Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke koronavırýs pen ókpe qabynýynyń statıstıkasyn birizdendirýdi mindettep, bul pandemııanyń taralý kólemin naqty kórýge múmkindik beretinin aıtty. Osy oraıda Densaýlyq saqtaý mınıstri Alekseı Soı 1 tamyzdan bastap jańa statıstıka júrgiziletinin atap ótti. Endi PTR-test arqyly KVI anyqtalmaǵan, biraq sol indettiń sımptomdary baıqalatyn pnevmonııamen aýyrǵandar Covid-19 esebine qosylady.
Pnevmonııa ma, joq koronavırýs pa?
Elimizdiń ár óńirinde pnevmonııa dıagnozymen aýyr jaǵdaıda aýrýhanaǵa túskenderdiń kúrt kóbeıgeninen test-júıelerdiń sapasyna kúmán týǵany ras. О́ıtkeni ókpesi qabynǵan ári Sovid-19 sımptomdary bar adamdardy tekserse, vırýs anyqtalmaıdy. Jaqynda Túrkistandaǵy týysymyz habarlasyp, ózi turatyn kósheniń boıyndaǵy 16 adamnyń pnevmonııadan qaıtys bolǵanyn, al ózderi otbasy múshelerimen tumaýratyp jatqanyn jetkizdi.
«О́kpesi qabynyp qaıtys bolǵandar arasynda keıde bir úıden 2 adam bar. Kórshilerimizdiń kóbi tumaýratyp júr.
О́tkende bir aǵaıynymyz pnevmonııadan qaıtys bolǵan aǵasynyń súıegine kiripti. Jerlep kelgennen keıin artynsha mazasy bolmaǵan. Endi sol aǵaıynymyz qatty aýyryp jatyr. Eń qorqynyshtysy, aǵaıynymyzdyń sımptomdary – týra qaıtys bolǵan aǵasynykindeı. Sonda pnevmonııa juqpaly aýrý bolyp ketti me?», deıdi týysymyz. Iá, óte salmaqty suraq. Sebebi tumaýratqan túrkistandyqtardy tekserse, koronavırýs anyqtalmaǵan. Sonda bizge ókpeni «jeıtin» jańa vırýs jetti me, joq test-júıeler koronavırýsty anyqtaýǵa qaýqarsyz ba?
Osy jerde eń aldymen bir nárseniń basyn ashyp alǵan jón. Koronavırýstyń bar-joǵyn tekseretin test-júıeniń eki túri bar: biri – ekspress test, ekinshisi – PTR test. Mamandardyń aıtýynsha, PTR test senimdi, durys ári dál anyqtaıdy. Al ekspress test-júıeler, ásirese qazir qoldanysta júrgen qytaılyq, anglııalyq jáne reseılik ónimder tek 30 paıyz ǵana jumys isteıtin kórinedi. Sondyqtan bul jerde tekserilgen adamdar qandaı test-júıege júgingenin anyqtap alý kerek. Ádette ózdiginen tekseriletin jandar ekspress test-júıelerin qoldanady, sebebi bul PTR test-júıesine qaraǵanda arzandaý. Degenmen qarapaıym adamdar ǵana emes, tekserýge tıis keıbir aýrýhanalardyń nemese qandaı da bir medısınalyq mekemelerdiń ózi ekspress testin paıdalanýǵa májbúr. PTR test-júıeleri bárine birdeı jete bermeıdi. О́ıtkeni PTR test-júıelerimen jumys isteýge arnaıy jabdyqtalǵan apparat kerek. Al mundaı qural óte qymbat turady. Degenmen PTR test-júıeler de dál COVID-19 belgileri bar naýqastan nege koronavırýsty anyqtaı almaıdy? Osy jerde test-júıelerge degen kúdik týady.
О́zgeniń ónimi qanshalyqty sapaly?
Qazaqstan ǵalymdary Ýhan qalasynan indet shyqqannan keıin ile-shala vırýstyń bar-joǵyn anyqtaıtyn test-júıelerdi jasap shyǵardy. Olar jyl basynda ázirlep qoısa da áli kúnge sheteldik ónimderdi paıdalanyp kelemiz. Bul – shyn máninde Úkimettiń tótenshe jaǵdaıǵa daıyn bolmaǵanyn jáne osy ýaqytqa deıin otandyq ǵylymǵa laıyqty kóńil bólinbeı kele jatqanyn kórsetedi. Sebebi ǵalymdarymyz ónimdi ázirlep, synaqtan sátti ótkizip, daıyn úlgisin qolǵa ustatsa da ony kóp mólsherde shyǵaratyn zaýyt nemese shetelde shyǵarýǵa qarjysyn salatyn ınvestor joq. Al ózgeniń ónimin paıdalanýdyń ózi kóńilge senimsizdik uıalatady. О́ıtkeni álemge taralǵan vırýs bir bolǵanymen, pandemııanyń ár ulttyń geni, ár eldegi tamaqtaný, salamatty ómir saltyn ustaný, jalpy densaýlyqqa degen kózqarasy, mentalıteti men ımmýnıtetine qaraı ártúrli áser etip jatqanyn, ári aǵzaǵa qaraı ózgeriske ushyrap otyrǵanyn kórip júrmiz. Al sheteldik test-júıeler osyndaı ózgeshelikter men erekshelikter eskerilip ázirlendi me?
