Keıde bir ǵana ánniń ózi tutas dáýirdiń, alyp ımperııalardyń arman-muratyn arqalap ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa kóshetini bolady. Án – taǵdyr deıtinimiz de sol bolsa kerek. «Qara taýdyń basynnan kósh keledi» dep bastalatyn «Elim-aıdy» et júregińiz ezilmeı tyńdap kórińiz. Keshe ǵana tórtkúl dúnıeniń tórinde dara Dımashtyń daýysymen jeti mıllıard júrekti eljiretken «Samaltaý» áni de áli janymyzda jańǵyrady. Ánniń ultqa, tilge bólinbeıtindiginiń kórinisi osy bolsa kerek deıdi kóbi. Biraq másele ánde ǵana ma? Onyń mazmuny men maǵynasy tereń mátini she? Búginde «Samaltaý» ánin orys, qytaı, búkil Eýropa tyńdarmandary eń aldymen mátinine mán bere talqylap jatyr. «Elim-aıdyń» da mátini – qazaqtyń klassıkalyq qara óleń úlgisi, oı men sóz jymdasqan taǵdyrly tórt jol jyr.
Osy oıdyń ormanynda adasyp otyrǵanymyzda qazaq dalasyn dertteı jalmap, órtteı qaýsatyp ótken ıadrolyq synaqqa qarsylyq retinde týǵan «Zaman-aı» áni týraly aǵylshyn tilinde jaryq kóretin baspasóz betteriniń birinde jazylǵan máıekti maqalany kózimiz shalyp qaldy. «Astana Times» baslymynyń jýrnalısi Nurdana Ádilhanova esimdi áriptesimiz qaýzaǵan materıaldy oqyp otyryp ishimizden «Uldarymnyń qaıda ketken quryǵy, Qyzdarymnyń qaıda ketken burymy» dep beısana yńyldap otyrǵanymyzdy baıqamaı qalyppyz.
Iá, «Zaman-aı» ániniń taǵdyrly tarıhyn bárimiz jaqsy bilemiz. Aqyn Ulyqbek Esdáýlet pen sazger Tólegen Muhamedjanovtyń atalǵan shyǵarmasy – atom bombasynan Alash dalasy zardap shegip jatqan aýyr kúnderdi kóz aldyńa ákeletin qasiretti án. Alaıda N.Ádilhanova jazbasyn oqyp otyryp, bul án bizden góri japon halqynyń júregine kóbirek jetken be dep qalasyz. «Hırosemı» (Hırosıma-Semeı jetekshileriniń bastamasynmen qurylǵan azamattyq top) dırektorynyń orynbasary Rıeko Kobatake óz suhbatynda «Osy ándi alǵash tyńdaǵandaǵy kúıimdi umyta almaımyn. Osy án arqyly men shalǵaıdaǵy Ortalyq Azııanyń, ondaǵy ıadrolyq qarýdan zardap shekken adamdardyń janaıqaıyn estidim... Bul ánnen bar adamzattyń júrek úni shyǵyp jatqandaı boldy», depti.
Shynymen de «Zaman-aı» áni álem beıbitshiligine qoıylǵan eskertkishteı elesteıdi. Semeı óńirinde radıasııadan zardap shekkenderge medısınalyq kómek kórsetetin jáne qazaq stýdentterin Japonııanyń JOO-ǵa qabyldaıtyn azamattyq top – Hırosıma-Semeı (Hırosemı) jetekshileriniń bastamasy boıynsha bul án 2003 jyly japon jáne aǵylshyn tilderine aýdarylyp, alǵashqy kúıtabaq 2010 jyly shyǵarylǵan bolatyn.
Semeı óńiri qyryq jylǵa jýyq Keńes Odaǵynyń ıadrolyq qarýdy synaqtan ótkizetin aımaǵy ıakı uly danyshpan Abaı týǵan qasıetti topyraq ekenin eshkim umytqan joq. О́leń avtory da keń-baıtaq qazaq dalasynyń qıyr shyǵysynda, týra sol zilzalanyń ókpe tusynda týǵan shaıyr retinde et júregi qaıǵy-qasiretti julyn-júıkesinen ótkize jyrlaǵan. Jáne qoldan jasalǵan aýyr apatty kózimen kórip, odan zardap shegip múgedek bolyp qalǵan qandastarynyń qasiretin áli kórip kele jatqan aqyn «Zaman-aı» ánin kúnde estıdi. Estigisi kelmese de júreginde jańǵyryp jatatyn bolar.
Kobatake bul ándi 1999 jyldyń 29 tamyzynda, Hırosımanyń basqa da delegattarymen birge Semeıge kelgende tyńdapty. Dál sol kúni myńdaǵan jergilikti turǵyn men ıadrolyq synaqtan zardap shekken júzdegen adam qaza tapqandardy eske alý úshin Ertis ózenine 300 sý shamyn jiberipti. Júzetin shamdardy jiberý saltanatynda «Zaman-aı» birneshe márte oryndalypty.
