Qyzyq adam

Kóptiń ishinde alasy da, qulasy da bolatyny – ómir qaǵıdasy. Birazymyz emtıhandardan «orta» ne «nashar» baǵa alyp, onsyz da nan men shaıymyzdy áreń aıyratyn mardymsyz shákirtaqydan qaǵylyp qalmaýdyń qamymen qarbalasyp júrsek, endi birazymyz Almatynyń taýsylmas qyzyǵyna den qoıdyq. Keshkilik «barymyzdy kıip, baqanymyzdy qolǵa alyp» degendeı «qalyńdyqtar qoımasy» atanǵan qyzdar ınstıtýty men shetel tilderi ınstıtýtynyń jataqhanalaryn jaǵalaımyz. Al úshinshi bir top – bilim jolynda barlyq qyzyq ataýlyny jınap qoıyp, oqý-izdenýdiń sońyna shyraq alyp túskender. Olardyń ishinde Bolat Babaqov, Aqseleý Seıdimbek, Qurmanǵazy Mustafın, sonan soń osy Dúısenbiniń Pernebaıy bar bolatyn.

Kóptiń ishinde alasy da, qulasy da bolatyny – ómir qaǵıdasy. Birazymyz emtıhandardan «orta» ne «nashar» baǵa alyp, onsyz da nan men shaıymyzdy áreń aıyratyn mardymsyz shákirtaqydan qaǵylyp qalmaýdyń qamymen qarbalasyp júrsek, endi birazymyz Almatynyń taýsylmas qyzyǵyna den qoıdyq. Keshkilik «barymyzdy kıip, baqanymyzdy qolǵa alyp» degendeı «qalyńdyqtar qoımasy» atanǵan qyzdar ınstıtýty men shetel tilderi ınstıtýtynyń jataqhanalaryn jaǵalaımyz. Al úshinshi bir top – bilim jolynda barlyq qyzyq ataýlyny jınap qoıyp, oqý-izdenýdiń sońyna shyraq alyp túskender. Olardyń ishinde Bolat Babaqov, Aqseleý Seıdimbek, Qurmanǵazy Mustafın, sonan soń osy Dúısenbiniń Pernebaıy bar bolatyn. Jataqhanaǵa jatyp shyǵý úshin ǵana kelip, qalǵan ýaqyttaryn ýnıversıtettegi dáristerin tyńdaýǵa, odan shyǵa kitaphananyń oqý zalynda otyrýǵa arnar edi. Oqýǵa kelgenshe ásker qatarynda bolyp, oryssha til syndyryp qaıtqan úsh-tórteýinen basqamyz, oryssha «moı mama» dep sóıleıtin, aýyldan kelgendermiz. Bizdiń «orysshanyń maıyn ishken» dep tanyǵan Dáribaı, Muqan, Sáýirbaı, Sholpanymyz orys tili men ádebıeti, oryssha oqytylatyn shetel ádebıeti sııaqty pánderden emtıhan tapsyrar kezde kómek qoldaryn sozady. Orysshasy bizden tómen, arǵy betten kelip, oqýǵa túsken Omar dosymyz ondaı emtıhandar kezinde «mantyǵa bir toıǵyzamyn» dep, tilge jetikterdi tárjimashy etip alatyn. Sondyqtan alǵashqy kýrstarda kúshimizdiń denin osy til úırenýge arnaıtynbyz. Ásker qataryna ketkenshe-aq Pernebaıdyń bul tildiń biraz ıin qandyryp, óz oıyn erkin jetkizetin halge jetkenin kórdik. Al áskerı qyzmette bolǵan az merzim ony ishteı de, syrttaı da biraz eseıtip tastaǵany anyq edi. Sonyń bir dáleli úzilgen oqýdy qaıta jalǵastyrǵan kezde oqý ozaty atanyp, kóterińki shákirtaqy alyp júrdi.

