Bir jyldyń tóli bolyp sanalatyn qurdasy Álıhan bastaǵan Alash arystarynyń birden-bir tilektes, nıettesi bolǵan ákesi Muhamedhan ustalyp ketken soń ınstıtýttan qýylǵan Qaıymnyń endigi jalǵyz qamqorshysy Muhtar Áýezov boldy. Jaqsy aǵanyń aqyl-keńesimen ol stýdent keziniń ózinde ǵylymı turǵydaǵy onnan astam zertteý eńbegin jazyp úlgerdi. Munyń syrtynda óleń jazyp, aýdarmamen de aınalysty. Sonyń nátıjesinde jasy jıyrmanyń ortasyna kelmeı jatyp, respýblıka Jazýshylar odaǵynyń músheligine ótip úlgergen.
Adamdy taný jóninen qamshy saldyrmaıtyn, bir jaǵynan aǵasy ispettes Muhtar Qaıymnyń boıynan ımandylyq pen adaldyqty qapysyz ańǵarǵandyqtan oǵan otyzynshy jyldardyń aıaǵynan bastap jaýapty da naqtyly mindetterdi júktegen. Abaı jáne onyń shákirtteri murasynyń joǵalyp ketýinen qaýiptengen Muhań eski zamannyń esti áńgimelerin biletin qarııalardan derek alyp qalý, aqyn óleńderiniń tekstologııasyn zertteý, Abaıdyń alǵashqy murajaıyn ashýǵa negizdeme jasaý jumystaryn senimdi shákirti Qaıymǵa júktegen. Osydan keıin-aq Qaıym ári dosy, ári áriptesi bolyp tabylatyn Borıs Akerman degen azamatpen júk mashınasymen Shyńǵystaýdy erinbeı-jalyqpaı aılap aralap, Abaıdy kózi kórgen qarııalarmen de áńgimelesýge ýaqyt taba bildi, aqyn shyǵarmalarynyń shynaıylyǵyn da anyqtap baqty. Sapar barysynda aqyn ómirine qatysty turmystyq zattar da tabylyp jatty. Sol kezdiń ózinde 500 jádiger naqtylanyp, olarǵa ǵylymı sıpattama berilgen eken. Solaısha Qaıym Muhamedhanov 1940 jyly Semeıde ashylǵan Abaı murajaıyn uıymdastyrýǵa ólsheýsiz eńbek sińirdi.
Ustazy Muhtar Áýezovpen birge murajaıǵa laıyqty ǵımaratty tańdasqan da Qaıym. 1940-1944 jyldary Bekbaı Baıysovtyń úıinde ashylǵan murajaı 1944-1967 jyldary Ánııar Moldabaevtyń úıine jaıǵasty. Bul eki úıdiń de Abaıǵa erekshe qatysy bar edi. Ánııarǵa qamqorlyq tanytyp oqytqan da ózi. Aqyn 1875-1904 jyldary Semeıge kelip júrgende osy úılerge túsedi eken.
Qaıymnyń Semeıdiń kóne tarıhyn da jaqsy biletindigi murajaıdy túbegeıli jabdyqtaýǵa septigin tıgizip jatty. Ejelgi Semeıdiń oblystyq statýsty ıelengen on toǵyzynshy ǵasyrdyń ortasynan bastap órkendep, órkenıetke bir taban bolsa da jaqyndaı túskeni de ras. Sonyń aıǵaǵyndaı, atalǵan ǵasyrdyń sekseninshi jyldary Semeıge at basyn tiregen Shoqan syndy ǵulama ǵalymnyń eń jaqyn dosy, halqymyzdyń janashyry, ózi de ataqty ǵalym G.Potanınniń bul qalanyń Sibirdegi qalalardan aıyrmashylyǵy kóp ekendigin aıta kelip, Semeı Orta Azııa shebindegi beınebir Odessa syndy qala, tek ondaǵy korablderdi túıeler kerýeni almastyrady dep ish tarta baǵa berýi de sondyqtan.
