Qazynany tonaý qashan tyıylady?

Jaqynda Sybaılas jemqor­lyqqa qarsy is-qımyl agent­t­iginiń 2020 jyldyń bi­rin­shi jar­­ty jyldyǵynyń qory­tyn­dysyna arnalǵan alqa otyrysy ótip, onda qoǵamdy tolǵantqan bir­qatar másele qozǵalyp, oryndy usynystar, kóńilge qonymdy pikirler aıtyldy.

Qazirgi jaǵdaı máselelerdi ońtaıly sheshýge, ózgeristerge beıimdelip, olardy tıimdi basqa­rýǵa jiti nazar aýdarýdy talap etedi. Bul arada memlekettik bas­qarý tetikterin jedeldetip sıfr­landyrý isi ózekti. Osy oraıda memlekettik elektrondy servısteri damyǵan elderdiń táji­rıbelerin taldaý mańyzdy.

Agenttik tóraǵasy Alık Shpek­baev bıýdjet qarajatyn jym­qyrýǵa jol bermeý úshin «Sıfrly Qazaqstan» baǵdar­lamasyn iske asyrýǵa barynsha den qoıý qajettigin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, qazirgi ýaqyt­ta Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń joǵary laýazymdy tulǵalaryna qatysty sıfrlandyrý boıynsha 2 qyl­mys­tyq is tergelýde.

Otyrysta elektrondy ult­tyq valıýta qurýdyń mańyz­dy­lyǵy da qozǵaldy. Bul birin­shiden, paraqorlar úshin yńǵaıly qolma-qol aqshany qysqartýdy jedeldetedi, ekinshiden, mem­lekettik satyp alý kezinde bıýdjet qarajaty qozǵalysynyń to­lyq ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi.

Búginde azamattyq qoǵam ta­­rapynan koronavırýs­pen kú­reske kedergi keltirip otyr­ǵan, onyń kúrdelenýine negizgi se­bepterdiń biri retinde sybaı­las jemqorlyq, bıýrokratııa pen jaýapsyzdyq ekeni aıty­lýda. «SQ-Farmasııanyń» laýa­­zymdy tulǵalaryna, me­dı­­­sınalyq saqtandyrý qory­na, sondaı-aq jergilikti atqa­rýshy organdardyń birqatar me­­dısınalyq mekemelerine qa­tysty qylmystyq ister qoǵam tarapynan aıtylyp jatqan syn­dardyń durys kórsetilip otyr­ǵanyn bildiredi.

Agenttik tóraǵasy qazirgi ýaqytta «SQ-Farmasııa» qyzme­tindegi sybaılas jemqorlyq táýekelderine júrgizilgen taldaýdy syrtqy sarapshylardy keńinen tarta otyryp, jedel júr­gizý qajet dep esepteıdi. «Biz­­diń taldaýymyzdyń sapasy osy uıymnyń bolashaqta qan­shalyqty tıimdi jáne parasatty bolýyna áser etedi», dedi ol.

Qazirgi qıyn jaǵdaıda jekelegen sheneýnikter jeke qorǵa­nys quraldary, dári-dármek jáne medısınalyq jabdyqtardy satyp alýda baıyp, osyndaı jónsizdikke baryp otyrǵanyn aıtqan A.Shpekbaev mundaı ke­leńsizdikterdiń jolyn  ustaý jáne qamaý arqyly ǵana kesý múm­kin emes dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, bıýdjet qarajatyn josparlaý jáne ıgerý júıesin túbegeıli qaıta qaraý oryndy. Munyń sheshimi – barlyq deń­geıdegi bıýdjetterdiń tolyq ashyq­tyǵyn, sondaı-aq qoǵam­dyq já­ne azamattyq qadaǵalaýdy qam­­tamasyz etý.

Qazirgi tańda Prezıdent Qa­sym-Jomart Toqaevtyń memle­kettik baǵdarlamanyń bedelin túsirmeý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý isi óte mańyzdy. Osy oraıda, kez kelgen baǵdarlamany júzege asyrý kezinde qarjy jymqyrýdy der kezinde aldyn alýǵa jáne toqtatýǵa kúsh salynýy kerek. Bul máselege qatysty A.Shpekbaev: «Tıimdi aldyn alý sharasy, ol – baǵdarlamalardy ázirleý satysynda sybaılas jem­qorlyqqa qarsy tolyq aýdıt júr­gizý. Bul shara jymqyrý men teris paıdalaný alǵysharttaryn boldyrmaýǵa múmkindik beredi», dedi.

Agenttik tóraǵasy jumystyń negizgi baǵyttary retinde júıeli sybaılas jemqorlyqtyń, aýyr jáne asa aýyr sybaılas jemqor­lyq qylmystardyń jolyn kesýdi, memleketke keltirilgen zalaldy ýaqtyly jáne tolyq óteýdi atap ótti. Sondaı-aq ol memleket­tik organdardyń, quqyq qorǵaý já­ne sot qurylymdarynyń, res­pýb­lıkalyq deńgeıdegi kvazı­memlekettik uıymdardyń joǵary laýazymdy tulǵalarynyń ara­synda yqtımal sybaılas jem­qorlyqtyń jolyn kesý jónindegi jumysty kúsheıtý qajettigin atady.