Bolashaq jýrnalıske jaqsy oqyp qana qoıý azdyq etedi. Bes-alty jol gazet habaryn jaza almaıtyn, biraq oqý ozaty atanǵan jýrnalıst-shákirttiń bedeli joqqa tán. Sodan da ár stýdent alǵashqy kýrstarda júrip-aq redaksııalardy jaǵalap, ózinshe de qam-qareket jasaýy kerek. Pernebaı joǵary kýrsqa jaqyndaǵanda jaı ǵana habar-oshar jazatyn jýrnalıst emes, basqa bir soqpaqqa túsip, óner zertteýge, onyń ishinde beıneleý, keskindeme janry týraly oı tolǵaı bastady. Stýdent jigittiń ózi sýretshi bolmasa da, sýretti kásibı sýretshideı taldaǵan maqalalary ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń sońyn ala biz qyzmet istep júrgen «Lenınshil jas» («Jas Alash») gazetinde jarııalana bastady. Sol kezdegi redaktorymyz Sheraǵań, Sherhan Murtaza óner túrlerine arnalǵan «Aqqý» estetıkalyq klýbyn ashyp, sonda Pernebaıdyń beıneleý óneriniń alyptary Leonardo da Vınchı, Sıkeıros, Levıtan, Rylov, Konenkov, Sarıan sııaqty birtýarlarynan bastap, qazaq tirshiligi taqyrybyna mol eńbegin arnaǵan P.G.Hlýdov, qazaqtyń tuńǵysh kásibı sýretshi áıeli Aısha Ǵalymbaeva týraly bilgirlikpen jazylǵan tanymdyq esselerin jarııalady. Ataqty bıshi Shara Jıenqulova, óner qaıratkeri Bolat Aıýhanov ekeýi birigip qoıǵan «Qyz Jibek» baleti jóninde de bilgirlikpen jazdy. Tipti ózbek aǵaıyndar menshiktep alyp, maqtanyshy qylyp otyrǵan sýretshisi, KSRO jáne О́zbekstan KSR Halyq sýretshisi, KSRO Kórkemsýret akademııasynyń akademıgi Oral Tańsyqbaevtyń shyǵarmashylyǵy týraly jazý úshin Sheraǵańnyń arnaıy Tashkent qalasyna balań stýdentti issaparǵa jibergeni este. «Mundaı qalamy júrdek, bilimdar azamatty qyzmetke alaıyq», – dep Sheraǵań bir-eki dúrkin usynys jasaǵanda da ol Sarysýynan shyǵa almaǵan. Aıtar ýáji: «Jasy kelip qalǵan áke-shesheni elde qaldyryp, óz tiriligimdi kúıttep kete almaımyn». Qazirgi kóp jastarymyzda bola bermeıtin mundaı kisilik qasıetke kim daý aıta alar, onymen Sheraǵań da kelisken.

Iá, Sarysýda muǵalimdikten bastalǵan túrli qyzmetterde júrip-aq qalamy qolynan túsken joq. «Bul shirkin sýret ónerine sonsha neǵyp qumartty?» desem...

...Meniń kezekti bir sıfrdy dóńgelentken qýanyshyma arnaıy shaýyp kelgen Pernebaı aǵashtyń betine keskinimdi bederlep salyp ákelipti. «О́ı, mundaı da óneriń bar ma edi?» desem: «Bizdiki elikteý ǵana ǵoı», – deıdi. О́zi zerttep júrgen sýretshilerge biraz «eliktese kerek». Jambyl oblysy Jýaly aýdanyndaǵy Baýyrjan Momysh­­­­­ulynyń memorıaldyq murajaıyna qoıyl­ǵan Pernebaı salǵan Baýkeń men Panfı­­­­lovqa arnalǵan «Qos qyran» atty kollaj­dyq tásilmen salynǵan áserli polotnosyn kórgenim bar. Sondaı-aq, týǵan jeri­niń kelbetin maıly boıaýmen bederlegen «Maı­­saly mamyr aıy», t.b. ártúrli basylymdarda jarııalanǵan sýretterin kórip: «Bul shirkin o basta osy joldy qýǵanda, biraz jerge jetedi eken-aý», – degen de oı kelgen.