Aıtty aıtpady, toǵyz joldyń torabyndaǵy Semeı endigi jerde ósip-órkendeı túsken. Oǵan sol shaqta bul qalaǵa óz zamanynyń oıly azamattarynyń kóptep jınaqtalýy da az áser etpegen. Bul jaǵdaı amerıkalyq jıhanger Djordj Kennannyń da nazarynan tys qalmaǵan. Sonyń aıǵaǵyndaı, onyń dala qazaǵy Abaıdy kitaphanada keziktirip, erekshe tańyrqaıtyny da bar emes pe? Semeılikterdiń sol shaqtaǵy rýhanı tynys-tirshiligin aıǵaqtaıtyn mundaı jarqyn mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Máselen, munda aǵaıyndy Belosıýdovtar degen bolǵan. Olar Krepostnoı kóshesindegi eki qabatty jeke menshik úılerin shyn mánisindegi ólketaný murajaıyna aınaldyrǵan. Álgi aǵaıyndy azamattar tek ólke ómirine qatysty eksponat, qujattarmen shektelmeı, qazaq halqynyń turmys-tirshiligine, salt-dástúrine, ádebı muralaryna den qoıyp, kádimgideı zertteý jumystaryn júrgizgen. Sonyń birer dálelindeı, aıdaýdaǵy polıak aqyny Gýstav Zelınskııdiń «Qazaq» atty poemasyn bezendirip shyǵarǵan da, Abaı poezııasyn orys oqyrmandary arasynda alǵash nasıhattaýshylar da osylar.
Endigi bir derek, 1878 jyly Semeıde oblystyq statıstıka komıteti qurylǵan, onyń birinshi hatshysy bolyp, keıinde Abaımen dosjar retinde qatty syılasqan E.Mıhaelıs taǵaıyndalǵan. Eń keremeti sol, osy komıtet quramynda Abaı da bolyp, onyń jumysyna belsendi túrde qyzý aralasqan. Onymen birge onda basqa da qazaq azamattary bolǵandyǵy endi anyqtalyp otyr. Atalǵan komıtet ózderiniń negizgi sharýalarymen birge, ólkeni zerttep, bilýdi de basty mindetteriniń biri dep eseptegen. Eń aldymen arheologııa men zoologııaǵa qatysty kolleksııalar molynan jınaqtalǵan. Munyń ózi Mıhaelısti Semeıde murajaı ashýǵa da ıtermeleıdi. Al bul kezde joǵaryda atalǵan kolleksııalarmen birge, biraz mólsherde kitaptar da jınaqtalyp qalǵan edi. Soǵan oraı, kún tártibine endi murajaımen birge, qoǵamdyq negizdegi kitaphana ashý týraly másele qosa kóteriledi. Osylaısha, 1883 jyly Semeıde eki ıgilikti sharýa qatar júzege asyrylady.
Joǵaryda uly aqynnyń statıstıka komıtetiniń jumysyna birden aralasyp ketkenin aıttyq. Jáne bul aralastyq aqyl aıtý, keńes berýmen shektelmegen. Sonyń aıǵaǵyndaı, murajaı ashylǵan soń arada jyl ótkende Abaı atamyz oǵan tike óz tarapynan 60 qundy dúnıesin ótkizgen. Sonyń teń jarymy Semeıde alǵashqy Abaı murajaıy ashylǵanda soǵan beriledi. Munyń ishinde keshegi qazaq ómirinen, Abaı zamanynan mol maǵlumat beretin nebir qundy muralar bar. Sonyń birazy aqynnyń ózi, aınalasy tutynǵan zattar bolýy tipten ǵanıbet. Abaıdaı danyshpannyń ulttyq qundylyqtarǵa degen janashyrlyǵyna jáne súısinesiń! Áıtpese, balapan basyna, turymtaı tusyna deıtin aýmaly-tókpeli kezeńderde nebir asyl qundylyqtarymyz shet jurtqa bel asyp kete bardy emes pe! Ustazy Áýezov bastap, shákirti Muhamedhanov qostap, sol asyl qundylyqtardy endi jańadan ashylyp jatqan Abaı murajaıyna kelýshilerge áp degennen jarqyratyp kórsetýge umtylystary súısintedi.