Iá, solaı ázirlengen kúnniń ózinde biz qoldanar aldynda jan-jaqty baqylaýdan ótkizip aldyq pa? О́ıtkeni kez kelgen testtiń ózin tekserý kerek. Bul – tutynýshylyq qana emes, árbir zerthananyń jumys júıesinde bolýy tıis tártip-talap.
Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy Almaty fılıaly dırektorynyń orynbasary Iýrıı Skıba: «Bilikti maman kez kelgen test-júıeniń sapasyn aldymen tekserip alady. Barlyq zerthanada test-júıeni tekserýdiń arnaıy algorıtmi bar. Al bul ónimniń sapasy eń aldymen ony qoldanatyn mamanǵa, sodan soń test-júıeniń saqtalýyna baılanysty. Nelikten birinshi mamanǵa ekpin berip otyrmyz? Sebebi medısına mamany pasıentten analızdi durys almasa, test-júıe qansha jerden sapaly bolǵanymen nátıje burys shyǵady. Máselen, dıagnostıkadan ótken tanystarymmen sóıleskende analızdiń keıde durys alynbaıtynyn bildim. О́kinishke qaraı, memlekettik jáne jekemenshik zerthanalarda da osyndaı jaǵdaılar oryn alyp otyr», deıdi. Bıolog-ǵalymnyń aıtýynsha, arnaıy quralmen tamaqtan nemese murynnan juǵyndy kóbine jetkilikti jerden, qajetti tereńdikten alynbaıdy, bergi jaǵynan qaıtady. Uzyn, jińishke quraldy tek 2 santımetrge deıin tamaq pen murynǵa suǵatyn mamandar durys nátıjege qol jetkize almaıdy. Quraldy 8 santımetrge deıin suǵyp, juǵyndy kómekeıdiń ústińgi qabatynan, tym bolmasa soǵan jeter-jetpes jerden alynýy kerek. Iаǵnı analız alýdyń da óz tártibi bar.
Otandyq ónim qashan qoldanysqa enedi?
Otandyq ónim daıyn bolsa da, nege biz áli kúnge sheteldik test-júılerdi qoldanyp otyrmyz? Ne kedergi? Bul suraqqa otandyq test-júıeniń úlgisin jasap shyqqan ortalyqtyń mamany, joǵaryda aty atalǵan sarapshy Iýrıı Skıba: «Biz otandyq ónimdi óndiriske engizý máselesinde sheteldik shıkizatqa táýeldimiz. Bul da belgili bir deńgeıde jumysty kesheýildetip otyr. Álbette test-júıeniń negizgi bóligin ózimiz daıyndaımyz, al PTR-ge qajetti fermentterdi ázirge shetelden aldyrtýǵa májbúrmiz. Biraq dál osy fermentterdi biz de ázirlep, óndire alamyz. Desek te aýqymdy óndiriske qarjy qajet. Al biz zerthanamyzda birshama danasyn ǵana shyǵara alamyz», dep jaýap berdi. Onyń oıynsha, álem boıynsha naq osy ónimge, ıaǵnı fermentterge suranys artqan. Sondyqtan ony elde shyǵarý sheteldik shıkizatqa táýeldilikti jeńýge, qarajatty únemdeýge, senimdilikti arttyrýǵa septigin tıgizip, birden birneshe problemanyń túıinin tarqatady.
