Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń úshinshi otyrysynda bilim salasyn reformalaýdyń negizgi basymdyqtaryn atap ótip, joǵary oqý oryndaryn kezeń-kezeńimen salalandyrýǵa, mamandyqtardy tolyqtyryp, bilim sapasyn arttyrýǵa jaǵdaı jasaý jóninde tapsyrma júktegen bolatyn. Qazir osy taraptaǵy negizgi baǵdar aıqyn, bólinetin qarjy kólemi belgili. Búginde joǵary oqý oryndaryna qujat tapsyryp jatqan jas býyn ókilderi úshin mańyzdy dúnıe – keleshekte kádege jaraıtyn mamandyqtardy anyqtap alý bolmaq.
Elimizde sońǵy jyldary bilim berý salasynda júrgizilgen ózgerister halyqaralyq talaptardy eskere otyryp, jaratylystaný ǵylymdary men jańa tehnologııalarǵa, aǵylshyn tilin oqytý ispetti baǵyttarǵa basymdyq bergeni málim. Jalpy, bilim berýdiń barshaǵa ortaq standarttary, halyqaralyq uıymdardyń PISA sekildi bilim sapasyn ortaq baǵalaý quraldary álemdik naryqqa ámbebap maman daıarlaýǵa baǵyttalǵan. Osy oraıda elimizde de, shet memleketterde de eńbek etýge qabiletti maman bolý qazirgi órenderdiń negizgi qaǵıdasyna aınalyp keledi. О́ıtkeni bizdi qorshaǵan álem únemi ózgeriske toly. Suranysqa ıe bolyp qalý jáne ózińizdi kádege jaratý úshin eńbek naryǵynan eki ese tezirek júgirý kerek. Bul rette qazirdiń ózinde partadaǵy kórshińizge qaraǵanda ózekti bilimdi tez alý, áriptesińizge qaraǵanda tájirıbelik daǵdylardy jyldam ıgerý, básekelesińizge qaraǵanda jańa tehnologııalyq sheshimderdi jedel engizý qajet. О́ıtkeni aınalanyń bári osy jarysta ozýǵa tyrysady. Qazir jahandyq korporasııalar qurǵan aqyldy adamdardyń motıvasııasyn oqysańyz osy sıpattaǵy ortaq oıǵa toqtaıdy. Iá, kez kelgen kásipte, ásirese bızneste basqalardyń barlyǵy daǵdylanyp, barshaǵa bolmasa da basym bóliginiń oı-sanasyna jetip úlgergenshe, jańa úrdisten jaqsy tabys tabýǵa bolady. Bul tabysqa bastaıtyn jol – jańa zamannyń ilimin, ıaǵnı suranysyn bilý jáne ony oryndaýǵa aldyńǵylardyń biri bolyp qol jetkizý bolsa kerek.
Ulttyq qoǵamdyq senim keńesinde BTS Digital bilim berý jobalarynyń jetekshisi Saıasat Nurbek Qazaqstannyń jańa mamandyqtar atlasy kúzde qoldanysqa beriletinin jetkizgen-di. Prezıdentke «Jańa mamandyqtar atlasy» ulttyq jobasynyń júzege asyrylýy jaıynda aıtqan S.Nurbektiń pikirinshe, atalǵan joba jastardyń mamandyq tańdaýyna jáne aldaǵy ýaqytta elimizde suranysqa ıe bolatyn kásipterdi meńgerýine kómektesedi. Shyn máninde, bul baǵytta qazir Qazaqstanda qoldanbaly sıpattaǵy jáne jappaı qoldanýǵa bolatyn balamaly ónim joq. Mamandyq tańdaýǵa kelgende kóptegen azamattar ata-analarynyń tilekterin, ishki nanym-senimderin basshylyqqa alady jáne sýbektıvti trendterge súıenedi.
Atalǵan jobanyń menedjeri Almas Kıgizbaevtyń aıtýynsha, qazaqstandyq «Jańa mamandyqtar atlasyna» Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Ulttyq biliktilik júıesin damytý jáne eńbek naryǵyn josparlaý departamenti tapsyrys berip otyr. Bolashaq mamandyqtar atlasy ekonomıkanyń 9 basym sektorynyń negizinde ázirlenýde. Onyń ishinde taý-ken metallýrgııa kesheni, munaı-gaz, aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne logıstıka, mashına jasaý, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar, energetıka, týrızm jáne qurylys salalary bar. Bul – el ekonomıkasynyń eńbek kúshi eń kóp shoǵyrlanǵan sektorary. Iаǵnı osy sektorlardaǵy boljam kartasy deýge bolady.