Qaıymdy ustazy Áýezovtiń tapsyrmasymen qyrqynshy jyldardyń basynan Abaı murajaıyn quryp, qalyptastyrýǵa bel sheshe kirisip ketti dedik. Biraq ókinishke qaraı keler 1941 jyly bastalyp ketken surapyl soǵys bulardyń osy maqsattaǵy barlyq oıy men maqsattaryn buzyp ketken. Sol syn saǵattyń ózinde bılik «halyq jaýlarynyń» urpaqtaryna senbeı, kúmánmen qarady. Sóıtip, Qaıym eńbek armııasyna alynyp, qara jumysqa jegiledi. Jas ǵalym 1941-1942 jyldar aralyǵynda Sverdlovsk, Magnıtogorskide bolyp, qorǵanys shebin jasaqtaýǵa qatysady. Jankeshti eńbegi úshin medalmen de marapattalady. Alaıda úzdiksiz qara jumys saldarynan densaýlyǵynan aıyrylyp, gospıtaldan bir-aq shyǵady. Sodan keıin jumysqa jaramsyzdyǵy saldarynan elge qaıtarylady.
Al odan keıingi eki aralyqta Qaıymnyń respýblıkamyzdyń alǵashqy ánuranyna baılanysty 1943 jyly jarııalanǵan baıqaýda jeńimpaz atanyp, ataq-dańqy búkil el kólemine máshhúr bolatyndyǵy óz aldyna bir áńgime. Oǵan da Áýezovtiń qozǵaýshy bolǵandyǵyn kóziqaraqty oqyrman jaqsy biledi. Demek, Muhań keshegi aǵa dosy, Alash arystarynyń birden-bir qamqorshysy Muhamedhannyń ózi jasynan biletin balasyna, onyń qarym-qabiletine qaltqysyz sengen ǵoı. Qaıymnyń elýinshi jyldardyń basynda úsh-tórt jyl aıdaýda bolyp, tozaq pen azaptyń nebir túrin bastan ótkerip kelgenimen: «Men qystyń qaharly aıazdy kúni ómirge kelgenmen, ómirimde jarqyn, kún shýaqty kúnder kóp boldy», deıtini de sondyqtan. Mundaı sózdi shyndyǵynda rýhy bıik adamdar ǵana aıta alsa kerek. Al Qaıym 1942-1947 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Semeı, Pavlodar jáne Shyǵys Qazaqstan oblystaryndaǵy ýákili bolyp qyzmet atqarǵanymen, murajaı isinen, sonymen birge ǵylymı jumystan syrt qalmaǵan. Áýezovtiń usynysymen Abaıdyń 100 jyldyǵyn ázirleý jónindegi mereıtoılyq Úkimettik komıssııanyń ǵylymı hatshysy bola júrip, ol sol kezdiń ózinde Abaıdyń buǵan deıin málim emes toǵyz óleńin ǵylymı turǵydan aınalymǵa qosty. Al qyrqynshy jyldardan bastap seksenshi jyldar aralyǵyn qamtıtyn qyryq jyl aralyǵynda Abaıǵa tıesili álgindeı óleńder sany otyzdan asyp jyǵylady. Jáne sonyń bári ǵylymı turǵydan naqtylanyp, dáleldengen.