Rıeko Kobatake osy áýenge sol kórinis ústinde ǵashyq bolsa kerek. Shekara men ýaqytqa baǵynbaıtyn asaý óner, aýyr taǵdyr adam sanasyn áp-sátte ózgerte salýy qıyn sharýa emes. Sol boıda Kobatake ándi tárjimalap, Japonııada oryndaýdy oılaıdy.
«Astana Times» jazǵandaı, 2000 jyly Hırosemı baǵdarlamasy boıynsha Japonııada bilim alyp jatqan eki qazaq qyzy Aqerke Sultanova men Ámına Qasymbekova Hırosımadaǵy Beıbitshilik saıabaǵynda «Zaman-aıdy» alǵash ret oryndaıdy. Arada úsh jyl ótkende A.Sultanova men taǵy eki qazaq stýdenti qosyla shyrqap, bul ánniń japon tilindegi nusqasyn halyqqa usynypty. Sodan beri ár jyl saıyn Hırosımaǵa kelgen barlyq qazaq stýdentteri osy ándi oryndaýdy dástúrge aınaldyrǵan.
Atalǵan týyndyny 2009 jyly Roza Rymbaeva Semeı qalasynda naqyshyna keltire oryndaǵanyn bilemiz. Kobatakeniń aıtýynsha, ánshiniń zor daýysyn estigen sheteldikter, ánshiniń kúıtabaǵy men ánniń japon tilindegi aýdarmasyn surata bastaǵan syńaıly. Nátıjesinde, A.Sultanova men R.Kobatakeniń aýdarma nusqasyna negizdelgen «Zaman-ai» CD dıskisi jaryqqa shyǵady. Qazaq tilindegi ándi jaryqqa shyǵarǵan soń, Hırosemı álemdegi ıadrolyq qarýdy joıyp, Qazaqstandaǵy polıgondy jabýǵa májbúrlegen azamattyq qozǵalystyń qýatyn ári qaraı jalǵaýǵa nıet bildiredi. 2012 jyly Tohokýdaǵy jer silkinisinen keıin R.Rymbaeva Hırosımada birneshe konsertter, kezdesýler men dárister ótkizdi. Osy sapar kezinde ánshi japon oryndaýshysy Rıeko Mıchıdamen birge atalǵan ándi oryndady», dep jazady N.Ádilhanova.
2016 jyly qarashada Rıeko Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Hırosıma saltanatty qabyldaýynda osy ándi shyrqaǵanyn da aıta ketken jón. Eki jyldan keıin Qazaqstannyń syrtqy ister mınıstrligi Rıekony eldegi mádenıet jáne óner qyzmetkerleriniń merekesine oraı ótken alǵashqy «Rýhanı jańǵyrý» festıvalinde «Zaman-aıdy» japon tilinde shyrqaý úshin arnaıy shaqyrtypty.
«Japon tilindegi aýdarmanyń arqasynda, «Zaman-aı» japondardyń júregine jetti... Osy ánniń arqasynda kóptegen japondar Qazaqstanda júrgizilgen ıadrolyq synaqtar týraly keńirek bildi», deıdi Rıeko myrza «Astana Times» gazetine bergen suhbatynda.
Án avtorlary Ulyqbek Esdáýlet pen Tólegen Muhamedjanov týyndyny óz bıiginde oryndaǵany úshin Rıekoǵa óz alǵystaryn aıtyp, únemi nasıhattap júretinin de aıta ketken jón. «Mýzyka tutas bir álem. Adamdar ár tilde sóılese de, mýzyka arqyly jaqyn qarym-qatynas jasaı alady», deıdi óleń avtory U.Esdáýlet.
Rıeko 2019 jyly 26 tamyzda Qazaqstanǵa kelgen ekinshi saparynda Roza Rymbaevamen kezdesipti de. Rıekonyń aıtýynsha, ol ánshimen qaıta kezdesetin kúndi qatty armandaǵan. Rıeko «Zaman-aı» ánin 2019 jyly 28 tamyzda Semeı qalasynyń Ulttyq medısınalyq ýnıversıtetinde ótken 14-shi Qorshaǵan ortany qorǵaý, radıasııa jáne densaýlyq konferensııasynda shyrqaǵan. Kelesi kúni ol alǵashqy ıadrolyq synaqtyń 70 jyldyǵy men Semeı polıgonynyń jabylǵanyna 30 jyl tolýyna oraı ótken jergilikti beıbitshilik saltanatyna qatysyp qaıtypty.
Mine, osylaı bir án – bir ultty oıatyp, jubatyp otyr. Bir ǵana ult emes ıadrolyq qarýdan zardap shekken kez kelgen halyqtyń zary men muńy osy ánde jatyr dep uqqan durys. Sózimizdiń basynda «Zaman-aı» án emes – taǵdyr degenimiz de sol shyǵar.