«Búginde forsaıttyq zertteýler júrgizýdemiz. Osy sessııalar barysynda kásiptik standarttardy ázirleýshiler retinde iri kompanııalar, ónerkásiptik korporasııalar, holdıngter jáne bilim salasy ókilderi men sarapshylar óz salalary boıynsha aldaǵy 5-10 jyl kóleminde paıda bolatyn bolashaq mamandyqtardy túsindirýge, qandaı eńbek resýrsy qajet bolatynyn, olardyń quzyretterin boljaýǵa tyrysady. Atlas 3 sanatty, atap aıtqanda, qazir elimizde kezdespeıtin, kezdesse de birdi-ekili eń ozyq kásiporyndarda ǵana bar jańa mamandyqtardy, sondaı-aq transformasııalanǵan mamandyqtardy, ıaǵnı Ulttyq biliktilik sheńberinde bar, arnaıy grant bólinip, oqytylatyn, biraq jańa trendterge baılanysty avtomattandyrylǵan, sıfrlandyrylǵan mamandyqtardy, sondaı-aq joǵalyp bara jatqan «zeınetker mamandyqtardy» jikteıdi. Sondyqtan memlekettik bilim berý men jumyspen qamtý júıesinde osy máselege kóńil bólý, ıaǵnı qosymsha granttar bólý, mamandar daıarlaý isin saraptaýǵa kómektesedi. Atlastyń mindeti – mamandyqqa baǵdarlaý, ıaǵnı eńbek jáne bilim mınıstrlikterimen jasalǵan úsh jaqty kelisim negizinde jobanyń kelesi kezeńi mektepterdiń joǵary synyp oqýshylaryna baǵyttalady. Bul servıste oqýshylar testileýden ótý arqyly ózderiniń quzyretterge beıimin anyqtaı alady. Qazir mektep bitirýshilerdiń kóbi qoǵamdaǵy ornyn durys taba almaı júr. Olardyń kópshiligi oqyǵan mamandyqtaryna bilim-biligi, daǵdylary boıynsha sáıkes kele bermeıdi. Iаǵnı atlastyń mindeti suranysqa ıe mamandyqtardy boljaı bilý, olardy durys daıarlaýǵa kómektesý», deıdi joba menedjeri Almas Kıgizbaev.
Al Bilim Media Group kompanııasynyń dırektory Raýan Kenjehanuly bir mamandyqty eskirdi, taǵy biri onyń ornyna keledi degen sáýegeılikke qarsy ekenin jetkizdi.
«О́ıtkeni muny dóp basyp aıtý múmkin emes. Biraq shyn máninde ózgerister óte qaýyrt, tez júrip jatqany jáne bul ózgerister bizdiń kúndelikti ómirimizdi, kásibimizdi ózgertip jatqany anyq. Bilim berý júıesi bolashaqqa maman daıarlaýǵa tez beıimdelýi kerek. Bizdiń biletin mektep júıesi túrli-túrli sórede jatqan málimetti berýmen ǵana aınalysqan, soǵan mamandanǵan júıe edi. Qazir bul mańyzdy bolmaı qaldy. О́ıtkeni jekelegen aqparatty taýyp alý ońaılady. Árqaısymyzdyń qaltamyzda ony taýyp alýǵa kómektesetin quraldar bar. Sondyqtan bilim berý júıesi osy aqparatty durys taýyp, ony ózara baılanystyryp, qajetinshe iske qosa bilýge talpynýy tıis. Bul úshin adamnyń boıynda qandaı qasıetter, qandaı daǵdylar bolýy kerek? Osyǵan bilim berý júıesiniń teoretıkteri bas qatyrýda. Otandyq bilim berý júıesi de osyǵan mán berip, osy baǵytta oılanýy qajet. Shyn máninde adamdy ómirde tabysty tulǵa bolýǵa daıyndaıtyn qandaı dúnıeler, qandaı qasıetter? Bul – adamdarmen qarym-qatynas, sezimtaldyq, ıaǵnı basqa adamdardyń oıyn aıtqyzbaı bilý bolar. Onyń ádistemeleri, tásildemeleri bar, ony elimizge alyp kelýge mindettimiz. Alatyn bilimdi shynaıy ómirmen baılanystyra bilýge, fızıka, bıologııa, hımııa jáne basqa baǵyttardaǵy bilimimiz kúndelikti tirshiligimizge, úıdegi, túzdegi ómirimizge baılanysty qurastyrylǵan oqýlyqtar qajet. Osy baǵytta elektrondy oqý quraldaryn jasaýǵa tyrysyp jatyrmyz, onyń túsindirmeleri, jattyǵýlary, bilimdi baǵalaý júıeleri de naqty bilimniń ómirdegi qoldanysyna negizdelgenin qalaımyz. Bul rette dúnıe júzinde bar tájirıbeni zerttep, ony aýdaryp, bilim berý júıesine engizýge barymyzdy salsaq deımiz. Biraq bul jetkiliksiz. Jalpy, Qazaqstanda eldiń bolashaǵyna alańdaǵan toptar men ujymdar osy baǵytta birlesip jumys isteýi qajet dep oılaımyn, – dedi R.Kenjehanuly.