Al 1947 jyly murajaı respýblıka Ǵylym akademııasynyń qaramaǵyna ótkizilgen kezde, akademııa prezıdenti Qanysh Sátbaevtyń buıryǵymen jasy otyzdan endi asqan Qaıym Muhamedhanov murajaı dırektory bolyp taǵaıyndalady. Ol bul jumysty ustazdyq hám ǵylymı jumystaryn qosa júrgize otyryp atqarady. Sonyń nátıjesinde murajaıda Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna tikeleı qatysy bar asa qundy qoljazbalar men qujattardy jınaqtaý, Abaıdyń aqyndyq mektebin zertteý máseleleri josparly túrde óz jalǵasyn tabady. Aldyǵa qoıǵan bıik maqsat jolynda eshkimge jalpaqtap, jaltaqtaýdy bilmeıtin Qaıym joǵaryǵa hat jazyp, oryndy tilek aıtýdan esh jasqanbaǵan. Sonyń bir dálelindeı, ol soǵys endi ǵana aıaqtalǵan 1945 jyldyń kúzinde KSRO Ǵylym akademııasy qazaq fılıalynyń basshysy Q.I. Sátbaevtyń atyna Semeıdegi Gogol atyndaǵy kitaphananyń qoryndaǵy baǵaly kitaptardyń kóbi soǵys kezinde talan-tarajǵa túsip ketkendigin, arab árpimen jazylǵan kitaptardyń jappaı qurtylǵanyn, jalpy Semeıdiń mádenı hal-jaıy esh syn kótermeıtindigin ashyna otyryp baıandaıdy.
Al 1949 jyldyń ortasynda Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy N.D.Ońdasynov, KP(b)K Ortalyq Komıtetiniń hatshysy I.O.Omarov jáne QazKSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Q.I.Sátbaevtyń atyna joldaǵan hatynda endi bir bes jyldan keıin Abaıdyń ómirden ozǵanyna jarty ǵasyr bolatyndyǵyn aıta kelip, soǵan oraı joǵarydaǵy basshylyq aldyna naqty usynystaryn jetkizedi. Birinshi kezekte Abaıdyń zıratynyń basyna mazar turǵyzý, Semeı men Almatyda uly aqynnyń eskertkishin ornatý máseleleri aıtylady. Ol munymen de shektelmeı, osy sharýalarǵa baılanysty qaı kezde baıqaý ótkizý kerektigi jóninde de óz oıyn ortaǵa salady. Jıdebaıdaǵy Abaı qystaýyn jóndeýden ótkizip, kóriktendirý, Abaı beınesin músin jáne sýret ónerinde aıshyqtaý jáne oǵan belgili tulǵalardan kimdi tartý máseleleri de Qaıymnyń nazarynan tys qalmaǵan.
Osy oraıda ol sol tusta ózine jabylǵan jala, ótirik, ósekten de esh taısalmaǵan. Aıtalyq, 1951 jyly aqyn murajaıy týraly jazylǵan bir maqala taqyryby «Murajaıdy eski-qusqydan tazartý» («Ochıstıt mýzeı ot hlama») dep atalady. Maqala taqyrybynyń ózi aıtyp turǵandaı, bul naǵyz japtym jala, jaqtym kúıeniń ózi edi. Orynsyz qııanatqa tózbegen Qaıym Pýshkın, Tolstoı, Lermontov murajaıynda olardyń ata-analarynyń sýreti joq pa eken dep salady. Ony aıtasyz, osyndaıda eske túsedi, sekseninshi jyldardyń ortasynda Almatydan kelip, Abaı murajaıyna bas suqqan bir basshy qandasymyzdyń «munda keshegi alashordashyl Turaǵuldyń sýreti nege tur?» degenin de óz qulaǵymyzben estigenbiz.