P.Dúısenbiuly qalamy júrdek, keıip­kerleriniń jan-dúnıesin tamyrshydaı tap basatyn, ár obrazdyń bir-birine uqsamaıtyn harakterlerin asa sheberlikpen sýretteıtin, kóbine balalar taqyrybyna qalam terbeıtin jazýshy retinde tanyldy. Astanadan shalǵaıda, ádebı orta men jazǵandaryn qalyń oqyrmanǵa jetkizetin basylymdar men baspalardan alysta, aýylda júrgen avtorlardyń kóp jaǵdaıda shetqaqpaı qalatyny da jasyryn emes. «Men bar edim ǵoı, bularyńyz qalaı?!» deıtin minez bizdiń keıipkerdiń jaratylysynda joq. Onyń shyǵarmashylyq qarymyn moıyndatqan baıaǵy keńestik kezeńde jyl saıyn ótkiziletin balalar men jasóspirimderge arnalǵan ádebı shyǵarmalardyń Qazaqstan Jazýshylar odaǵy, Qazaq KSR Baspa, polıgrafııa, kitap saýdasy jónindegi memlekettik komıteti, Qazaqstan LKJO Ortalyq komıteti jáne «Jalyn» baspasy ótkizetin jabyq báıgesi der edim. Qatarynan 1979, 1980, 1981 jáne 1986 jyldary keýde tustaǵy báıgelerdi ıelengen júldeger atandy. Júldeger shyǵarmalardyń jınaǵy keler jyly-aq jaryq kórip jatatyn. Sol jyldary «Jumbaq juldyz», «Kishkentaı generaldar», «Kúlki kúmbezi»», «Tektiniń tuıaǵy edi» atty t.b. povester men áńgimeler jınaqtary jarııalanǵan bolatyn. Ol alǵashqy shyǵarmalarymen-aq naǵyz alamannyń alysqa shabar júırigindeı qarymdy qalamger bolaryn birden-aq sezdirip edi. Ádebı baspasóz betterinde úlken baǵaǵa ıe bolǵan. Alǵashqy «Juldyzdar nege jylaıdy?» lırıkalyq povesinde: «Qaıyry joq qaýymnyń túksıgen qabaǵynan túrtki kórgen qaıyrshydaı jylaýyq kúz sońǵy kúnderi qushaǵyndaǵy baýyry qara jerdi ókpege oqsha qadalǵan qara sýyǵymen yqtyryp, qytymyr qylyq tanytyp alǵan» degen sóılemmen bastalady. Avtor jazyp otyrǵan kúzdiń qara sýyǵy oqyrmannyń da ókpesine oqsha qadalǵandaı. Aldaǵy bolar oqıǵanyń da jandy jabyrqatar kóńil­siz órbıtinin sezesiń. Ol azdaı «jol sheti­ne oqshaý ósken sheńgeldiń seldir ósken syl­dyrmaǵy... ilbı basyp kele jatqan júdeý óńdi jasóspirim balaǵa... zarly bir yzyńmen bebeý qaǵady...». Balanyń júdeý óńdiligi, sheńgel syldyrmaǵynyń bebeý qaǵýy – bári-bári kóńilsiz óriler oqıǵa­­lar­­dan habar berip, janyńdy da bebeý qaqtyrady.

Bul shyǵarmada eshbir dıalogtar joq, keıipkerler ózara tildespeıdi, mýzyka, án-áýen degender joq, oınap júrgen balalardyń shýyly da estilmeıdi, tipti avtor ataǵan bas keıipker on úsh jasar Taıjan jetkinshekten basqa onyń áke-sheshesiniń, basqa da kisilerdiń esimderi de atalmaıdy. Aınala, búkil aýyl, barsha álem qulaqqa urǵan tanadaı meńireý tynyshtyqta. Tipti ormanǵa ketken Taıjannyń aǵasyn birneshe jigit úıge kóterip kirgizgen soń onyń qınalysyn balanyń sezinýi arqyly bilgenimizben, aǵasynyń qandaı keselge ushyraǵanyn bile almaımyz. «Soǵys jyldary edi» degendi de avtor, tym bolmasa, emeýrinmen bildirmeıdi. Alaıda, aýyl adamdarynyń júdeý tirshilikterin, kári-jastyń túgeldeı kún-tún demeı jumys isteıtinderin, bir qoly joq murtty aǵaıdyń keıbir úılerge úshburyshty hattardy ákelgende, olardyń erekshe qýanyshqa bólenetinderin, aǵasynyń syltı basyp, aýylǵa oralǵanda, anasynyń, búkil aýyldastardyń erekshe qýanǵandaryn oqyp bilgen kezde ýaqyttyń barlyq aýyrtpalyǵyn arqalaǵan adamdar tirshiligi týraly oqyǵanda, «Iá, bul soǵys jyldary eken ǵoı» deısiń.

