keterligi, Fılıppın – oń­tústik-shyǵys Azııada vırýs eń kóp tir­kel­gen ekinshi memleket.

 

Mońǵolııada býbon obasy órshidi

Saýd Arabııasynda koronavırýsty juqtyrǵandar sany 235 myńnan asty. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń keltirgen málimetterine súıensek, sońǵy táýlikte 20 naýqas kóz jumyp, 2243 adam indettiń qurbany bolǵan. Osylaısha, Saýd Arabııasy Parsy shyǵanaǵy elderi arasynda vırýs juqtyrǵandar sany boıynsha kósh bastap tur. Buǵan deıin Saýd Arabııasy shetelden qajylyqqa keletinderge tyıym salǵan. Bılik bul qadamdy vırýsty baqylaýda ustaýmen túsindirgen.

Degenmen taıaýda Saýd Arabııasy Qajylyq jáne ýmra mınıstrligi bıyl qajylyq jasaýdy kózdegenderge tirkeý ashylǵanyn habarlady. Negizinen qa­jylyq paryzyn ótegisi kelgenderdiń sany shektelmek. Onyń ústine, Saýd Ara­bııasynyń azamattaryna basymdyq beriledi.

Buqaralyq aqparat quraldarynda taraǵan málimetke súıensek, Saýd Ara­bııasy azamattary arasynda qajy­lyq­qa koronavırýspen aýyryp qoıǵan táji­rıbeli dárigerler men qaýipsizdik qyzmetkerleri ǵana bara alady. Ázirge qajylyqtyń qalaı jasalatyny, karan­tındik shekteý men áleýmettik qashyqtyq qalaı saqtalatyny týraly málimet naqty emes.

Mońǵolııa da karantındik sharalardy 31 shildege deıin sozdy. Buǵan sebep, eldegi vırýs juqtyrǵandardyń sany kó­beıýi. Búginge deıin osy elde 227 adam ǵana naý­qastanǵan-dy. Osyǵan qaramas­tan, el bıligi alańdaýly.

Mońǵolııa koronavırýsqa tótep ber­genimen, el aýmaǵynda oba tarap jatyr. Sınhýa agenttiginiń habarlaýynsha, Ulan­-Batyrda júrgizilgen zerthanalyq taldaý Mońǵolııanyń ońtústik-batysyn­daǵy Gov-Altaı aımaǵynda 15 jastaǵy jasóspirim býbon obasynan qaıtys bolǵanyn rastaǵan.

«Dúısenbi kúni keshke PTR-test nátı­jesi 15 jastaǵy bozbalanyń ólimine býbon obasy sebep bolǵanyn kórsetti», dedi Mońǵolııa Densaýlyq saqtaý mınıs­tr­liginiń ókili D.Narangerel.

Jasóspirim ótken jeksenbide aýrýha­naǵa kele jatqan jolda kóz jumdy. Mar­qum úsh kún buryn dostarymen bir­ge sýyr etinen jasalǵan taǵam jegen. Eki dosy men baılanysta bolǵan 15 adam oqshaýlanyp, aýrýhanalarda em alyp jatyr. О́lim tirkelýine baılanysty Mońǵolııanyń Gov-Altaı provınsııasynda karantın engizilip, kólik qozǵalysy toqtatyldy. Buǵan deıin Hov­da aımaǵynda (Batys Mońǵolııa) býbon obasyn juqtyrǵan eki adam anyq­talǵan-dy.

Iranda osy aptada ekinshi ret koronavırýstan kóz jumǵandardyń táýliktik kórsetkishi boıynsha rekord ornady. Qazirgi tańda bul elde vırýs qurbandarynyń sany 200-den asty. Epıdemııalyq ahýal birqatar dinı shara ótkizýden keıin nasharlap ketken.

Oǵan qosa, kisi kóp jıylatyn oryn­dardyń qaıta ashylýy da jaǵdaı­dy ýshyqtyra tústi. Iran astanasy Tege­­randa da karantın jeti kúnge uzar­­tyldy. Ýnıversıtetter, mektepter, kitaphanalar, sulýlyq salondary, meshitter, kınoteatr­lar, teatrlar men murajaılar jabyldy. Barlyq mádenı-kóńil kóterý jáne dinı sharalar ýaqytsha toqtatyldy.

Epıdemııalyq ahýaldyń nasharlaýyna baılanysty bılik halyqty qoǵamdyq orynda maska taǵyp júrýge mindettedi. Sońǵy málimet boıynsha, Iranda 250 myńnan asa adamnyń vırýs juqtyrǵany anyqtaldy.