Sondaı soraqylyqtyń birin suhbat barysynda Qaıym aǵanyń ózi de aıtqan. «Qyrqynshy jyldary Abaı murajaıy ashylǵanda murajaı tórinen Abaıdyń keıbir jaqyn-jýyq týystary men shákirtteri eski zamannyń kertartpa ókilderi retinde shettetilip, olardyń ornyna sol shaqta Sosıalıstik Eńbek Eri atanǵan eńbek adamdarynyń qoıylǵanyn qaıtersiz!.. Al Muhańnyń tikeleı aqyl-keńesimen Abaı mektebin zertteýge kirisken men atqa teris mingizilip, qýǵyn-súrginge ushyradym. «Marksızm-lenınızm mektebi degendi bilýshi edik, Abaı mektebi degen qaıdan shyqty?» dep daýryqty kókezý «danyshpandar». Sóıtip elýinshi jyldardyń basynda jıyrma bes jylǵa sottalyp kete bardym». Osyny estigende ataqty roman-epopeıasyna «Abaı joly» dep at qoıyp, aıdar taqqan Áýezov qandaı erjúrek dep ishteı tańǵalǵanbyz. О́ıtkeni sol kezdegi ataýdyń kóbi «Lenın joly», «Kommýnızm joly» bolyp keldi emes pe! Iá, solaısha sonaý 37-shi jylǵy zulmattyń ekinshi tolqyny jaqyndap kelip qalǵan. Iаǵnı Qaıym Abaı murajaıyna dırektor bolyp bekitilgen soń arada tórt jyl ótkende, naqtylap aıtqanda 1951 jyldyń jeltoqsan aıynyń basynda joǵaryda aıtqanymyzdaı 25 jylǵa aıdalyp kete barǵan. Biraq osy oraıda Qaıymǵa ultshyl retinde aıyp taǵylǵanyna eriksiz tańǵalady ekensiń! 1948 jyly Semeıge kelgen orystyń kórnekti jazýshylarynyń biri Vsevolod Ivanovtyń sol «ultshyl» Qaıymǵa osynda Dostoevskııdiń murajaıyn ashýǵa kómektesip, muryndyq bolýyn ótinetini bar. Al sol shaqta basymen qaıǵy bolyp ketken Qaıymnyń keıinirek bolsa da osy máselege ózindik úlesin qosqany taǵy shyndyq.
Hakim Abaıdyń bıylǵy 175 jyldyq mereıtoıyndaǵy myna bir sáıkestikke kóńil bólmese bolmaıdy. Irgetasyn ustazy Áýezov pen shákirti Muhamedhanov qalaǵan Abaıdyń qoryq murajaıynyń qurylǵanyna bıyl 80 jyl tolyp otyr. Onyń Áýezovtiń usynysy boıynsha respýblıka Úkimetiniń qaýlysymen Abaıdyń týǵanyna 95 jyl tolýyna oraı 1940 jyldyń 16 qazanynda ashylǵanyn aıttyq. Sonda endi arada bes jyldan soń Abaıdyń júz jyldyǵy da kózdi ashyp-jumǵansha jetip keletinin Muhańdar aldyn ala eseptep otyrǵan ǵoı. Biraq sol eki aralyqta surapyl soǵys bastalyp ketetindigin bilgen joq. Biraq soǵan qaramastan, Abaıdyń ǵasyrlyq toıy óz zamanyna saı jaqsy ótti deýge ábden bolady. Qaraýylda ótken toıǵa ataqty jazýshy, ǵalymdarmen birge aty ańyzǵa aınalǵan, «qazaq dalasynyń batyry» atanǵan Qajymuqan da qatysyp, oǵan qarsylas shyqpasa da halqymyzdyń darqan dástúrimen syıǵa túıe tartylypty. Pálen shaqyrymdyq alaman báıgeniń qyzyǵy munyń syrtynda degendeı...Sol alaman báıgede atamyz Áliniń Abaı aýdandyq oqý bóliminiń atynan qosqan sur atynyń báıgeniń aldyn bermeı kómbege birinshi bolyp kelgenin, biz, ol kisiniń urpaqtary áli kúnge deıin maqtanyshpen sóz etemiz. Keshegi surapyl soǵystan ábden qaljyrap, sharshap-shaldyqqan eldiń eńsesi osylaısha bir kóterilgen eken.