Byltyr Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Memlekettik baǵdarlamalar men kadrlyq qajettilikti boljaý negizinde 2025 jylǵa deıin 100 suranysqa ıe servıstik jáne ındýstrııalyq kásipter tizbesin ázirlegen edi. Bul mamandyqtar tizbesi Elbasynyń «Jas maman» baǵdarlamasyn ázirleý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý sheńberinde ázirlendi. Oǵan joǵary bilimdi qajet etetin 35 suranysqa ıe mamandyq, sondaı-aq tehnıkalyq jáne kásiptik bilimdi qajet etetin 65 mamandyq engizildi, onyń ishinde 10 jańa mamandyq engizilgen. Eń ózektilerin atap aıtqanda, IT-mamandar, 3D modeldeý jáne tolyqtyrylǵan naqtylyq jónindegi ınjenerler, mashınaaralyq oqytý júıeleri, jańǵyrmaly energııa kózderi, óndiristiń addıtıvti tehnologııalary boıynsha ınjenerler, óndiristi avtomattandyrý kezeńinde talap etiletin «aqyldy» qala qurylysy, ushqyshsyz avıasııalyq júıeler ınfraqurylymynyń sáýletshileri men jobalaýshylary jáne grafıkalyq, mýltımedııalyq dızaıner mamandyqtary bar.
Elimizde sońǵy jyldary dástúrge aınalyp kele jatqan eńbek naryǵyndaǵy erekshe sheberlerdi anyqtaıtyn WordSkills Kazakhstan birinshiligin bıyl epıdemııalyq jaǵdaıǵa baılanysty kópshilikke úırenshikti formatta ótkizý qıynǵa soǵyp tur. Byltyr atalǵan baıqaýdyń álemdik saıysy Qazan qalasynda ótip, oǵan 31 quzyret boıynsha 34 otandasymyz qatysqan edi. Olardyń baq synaǵan quzyretterine nazar aýdarsaq, mobıldi robot tehnıkasy, bızneske arnalǵan IT sheshimder, mehatronıka, CAD ınjenerlik grafıkasy, veb tehnologııasy syndy qazirgi zamanǵy mamandyqtarǵa jol ashatyn kásibı biliktilik sanattary bar. WorldSkills qozǵalysynyń búkil tarıhynda alǵash ret álem chempıonaty baǵdarlamasyna Future Skills sıfrly ekonomıkasy men joǵary tehnologııaly óndirisi jaǵdaıynda suranysqa ıe, keleshegi bar mamandyqtar boıynsha jarys engizildi. Jarys tehnologııalyq ózgerister konteksinde zamanaýı mamannyń jumys fýnksııalary men kásipqoılyq daǵdylarynyń transformasııasyn kórsetti. Iаǵnı bolashaqtyń daǵdylary landshafty búginde barlyq salaǵa dendeı engen sıfrlandyrýmen tikeleı óriletinin umytpaý kerek.
Jalpy, qazir burynnan kele jatqan qurylys pen tehnologııalyq mamandyqtardyń ózi zamanǵa saı túrlenip, jańa ǵylymı jetistikterge negizdele bastady. Iаǵnı kirpish qalaýdyń ózi burynǵydaı jalań qolmen emes, 3D tehnologııaǵa negizdelip qalanatynyn baıqaımyz. Sondyqtan elimizde de jańa mamandyqtardy saralaýǵa, aqparattandyrýǵa, túsindirýge qatysty jobalardyń kóbeıgeni abzal.