Ata kásip ońalmaı, aýyl kóshi túzelmeıdi

«Maldyń jaıyn baqqan bi­le­di» degendeı, atalarymyz tórt túliktiń ónimdiligin arttyrýda keıin ǵylymı turǵyda da qoldaý tap­qan ozyq tájirıbelerdi ǵajap ıger­gen. Mysaly, qys aılarynda ta­byn-tabyn jyl­qyny ıirip baq­paǵan. Erkindik berip, sońy­nan qosymen erip júrgen. «Sıyrdyń súti tilinde» degen.

Keńes zamanynda ata kásiptiń zamanaýı, ǵylymı-óndiristik jetis­tik­termen, ozyq tehnologııalar­men tolyqtyrylý satysy boldy. Sonyń aıǵaǵyndaı, elimiz KSRO quramynda aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha Reseı men Ýk­raı­nadan keıingi úshinshi oryndy turaqty ıelendi. Aýyldyq aı­maqtar erekshelikterine saı keletin qundy mal tuqymdary shyǵaryldy. Mal sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý, qol eńbegin jeńildetý, aýyl eńbekkerlerine tıisti áleýmettik-turmystyq jaǵdaılar jasaý, aýyl men qala arasynda tyǵyz óndiristik qarym-qatynasty qalyptastyrý baǵyttarynda kóptegen ıgi is-sharalar atqaryldy. Sútti iri qara, qus, shoshqa sharýashylyqtary boıynsha iri óndiristik keshender salyndy. Jaıylymdyq, sýarmaly jerler mal azyǵy qoryna negizdelgen mal sharýashylyǵy keńinen óris aldy, mal basy qarqyndy ósti. Bir sózben aıtqanda, aýyldyń kórki jadyraı tústi.

Qoǵam damıdy, talǵamdar ózgeredi, keıingi kezdegi kóptegen eksperımenttik tájirıbeler de áser etti me, memlekettik aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynan bereke kete bastady. О́ndirgen ónim­der­diń sapalyq kórsetkishteri tómendedi, óń­deý kásiporyndaryna jetkenshe ysy­rap­qa ushyrady. Sondyqtan da jahan­dyq ekono­mıkanyń úderisine saı aýyl refor­masynyń qajettiligi týyndady. Sov­hozdar jekeshelendirilip, aýyl turǵyn­daryna, mal-múlik keleshek jeke sha­rýa­shylyqtaryn uıymdastyrý úshin tegin berildi, irili-usaqty jeke sharýa­shy­lyq qurylymdary paıda boldy, olarǵa tolyq­taı erkindik tıdi. Bul aýqymdy is-sharalar nátıjesinde birshama keleńsizdikterge tosqaýyl qoıyldy, mal ónimderi nary­ǵynda básekelestikke jol ashyldy. Mem­leket tarapynan aýylda naryqtyq qatynastyń qalyptasý kezeńi dep, kóptegen kómekter men qoldaýlar jasaldy, burynǵy memlekettik sharýashylyqtar qaryzy joıyldy, salyqtyq, nesıelik kó­mek­ter túrleri qarastyryldy. Mal sha­rýashylyǵyn sýbsıdııalaý tetikteri jasalyp, qarjy kólemi jyl saıyn artty. Mal sharýashylyǵy ónim­diligin jaqsartý maqsatynda shet elderden asyl tuqymdy mal bastary tasymaldandy. Jer kodeksi, aýyl sharýashylyq koo­pera­tıv­ter, asyl tuqymdy mal sharýa­shy­lyqtary týraly zańdar qabyl­dandy. Túıip aıt­qan­da, mal sharýa­shylyǵy salasynyń naryq­tyq ekonomıkaǵa beıimdelýine qajetti jaǵdaılar jasaldy.

Ishki azyq túlik naryǵy mal ónim­­deri­men aıtarlyqtaı tolyqty, ónim óndirýshiler men tuty­nýshylar úshin tıimdi baıla­nys­tylyq júıesi qalyptasty.