Ras, onyń bári – ótken kúnniń áńgimesi. Al búgingi kúnniń áńgimesine keletin bolsaq, murajaı ómirinde ózgerister men jańalyqtar barshylyq. Onyń eń bastysyna toqtalatyn bolsaq, aqynnyń týǵanyna 150 jyl tolýyna baılanysty IýNESKO deńgeıinde ótkizilgen dúbirli mereıtoı qarsańynda Semeı óńirindegi Abaıǵa qatysty mádenı murajaılardyń basy bir ortalyqqa shoǵyrlandyrylyp, Ahmet Rıza meshiti men medresesi Semeıdegi murajaıdyń qasyna kóshirilip, qalpyna keltirildi. Jıdebaıdan 6400 gektar mólsherde tabıǵı qoryq aımaǵy bólinip, 1990 jyly burynǵy murajaı Abaıdyń memlekettik tarıhı jáne ádebı-mádenı memorıaldyq murajaıy bolyp qaıta quryldy. Onyń quramyna qazirde Semeı qalasyndaǵy Abaı murajaıy, Áýezov jáne Alash arystary murajaıy, Abaıdyń Jıdebaıdaǵy qoryq murajaıy, Maqanshydaǵy Áset Naımanbaev murajaıy, Kókbaıdyń meshit-medrese kesheni jáne Shákir Ábenovtiń murajaı úıi kiredi. Búgingi kúni murajaı qorynda jalpy alǵanda 20 myńǵa jýyq eksponat bar.
Al Jıdebaıdaǵy qoryq alqabyna kiretin tarıhı oryndarǵa keletin bolsaq, olar Abaıdyń murajaı úıi, «Abaı-Shákárim» mazar kesheni, Erkejan zıraty, Qudaıberdi, Zere, Uljan zırat qorǵany, Zulǵarysh qystaýy – Aq baz, Keńgirbaı (Bı ata) mazary, Qunanbaı qudyǵy, «Shákárimniń saıat qorasy» ekspozısııasy bolyp bir-birine jalǵasyp jatyr. Abaıdyń Jıdebaıdaǵy qoryq murajaıy aqynnyń 125 jyldyq mereıtoıynda respýblıka Úkimetiniń qaýlysymen qalpyna keltirilip, murajaı retinde ashylǵan edi. Aqynnyń kózi tirisindegi biraz dúnıelikter, jıǵan kitaptary, toǵyzqumalaq taqtasy, qoıyn saǵaty men tis qaby jáne basqa da baǵaly zattar da osynda.
Osy arada erekshe toqtalyp aıta ketetin bir jaıt, hakim aqynnyń bul jolǵy kezekti dúbirli mereıtoıynda onyń ákesi, «qaradan shyǵyp han atanǵan» Qunanbaıǵa erekshe kóńil bólinip otyr. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev aqyndar Mekkesi atanǵan Jıdebaıǵa byltyrǵy jyly arnaıy at basyn tiregen saparynda jergilikti basshylarǵa osyǵan deıin Abaıdaı danyshpannyń ákesi Qunanbaı tulǵasyna jetkilikti kóńil bólinbeı kele jatqanyn aıta kelip, osy joly muny eskerý kerek degen edi. Memleket basshysynyń osy saparynan keıin Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyn ótkizý jóninde arnaıy Jarlyǵy shyqqan bolatyn. El jaqtan aldaǵy aqyn toıyna deıin Aqshoqydaǵy Qunanbaı áýletiniń qorymy abattandyrylyp, osynda Qunanbaı murajaıy ashylatyndyǵy jóninde ıgi habardy estip otyrmyz. Munyń syrtynda bıylǵy jyldyń basynda osy Abaı eliniń túlegi, akademık, tarıhshy ǵalym Erlan Sydyqovtyń Máskeýden «JZL» serııasymen «Qunanbaı» atty derekti kitabynyń shyǵýy ońdy sharýa boldy. Atalǵan kitaptyń tusaýkeser rásimi Nur-Sultan men Almaty qalalarynda aqynnyń mereıtoıy aıasyndaǵy bir shara retinde maǵynaly túrde ótkizildi.