Ormanǵa tal qııýǵa baryp, aýyryp qaıtyp kep, uzamaı kóz jumǵan aǵa qaıǵysy. Jurttyń azapty tirshilikteri – bári de oqıǵa basyndaǵy júrekti úreıge jetelegen aýyr sýretter, bala janyndaǵy tragedııanyń bas­talýy eken.

Sóıtsek, únsizdikpen ótip jatqan ómir sýretteriniń sebebi, bas keıipkerimizdiń bes jasynda qatty aýyryp, sózden qal­ǵan mylqaýlyǵynda, qulaqtan qalǵan sańy­­­raýlyǵynda eken. Ádebıetimizde buryn-sońdy kezdespegen jazýshy izdeni­siniń tyń soqpaǵy – Taıjan beınesi de júrekti eljireter erekshe obraz. Taıjan eshteńeni estimegen soń avtordyń da tek kózben kórgendi sýretteýi – aınalany túgeldeı tym-tyrys tynyshtyqqa bóleýi – bul da tabylǵan tásil, eshkim jazbaǵan nusqa. Átteń, grýzın aǵaıyndardyń únsiz fılmderi sııaqty kıno túsirer me edi degen oıǵa kelesiń. Alaıda, «Kimniń qandaı shy­ǵarmalary bar eken?» dep oqıtyn, izdenetin bizdiń kınogerlerimiz joq qoı, shirkin... Olar ne izdese de Batysqa qaraı beredi.

Biz jazýshynyń bir ǵana shyǵarmasyna toqtaldyq. Onyń «Sol bir asý» atty hıkaıa­­­syndaǵy Kertaı beınesi de óziniń trage­dııalyq kelbetimen, «Shýaq», «Al­tyn múıiz­di kıik», t.b. áńgimeleri de mazmun­dyly­ǵymen, oqıǵa qoıýlyǵymen, keıip­kerler­diń bederli beınelerimen oqyrman esinde qalady.

Keńestik kezeńde de, táýelsizdik jyldarynda da júzdegen talapker qatysatyn jabyq báıgede dúrkin-dúrkin aldyńǵy júldelerge ıe bolýy onyń qalamynyń qarymyn aıǵaqtasa kerek. 1994 jyly onyń «Oıynpaz oıynshyqtar otaýynda» atty ertegi povesi «Balaýsa» báıgesiniń ekinshi júldesin ıelendi. Birinshi júlde eshkimge berilmedi. 2013 jyly halyqaralyq «Daraboz» báıgesinde Pernebaıdyń romantıkalyq povest-ertegisimen ekinshi oryndy jeńip alǵandyǵyn taǵy da eske salyp ketkenniń artyqtyǵy joq.

Ol sońǵy on-on bes jyldyń bederinde támam jurtqa osy kerek-aý degen maqsatpen shyǵarmashylyq izdenimpazdyǵyn múlde jańa arnaǵa burypty. Jasyrary joq, bul kúnde eliniń, jeriniń tarıhyn jazyp, ata-babasynyń shejiresin tizip, ony bıznestiń kózine aınaldyrýshylar barshylyq. Bilip jazsa qanekı. Týǵan jeriniń, ósken ortasynyń tarıhyn erinbeı zerttep kádege asyrsa, bul urpaq úshin, búgingi sol jerdiń perzentteri úshin taptyrmas derek kózine aınalar edi. Ártúrli kitaptarda, gazet-jýrnaldarda shyqqan, kóbine jeke kisiler týraly maqalalardy jınastyryp, bastyra salý jer tarıhy bola almaıdy. Pernebaıdyń aýyldaǵy muǵalimdik, dırektorlyq, jýrnalıstik, aýdandyq máslıhattyń depýtaty, tekserý komıssııasynyń tóraǵasy sııaqty túrli jumystardy atqara júrip, osynaý týǵan jer tarıhy atty máselege kópten beri den qoıǵany anyq edi. 2003 jyly jaryq kórgen «Shejireli Sarysý» atty kólemdi eńbegi, 2008 jyly jarııalanǵan «Sarysýnama» atty tanymdyq tomy – osyǵan dálel. El men jerdiń tarıhtyń tereń qoınaýynda qalǵan derekterin muraǵattardan, kóne kitaptar men jazbalardan, el ishindegi kónekóz qarttardyń jadynda saqtalǵan áńgime-ápsanalardy muqııat jınastyryp, jerlesterine usyndy.