BUU-nyń álemde halyq sanynyń artýyna baılanysty keıbir aı­maq­tarda azyq-túlik tapshylyǵy bolady degen bol­ja­myna saı, aýyl sharýashylyǵy óndi­risi keleshekte ekonomıkanyń basty qozǵaýshy kúshine aınalmaq. Júrgizilgen ishin­ara saraptaý jumystary eli­mizde mal ónimderiniń basym bóli­giniń maýsymdyq sı­pattaǵy, eksten­sıvti óndirisimen erek­she­lene­tin shaǵyn, jeke qosalqy, otbasy sha­rýashylyqtary enshisinde ekendigin kórsetedi.

Aıtarlyqtaı tıimdi shalǵaı jaıy­lym­dyq, sýarmaly jerler negizindegi mal sharýashylyǵy óris­temeı tur. Bos jatqan jerler kólemi artýda. 189 mln ga ja­ıylymdyqtyń jartysyna jýyǵy paıdalanylmaıdy. Basty prob­lemalardy retimen aıtar bolsaq, olar: tıimdi sharýashylyq júrgizý jáne jetkilikti, qunarly mal azyǵy qoryn jasaý úlgileriniń qalyp­taspaýy; sýbsıdııalaý júıesiniń jetimsizdigi; aımaqtar boıynsha ósirýge ońtaıly mal tuqymdary men túrleriniń naqtylanbaýy.

Men ǵylymı-óndiristik eńbek jolymda joǵaryda atalǵan prob­lemalardyń sheshimin izdeýdi maqsat ettim. Sharýashylyq qury­lymdarynyń jáne shalǵaı jaıy­lymdardy ıgerýge tıimdi sharýa­shylyq júrgizý úlgilerin anyq­taý maqsatynda úsh jyldyq ǵy­lymı baǵdarlama aıasynda Aq­mola, Qaraǵandy, Soltústik Qazaq­stan, Ońtústik Qazaqstan oblys­tarynda ǵylymı-zertteý jumys­taryn júrgizdik. Saýaldama qory­tyndylary boıynsha, qatysý­shylardyń 12 %-y otbasy sharýa­shylyqtarynyń óndirisin keńeıtip, negizgi kúnkóris kózine aınaldyrýǵa bolady dese, 40%-y bul kásippen aınalysýǵa qulyqty emes ekenin, al jartysyna jýyǵy otbasy sura­nysyn qanaǵattandyrýǵa ǵana nıetti ekenin aıtty. Mundaı kózqa­rastyń qalyptasýyna ne sebep? Oǵan aýyl tur­ǵyn­darynyń 52,6%-y ónimderdi satý múm­kin­digi men ba­ǵa­synyń tómendigin, 50,6%-y mal azyǵy qymbattyǵyn aıtyp jaýap berdi.