Mamandardyń aıtýyn­sha, elimizde sybaılas jem­qor­lyq­tyń negizgi ekonomıkalyq fak­torlarynyń biri – memlekettiń ekonomıka salasyna áli de aralasý úlesiniń saqtalyp otyr­ǵa­ny. Sheneýnikter basqaratyn memle­kettik kásiporyndar erekshe tıim­­­­diligimen kózge túspeıdi ári sybaılas jemqorlyq oqıǵa­la­ryna jıi shatylyp jatady. Agenttik tóraǵasynyń sózine qa­ra­ǵanda, qazirgi pandemııalyq daǵdarys iskerlik belsendilikke qatty soqqy bergen. «Muny sa­­paly qalpyna keltirý úshin ká­sipkerlikti barynsha erkindik pen básekelestiktiń qaǵıdattary negizinde memlekettik retteýdi aýqymdy yryqtandyrýǵa baǵyt­talǵan keshendi sheshimder qajet. Bıznesti júrgizý úshin qolaıly orta qurý – bul strategııalyq mindet, sonymen qatar sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasat turǵysynan da dál solaı. Tıisti tujyrymdamalyq sharalar 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy strategııany iske asyrý jónindegi is-sharalar josparynda kózdeletin bolady», dedi ol.

Agenttik birinshi jarty­jyl­­dyqta Memleket basshy­sy­nyń qaraýyna sybaılas jem­­qorlyq deńgeıin aıtar­lyq­­taı tómendetetin birneshe tujy­rymdamalyq usynys en­gizgen bolatyn. Olar sy­baı­las jemqor­lyq úshin jaýap­kershilikti kú­sheıtýge, qo­ǵam­dyq baqylaý ınstıtýtyn quqyq­tyq reglamentteý­ge, sybaılas jemqorlyqqa qar­sy jańa shek­teýler engizýge, son­daı-aq para berýge, alýǵa ýáde/usy­­­nys­ty krımınaldandyrý, sybaı­las jemqorlyq uǵy­myn jeke sektorǵa qoldaný, ha­bar berýshilerdi keshendi qor­ǵaý­dy qurý sııaqty bazalyq ha­­lyq­­aralyq standarttardy ımple­mentasııalaýǵa qatysty usy­nystar. Bul usynystardyń negi­zinde quqyq qoldaný táji­rı­besi men qoǵamdyq pikir monı­to­rın­gisi jatyr.

Aıta keteıik, otyrysta baıan­­dama jasaǵan agenttik tór­aǵa­sy­nyń birinshi orynbasary Oljas Bektenov tirkelgen sy­baılas jemqorlyq quqyq bu­zý­shylyqtarynyń 10%-ǵa tómen­degenin, eseptik kezeńde asa aýyr qylmysty anyqtaý jáne jo­­lyn kesý 3 esege, aýyr sybaılas jemqorlyq qylmystaryn anyqtaý jáne jolyn kesý 10%-ǵa artqanyn jetkizdi. Buǵan qo­sa, sybaılas jemqorlyqpen ásh­­­kerelengen tulǵalar sany da óskenin, olardyń ár besinshisi memlekettik organnyń nemese uıymnyń basshysy ekenin, jal­py, 28 – respýblıkalyq, 65 – oblystyq, 72  qalalyq jáne aýdandyq deńgeıdegi basshylar qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵanyn málimdedi. Onyń aı­týynsha, ótelgen zalal so­masy 33,3 mlrd teńgeni qura­ǵan, «Atameken» UKP-men bir­le­sip júrgiziletin satyp alý mo­nıtorıngi nátıjeleri boıyn­sha 6 mlrd-qa jýyq bıýdjet qara­jatyn tıimsiz paıdalanýdyń joly kesilgen. Júıeli sybaılas jemqorlyqtyń jolyn kesý 30%-ǵa, bıznestiń isine zańsyz aralasýdy tirkeý 20%-ǵa artqan.

Otyrysta belgili bolǵandaı, Tótenshe jaǵdaı men karantın rejimin buzýmen baılanys­ty 81 qylmys tirkelgen. Mu­nyń kóbisi tosqaýyl beketter arqyly zańsyz ótkizý jáne karantındik shara­lardy buzý­da jaýapkershilikke tartpaý úshin para alý faktilerine qa­tys­ty kórinedi. 10 mln-ǵa jýyq medısınalyq betperde, bir­qatar tapshy dári-dármekter (In­ga­vırın, Azıtromısın, Sef­trıak­son, Meropenem jáne t.b.) zańsyz aınalymnan alynyp, den­saýlyq saqtaý uıymdaryna berilgen. О́kpeni jasandy jeldetýge arnalǵan 100 apparatty jalpy somasy 2,3 mlrd teń­ge­ge qymbatqa alý faktileri anyq­talǵan.

Qoryta aıtqanda, salaǵa qa­tysty oryndy usynystar qa­perge alynyp, alda turǵan min­detter sapaly eńserilýi qa­jet. Sybaılas jemqorlyq, ash­kózdik pen paıdakúnemdik aýyz­dyqtalyp, tezge salynbaı memlekette abyroı, qoǵamda bereke bolmaıtyny anyq.