Ǵalymdar test-júıeni de, oǵan qajetti shıkizatty da shyǵarýǵa ázir eken. Qarjy ǵana kedergi. Álbette test-júıelerdi óndirýge tapsyrys berý, naryqqa shyǵarý negizinen Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qatysty bolar. Alaıda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde ǵylymı jobalardy úsh túrli baǵytta qarjylandyrýdy (bazalyq; granttyq; baǵdarlamalyq-nysanaly) júzege asyratyn Ǵylym qory, Ǵylym komıteti bar. Osy rette mınıstrlik ázirge shuǵyl qajettiligi joq jobalarǵa bólingen qarjyny koronavırýspen kúres jobalaryna baǵyttaǵany jón-aq. О́ıtkeni eldegi jaǵdaıdy retteý bárinen de mańyzdy bolyp otyr. Bilim jáne ǵylym mınıstri jýrnalıstermen onlaın rejimde kezdesken brıfıngte: «Biz osy indet elge taralmaı turyp mınıstrlikke qarasty eki iri uıymnyń – Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy men Bıologııalyq qaýipsizdik problemalarynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańartýǵa qomaqty qarjy bóldik. Sheshimimizdiń durys bolǵanyna vırýs jaılaǵanda anyq kóz jetkizdik. Sonymen qatar jyl basynda, qarjy bólinisi kezinde de ǵylymı jobalardyń negizgisi retinde osy bıologııalyq qaýipsizdik salasyna basymdyq berdik. Bul basymdyqty Prezıdent te Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda aıtqan bolatyn. Biz osy tapsyrmanyń sheńberinde bıotehnologııa men medısına ǵylymyndaǵy jobalardy qarjylandyrýdy qolǵa aldyq. Ony júzege asyrýǵa ǵalymdarymyzdyń áleýeti tolyǵymen jetedi», dedi.
Iá, ózimiz qadirine jete bermeıtin otandyq ǵalymdardyń bilim-biligi bizde maqtaýly sheteldik mamandarmen teńdeı dárejede ekenine sońǵy ýaqytta anyq kóz jetkizip júrmiz. Sondaı ǵalymnyń biri – Anglııadaǵy Nottıngem ýnıversıtetinde genetık mamandyǵynyń bakalavrıatyn, Bıomedısınalyq ınjenerııa baǵytynda Nazarbaev ýnıversıtetiniń doktorantýrasyn bitirgen ǵalym, Cellular Therapeutics kompanııasynyń negizin qalaýshy, bıolog Bolat Sultanqulov jaqynda jańalyǵymen bólisti. Áleýmettik jelidegi jazbasyn: «COVID-19 jaıy bizde kún ótken saıyn kúrdelenip barady, jaı ǵana vaksınany kútip otyrýǵa bolmaıdy. Mende koronavırýstan saqtanýǵa jáne emdeýge múmkindik beretin sheshim bar. Naýryz aıynan bastap tıimdi ári arzan test-júıeni ázirleý maqsatynda koronavırýsty kóp zerttedim. Osy ispen aınalysyp jatqan álemdegi kóptegen ǵalymǵa hat jazdym. Meni otandastarym Massachýsets tehnologııa ınstıtýtyndaǵy Maıa Mıtalıpova men Stenford ýnıversıtetindegi Bolat Múrsáli qoldady», dep bastaǵan bıolog-ǵalym zertteý júrgizýine Jas ǵalymdar alıansynyń qoldaý kórsetkenin jetkizgen. Sonymen qatar Shveısarııadaǵy Sıýrıh ýnıversıtetiniń professory Markýs Sıger (Markus Seeger) joldaǵan beıtaraptandyratyn nanodeneniń (Nanobody – kishkentaı antıdene) elimizge jetkizilgenin jazdy.
«Ol maǵan óz ónimin bir tıyn almastan tegin berdi. Bul nanodeneni vırýstyń qaýpin azaıtatyn terapevtıkalyq spreı nemese aǵzadaǵy antıdene men vırýstyń bar-joǵyn anyqtaıtyn test-júıe jasaýǵa qoldana alamyn. Shveısarııa ǵalymdary sıntetıkalyq nanodene jasaýdan álemde kósh bastap keledi. Endi COVID-19-ǵa qarsy otandyq vaksınany ázirleý tobyndaǵy ǵalym, professor Qaısar Tabynovpen nanodeneniń osy vırýsqa tıimdiligin tekseremiz. Kúzge qaraı koronavırýspen kúreste bir sheshim shyǵara alamyz», dedi B.Sultanqulov.
Minekeı, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi zertteý júrgizýge, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men kásipkerler qaýymy óndiriske engizilýin qoldaýǵa turarlyq – joba. Iá, bıolog-ǵalym aıtqandaı, amerıkalyqtar, shveısarııalyqtar, jalpy sheteldikter kómektesip jatqanda memleketimizden, otandyq ınvestorlardan demeý bolatyn shyǵar. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, sapaly test-júıe bizge qoǵam bolyp pnevmonııadan qaıtys bolǵandardy koronavırýstan ketkenderdiń qataryna qosýdy jáne durys statıstıkany talap etip jatqan qazirgi ýaqytta ǵana emes, budan bylaı da árdaıym qajet. Al test-júıeniń otandyq ónim bolǵany – eki ese qut.