Joǵaryda aıtylǵan úsh óńir­diń árqaı­syn­daǵy úsh aýyldyq okrýg boıynsha qosalqy sharýa­shy­­lyqtar negizinde aýylsha­rýa­­shylyq kooperatıviniń úlgi­lerin jasaýǵa jáne shaǵyn balama ener­­gııa kózderin (kún, jel) paı­dalaný ar­qyly shalǵaı jaıy­lym­dyqtardy ıgerý qa­natqaqty jo­basyna saraptamalar ja­sal­dy. Sonymen, orta eseppen bir aýyl­­­dyq okrýg aýmaǵynda aýyl sharýa­­shy­lyǵy kooperatıviniń qalyp­­tasýy, onyń mate­rıaldyq-teh­nı­kalyq jabdyqtalýy úshin 250-350 mln teńge qarajat qajet. О́ki­nishke qaraı, 2015 jyly tolyq­ty­rýlarmen qaı­ta qabyl­dan­ǵan «Aýyl sharýashylyǵy koo­pera­tıvteri týraly» zań aıasynda eli­mizde atqarylǵan is-sharalar, osy qar­jy máselesiniń ońtaıly sheshi­min tap­pa­ýynan, ıaǵnı kishi­girim nesıelik qury­lymdarǵa sil­teme jasaý saldarynan aıaqsyz qaldy. Sondyqtan bul kúrmeýi qıyn má­se­leni ońtaıly sheshý joly – atalǵan aýyl sharýashylyǵy koope­ratıvterin, bas­tapqyda memleket-jeke menshiktik áriptestigi negizinde qurý. Atap aıtqanda, memleket tıimdi jaǵdaıda nesıe­leý (qarjylandyrý) máselesin, kooperatıv músheleri óndiris, qyzmetter tıimdiligin qamtamasyz etýdi mindetine alsa, kooperatıv qyzmetteri tolyqtaı qalyptasyp, nesıe qaıtarylǵan soń memleket óz ókilettigin toqtatýyna da bolady. Atalǵan aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri aýyldyń tiregine aınalyp, ekologııalyq taza mal sharýashylyǵy ónimderi kóleminiń artýyna, aýylda jańa jumys oryndarynyń ashylýyna, aýyl turǵyndarynyń tabys deńgeıiniń kóterilýine aıtarlyqtaı yqpal etedi. Sondaı-aq aýyldan qalaǵa qonys aýdarý legine de tosqaýyl bolar edi.

Burynnan ómirsheńdigin dá­lel­degen shalǵaı mal sharýashylyǵy óndirisin damytý tájirıbesin naryq­tyq tetiktermen to­lyq­­tyryp, memleket-jeke­menshik­tik áriptestigi negizinde iri sharýa­shy­lyq qurylymdaryn uıym­das­tyrý tıimdi bolatyn sııaq­ty. Damyǵan shetelderde aýyl­sha­­rýa­­shylyq ónimderiniń basym bó­ligin shyǵaratyn iri sha­rýashy­­lyq qu­rylymdary ekonomı­kalyq tıimdi­ligimen qosa, áleý­mettik-óndi­ristik ınfraqu­ry­lymdyq júıeni qalyptastyrý múmkin­digimen de basymdyqqa ıe. Tuty­nýshylar úshin ónimniń qandaı men­shik ıeli­ginde óndirilgeni emes, sapasy men baǵasy mańyzdy emes pe?! Demek, shalǵaı jaıylymdardy paıdalaný negizinde mal ónimderi kólemi eselep artyp, naryqta shynaıy básekelestik qalyptasyp, olardyń sapalyq kórsetkishteri jaqsaryp, baǵalary da turaqtana bastaıdy degen sóz.