13 shildede Armenııa úkimetiniń kezekten tys otyrysy ótip, tótenshe jaǵdaı rejimin 12 tamyzǵa deıin uzartý týraly sheshim qabyldandy. Mundaı qadam eldegi koronavırýs ınfeksııasynyń taralý uzaqtyǵyna, sondaı-aq oǵan qarsy turýdyń tıimdi tetikterin qamtamasyz etý qajettiligine negizdelgen. Armenııa densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń aýrýdy baqylaý jáne aldyn alý jónindegi ulttyq ortalyǵynyń málimetinshe, elde 32 151 adam koronavırýs ınfeksııasyn juqtyrǵan. 19 865 pasıent saýyǵyp shyq­sa, 11 530 naýqas em qabyldaýda. Qaýipti indetten 573 adam kóz jumǵan.

Úndistannyń Bangalor qalasynda bir aptalyq, Marokkonyń Tanjer qala­synda karantın engizildi. Ońtústik Afrı­ka Respýblıkasynda komendanttyq sa­ǵat ornaǵan. Kolýmbııa astanasy Bogotanyń keıbir aýdandarynda eki aptalyq karantın engizilgen. Izraılde de shekteý sharalary áli toqtatylǵan joq.

 

Koronavırýs asharshylyqqa ákelýi múmkin

Bir qyzyǵy, kórshi Túrikmenstanda resmı túrde koronavırýs indeti anyq­talǵan joq. Alaıda kóptegen buqaralyq aqparat quraldary el bıligi shyndyqty jasyryp otyr dep esepteıdi. Buǵan negiz de bar. Máselen, taıaýda Túrikmenstan densaýlyq saqtaý jáne medısınalyq óner­kásip mınıstrligi halyqty mas­ka taǵýǵa shaqyryp, habarlama jasady. Sondaı-aq kópshilik orynda 1 metr qa­shyq­tyq ustanýdy, jeke jáne qoǵamdyq gıgıena erejelerin saqtaý qajetin eskertti.

«Sońǵy kúnderi Ashhabad qalasy men ýálaıattarda atmosferalyq aýanyń jaı-kúıine júrgizilgen taldaýǵa sáıkes Túrikmenstan aýmaǵyna ońtústik-shyǵys­tan, soltústik-shyǵystan jáne soltús­tikten kelgen aýa aǵynyna baılanysty aýadaǵy shańnyń joǵary mólsheri tirkeldi. Bul adam densaýlyǵyna, eń aldymen tynys alý júıesine zııan. Jaz mezgilinde aýa raıynyń adam aǵza­syna jaǵymsyz áserin boldyrmaý úshin otbasylyq dárigermen únemi keńesip, aldyn alý sharalaryn kúsheıtý qajet. Mundaı kúnderi aýadaǵy shańnyń kó­beıýine baılanysty tabıǵı-ekzogendi yqpaldy tómendetý maqsatynda jeke qorǵanys quraldaryn – medısınalyq maska taǵýǵa keńes beremiz», delingen mınıstrlik taratqan habarlamada.

BUU-nyń habarlaýynsha, 2019 jyly álemde shamamen 690 mıllıon adam ashtyqtan zardap shekken. Bıyl bul kórsetkish arta túsýi yqtımal. Sebebi koronavırýs pandemııasy álem ekonomıkasyn qıyn jaǵdaıǵa qaldyryp otyr.

О́tken dúısenbide IýNISEF, Dúnıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DSU), BUU Azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq uıymy birlesip baıandama jasap, bıylǵy jylǵa boljam jasady.

Atalǵan qujatqa súıensek, 2018 jylǵa qaraǵanda isherge as tappaı júr­gen­der sany 10 mıllıon adamǵa kóbeı­gen. О́kinishke qaraı, 2015 jyldan beri 60 mıllıon adam qaıyrshylyq deń­geıge túsken.

Baıandamada 2019 jyly isherge as, kıerge kıim tappaǵandar sany shamamen 2 mıllıard adamǵa jaqyndaǵany aıtylǵan. Mamandardyń paıymdaýynsha, koronavırýs indeti jaǵdaıdy odan saıyn ýshyqtyrdy. Pandemııa saldarynan jahandyq daǵdarys óndiristerge ǵana emes, shartaraptaǵy tamaq ónim­deriniń taralýy men tutynylýyna da áser etti.

«COVID-19 pandemııasynyń densaý­lyqqa, áleýmettik jáne ekonomıkalyq salalarǵa áseri azyq-túlik qaýipsizdigi deńgeıiniń odan ári tómendeýine jáne eń osal toptardyń tamaqtaný jaǵdaıynyń nasharlaýyna ákelýi múmkin», delingen baıandamada.

Alda-jalda osy úrdis jalǵasa berse, onda 2030 jylǵa qaraı álemde ash-jalańashtar sany 840 mıllıon bolýy múmkin. Bul jaǵdaıda, ásirese, balalar qatty zardap shegedi. Baıandama avtor­larynyń málimetteri boıynsha, azyq-túliktiń jetispeýine baılanysty 2019 jy­ly álemdegi 5 jasqa deıingi árbir be­sinshi balanyń damýynda aqaý kezikken.