Endi Abaıdyń Semeıdegi bas murajaıynyń quramyna neler kiretindigin tolyqtyryp aıta ketsek deımiz. Qazirde onyń quramy kópes R.Ershovtyń úıi, aqynnyń 150 jyldyǵynda boı kótergen jańa ǵımarat, Ahmet Rıza meshit-medresesi, «Alash arystary – M.Áýezov» murajaıy, ákimshilik ǵımarattan turady. Bas murajaı ekspozısııasynda «Abaı dáýiri», «Abaı – beıneleý ónerinde», «Abaı men Semeı shahary» atty taqyryptyq kórme zaly, «Abaı shyǵarmalarynyń qaınar bulaqtary», aqyn dastandaryna arnalǵan «Shyǵys zaly», «Grek zaly», «Jaz» óleńine arnalǵan zal, «Abaıdyń aqyndyq mektebi», «Abaıtaný», «Abaı halyq júreginde», «Syılyqtar» zaly ornalasqan. Olarda Abaı ómiri men shyǵarmashylyǵy, onyń aqyndyq, týystyq aınalasy, zamandastary men shákirtteri jaıly mol maǵlumat jınaqtalǵan. Aqyn otbasynan qalǵan kóne múlikter, túpnusqa qujattar, Abaı dáýirin, onyń qoǵamdyq qyzmetin beıneleıtin etnografııalyq jáne arhıvtik derekter, shyǵys ǵulamalarynyń sırek kezdesetin shyǵarmalary, batys fılosoftarynyń týyndylary, qazaq ómirin qaz-qalpynda sıpattaıtyn alty qanatty kıiz úı de jańa ǵımaratqa keńinen jaıǵasqan.
Bala Muhtar Abaıdy jeti jasynda Jıdebaıda kórgen eken. Almatydaǵy Áýezov murajaıynda Muhańnyń ózi syzyp, qaǵazǵa túsirgen Abaı úıiniń jobasy saqtalǵan. Muhańnyń sol syzbasyn, basqa da aıtqan aqyl-keńesterin basshylyqqa alǵan ár jyldardaǵy murajaı basshylary qajymas qaırat, zor izdenis ústinde búkil el kólemindegi eń iri qoryq murajaıyn qalyptastyra bildi. Solardyń ishinde, árıne Qaıym Muhamedhanovtyń jóni bólek. Osy murajaıdy 1976 jyldan bastap shırek ǵasyrǵa jýyq basqarǵan Tóken Ibragımov degen azamat: «Murajaıdaǵy árbir múlik Qaıym aǵa jaıynda syr sherte alady. Kákeń murajaıdyń ákesi boldy», degen edi. Abaıdyń 150 jyldyǵy murajaıdy Tóken basqaryp turǵan shaqta ótken edi.
Belgili aqyn Kashaf Týǵanbaevtyń da atalǵan murajaıǵa sińirgen eńbegin aıtpasqa bolmaıdy. Biraq, ókinishke qaraı, ol kisi óz ornyn zeınetke shyqqan oblys kólemindegi iri sheneýnikke bosatyp berýge eriksiz májbúr bolady. Belden basqan ondaı da zaman bolǵanyn aıtpasqa bolmaıdy. Keıingi jyldary munda buǵan deıin Almaty, Nur-Sultan qalalarynda ákimshilik qyzmetiniń túrli satysynda istep ysylǵan jýrnalıst-jazýshy Bolat Júnisbekov te basshy retinde jemisti eńbek etti. Sol Bolat baýyrymyz men bastyqpyn dep shirenip turmaı, Abaı murajaıynyń aýlasyn ózi sypyrysýdan da arlanbaıdy eken. Qazirde murajaıdy fılolog ǵalym Jandos Áýbákir ekinshi qaıtara kelip basqaryp otyr. Ol – bul eki aralyqta qasıetti Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı murajaıyn, respýblıkalyq «Qazqaıtajóndeý» mekemesin basqaryp kelgen jas ta bolsa isker basshy. Jáne olardyń bári Qaıymdy ustaz tutyp, ony murajaıdyń bas shyraqshysy dep qadirleı bilgen jandar!
Dáýlet SEISENULY,
jýrnalıst-jazýshy
Almaty