Ekinshi kezekte sapaly mal azyǵy qo­ryn qalyptastyrý máselesi tur. Elimizde jaıylymdyq jerlerdiń basym bóligin ıelenip jatqan Ortalyq Qazaqstan óńiriniń mal azyǵynda qýatty, nárýyzdy jáne kó­mir­sýtektik komponentter, mıne­raldyq zat­tardyń jetispeýi orta esep­pen 20-25% eken. Osyǵan oraı, búginde qunary jo­ǵary, ózin­dik quny tómen mal azyǵy ósim­­dik­teri boıynsha ǵylymı izdenis jumys­tarynyń mańyzy óte jo­ǵary bolyp otyr. Atap aıtqan­da, Jezqazǵan óńirinde ǵana ósetin tabıǵı shaıyr ósimdiginiń qundy­­lyǵyn anyqtaýǵa arnalǵan ǵyly­mı-táji­rıbelik izdenis jumystary ba­rysynda odan daıyndalǵan súr­lem, unnan túıir­shikti mal azyq­tary saýyn maldar men jas tólge bergende tıimdi ekenine kóz jet­kizdik. Sondaı-aq sheteldik ekpe shpı­nat-rýmıks ósimdigi súr­lemi keń taraǵan júgeri súrle­minen qunary boıynsha esh qalys­paıtynyn jáne ózindik quny aı­tarlyqtaı tómen bolatynyn da anyqtadyq. Jaıylymdyq jer­lerdiń mal sharýashylyǵy ón­di­risindegi tıimdiligin arttyrý má­selesi boıynsha, Qaraǵandy oblysy Shet aýdanynda Dúnıejúzilik ekologııalyq qordyń grantymen júzege asyrylǵan «Qýań jerlerdi ıgerý» jobasy aıasyndaǵy is-sha­ra­lar nátıjelerin aıta keteıin. Bul jumys barysynda aýdannyń 11 aýyldyq okrýginiń, 1,3 mln ga jaıy­lymdyq jeri qamtyldy. Grant­­tyq qarjy esebinen, jer óńdeı­tin, tuqym egetin tehnıkalar, tu­­qym tazalaıtyn, mal soıa­tyn mo­dýldi qondyrǵylar, zerthana qu­raldary, jel, kún kúsh-qy­zýy esebinen elektr qýatyn óndi­­retin stansa satyp alyndy. Mal azyǵyna kerek ekpe shóp (erkek shóp) shyǵymy ár gektarynan 9 sent­nerge jetti. О́nimdiligi jo­ǵary jaıylymdyq jerler aýma­ǵyn ulǵaıtý, kishi balama energııa kóz­derin paıdalana otyryp maldy eldi mekenderden syrtqa shyǵarý, mal azyǵyn daıyndaý kólemin arttyrý, jaıylymdyq jerlerdi ǵylymı negizde aýystyra paıda­laný jáne basqa da sharalar arqy­ly aıtarlyqtaı jetistikke qol jet­kizildi. Tórt jylda joba aýma­ǵyndaǵy mal basy 1,5 esege, et óndirisi 2 esege, mal azyǵy 2 esege, al ony syrtqa satý 7 esege artty.

Mal sharýashylyǵy sala­syn sýbsıdııalaý damyǵan elder­diń tájirıbesinde keńinen qolda­nylady. Mysaly, damyǵan Eýropa elderinde onyń kólemi eksporttyq ónimder óndirgende eselep artady eken. Elimizde de keıingi kezde mal sharýa­shy­lyǵyn sýbsıdııalaýǵa qomaqty qar­jy bólinip keledi. Biraq sýbsıdııalaý tetik­teriniń tıim­sizdigine baılanysty otan­dyq óndirýshiler tarapynan jıi aryz-shaǵymdar aıtylady. Jasy­ra­tyny joq, sýbsıdııalyq kómekti mal baqqany úshin beriletin syıaqy dep qabyldaıtyn jaǵ­daı­lar da jıi kezdesedi. Meniń túsi­nigimde, sýbsıdııalaýdyń maq­saty – óndirýshilerdiń negizsiz shy­ǵyn­daryn jabý, ıaǵnı óndirilgen ónim­niń normatıvtik ózindik quny men naryqta qalyptasqan baǵa ara­­syn­daǵy teńgerimdi retteý. Bul oraıda ońtaıly tetikterdi izdes­­tir­gende, mal ónimderiniń ózin­­dik qunynyń basym bóligin (70%-ǵa deıin) mal azyǵyn ázir­leý ra­sıony quny qu­raıtyny erik­siz oıǵa oralady. Iаǵnı mal sharýa­­shy­lyǵy tıimdiliginiń bas­ty ın­­­dıkatory – mal azyǵy qu­ny! Demek, sýbsıdııalaýǵa qaras­ty­ryl­ǵan qara­jat­tyń basym bóli­­gin ja­ıylymdyq, shabyn­dyq jerler­diń qundylyǵyn jaqsar­týǵa baǵyttaý ózdiginen suranyp turǵan má­sele emes pe!? Bulaı bolsa, sýb­sı­dııa­lyq qarajattyń basym bóligin mal ónimderin óndi­rýshi­lerge aqshalaı emes, orta­lyq­­tandy­rylǵan tártippen, atap aıt­qan­da agro­tehnıkalyq qyzmetterdi kór­setý jolymen, aımaqtarda sha­rýa­shylyq qurylymdary or­nalasqan res­pýblıkalyq kásiporyn qurý ne­gizinde atqarýdyń da ma­ńyzy zor.

Qarjylaı sýbsıdııalaý tek qana asyl tuqymdy maldar satyp alýǵa jáne eks­port­tyq ónim­der úshin syıaqy retinde qaras­ty­rylǵany tıimdi. Onyń qaıtarymy atqarylǵan aýqymyna saı eselengen mal ónimderi kóleminiń artýy­men, ishki naryqta mal ónimderi ba­ǵa­larynyń turaqtanýymen erek­shelenedi.

Kezinde Qaraǵandy oblysy, Shet aýdany Prostornenskıı asyl tu­qymdy mal zaýytynda qazaqtyń aqbas tuqymdy ana­lyq, atalyq mal­dary tirileı salmaq­tary men tólderiniń táýliktik salmaq qosý kór­­setkishteri boıynsha odaqtyń re­kord­tyq kitabyna tirkelgen-di. Aqbas sharýa­shy­lyqqa paıdaly belgileri boıynsha sheteldik etti iri qara mal tuqymdary angýs, gereford jáne basqalarynan qalys­paıdy, al ómirsheńdigi men tózim­diligi boıynsha olardan basym.

Otandyq tájirıbe derekteri sútti iri qara sharýashylyǵy ese­bi­nen ishki naryqta iri qara etine su­ranysty 80%-ǵa deıin qamta­masyz etýge bolatynyn kórsetedi. Son­dyqtan da sońǵy kezderde már­már iri qara etine suranystyń artýyna baılanysty etti iri qa­ra sharýashylyqtary negizinen sa­pasy joǵary iri qara etin óndirýge mamandandyrylyp keledi jáne osy oraıda qazaqtyń aqbas tuqymdy iri qara maly erekshe qundylyǵymen sıpattalady.

Etti qoı sharýashylyǵynda qa­zaqtyń quıryqty qoılarynyń aldyna túsetin qoı tuqymy álemde joq. Quıryqty qoı tuqymdary jyl boıy jaıylymdyq mal azy­ǵyn paıdalanyp, qys aılarynda qar­men sýsyndap júre beredi, qur­­ǵaq, shól, shóleıt aımaqtar jaǵdaı­­laryna jaqsy beıimdelgen, ómirsheń­­digimen, ósimtaldyǵymen, etiniń salmaǵymen baǵaly. Quı­ryq­ty qoı tuqymdary halyqtyq suryptaýdan paıda bolǵan baıyrǵy edilbaı quıryqty qoıynan bastaý alady. Edilbaı qoıy uzyn moıyn­dy, keń keýdeli, uzyn sıraqty, sal­maqty, qara, qyzǵylt júndi bo­lyp keledi. О́kinishke qaraı, mundaı qoılar búginde sırek kez­desedi. Elimizge sońǵy kezderde ta­sy­maldanǵan sheteldik asyl tu­qymdy maldar az emes. Alaıda qa­jetti jem-shóptiń jetispeýi, baǵý­daǵy jaısyzdyqtar já­ne tabı­ǵı ortanyń erek­sheligine baı­la­nysty sheteldik mal­dar túrli aýrý­larǵa shaldyǵady, ónim­­di­lik kór­setkishteri kúrt tómen­deı­di, sharýa­shy­lyqta paıdalaný mer­zimderi de aıtarlyqtaı qys­qa­rady. Qazaq atamyz, ertede-aq ony «mal jersinbedi» degen.

Sóz sońynda aıtarym, joǵa­ryda baıan­dalǵan is-sharalardy ke­shen­di atqarý mal sharýashylyǵyn qarqyndy damytýǵa, aýylda jańa jumys oryndaryn ashýǵa, aýylda turǵyndardyń turaqtanýyna qajetti jaǵdaı qalyptastyrady.

Kákimjan SARHANOV,

aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylymy akademııasynyń korrespondent múshesi