Shejire – el tarıhy. Kim kimnen tarady, týys-týǵandary kim – munyń bári de sanaly adam balasynyń bir-birimen qarym-qatynasyn, tipti qandyq jaqyndyqty anyqtaý úshin de qajet. Bútin shejireni aıtpaǵanda, ár azamat tym bolmaǵanda, jeti atasyn bilýge tıisti. Keıingi kezderi shejire jazatyndardy túgelge jýyq rýshyl dep kinálaı da bastaǵandaımyz. Árıne, joǵaryda aıtqanymyzdaı, shıkili-pisili derekterdiń basyn qosyp, kitap qyp bas­tyryp, paıdasyn oılaıtyndar da (atyn shyǵarý, qarjy tabý) bar. Alaıda, shejire jazýdaǵy basty maqsat – el tarıhyna úles qosý. Pernebaı baqandaı segiz jylyn sarp etip, elimizdiń biraz túkpirlerin, Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan sııaqty elderdiń de biraz jerlerine saparlap, kónekóz qarttarmen áńgimelesip, derek kózderin jınady. Kóne tarıhı kitaptar zerdelenip, keı otbasylar saqtap júrgen shejirelerdiń kóshirmeleri jınaqtaldy, ár jerdegi muraǵat derekteri suryptaldy. Sóıtip, sonaý HVIII-ǵasyrdyń sońyn ala taǵdyr taýqymetimen batystan kóship, Ortalyq, Ońtústik Qazaqstanǵa eriksiz qonys aýdaryp, tarydaı shashylyp ketken On eki ata Baıulynyń sherkesh, tama-álip, tama-jógi, jaǵalbaıly urpaqtary týraly «Úrkerdeı bolyp kóshken jurt...» atty 130 baspa tabaq asa kólemdi eńbegin jaryqqa shyǵardy. Bul – «pálen atadan túgender taraıdy» deıtin úırenshikti tizbeler nemese kestelengen syzba tásilmen ǵana jazylǵan shejire emes, derektik, tanymdyq, tarıhı, ádebı, shejirelik derekter molynan qamtylǵan erekshe eńbek. Bir ınstıtýt jyldap zerttep baryp jaryqqa shyǵarar osynsha aýqymdy isti bir adamnyń – Pernebaı dostyń júzege asyra alǵanyna tańmyn... Aıtýly ǵalym, kórnekti tarıhshy Aqseleý Seıdimbek osy eńbekke erekshe joǵary baǵa berip, óziniń «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» atty ataqty eńbeginde joǵarydaǵy eńbekten asa kóptegen derekterdi yjdaǵattylyqpen paıdalanǵanyn aıtyp edi.

Bıylǵy jyldyń 18 shildesinde «Alma­ty aqshamynda» belgili jornalshy Jeńis Shynybekovtiń «Temir ózek adam» atty maqalasyn oqyǵanda, onyń qajyr-qaırat­y­nyń qanshalyqty mol ekendigine tańdanbaı tura almaısyz.

Stýdent kezinde de shuqshıyp, kitap­tar­dy aqtarǵannan, sessııa kezinde oza shaýyp «óte jaqsy» degennen ózge baǵany bil­meıtin, basqa «óneri» joq Pernebaı meı­linshe aqyldy, aqjúrek, sonymen birge, ańqaý, ańǵyrt bolatyn. Aıdyń sońyna ala aqshalary taýsylyp, ash júretin jigit­termen qalǵan tıyn-tebenin bóliskenin talaı kórdik. Ne bolsa da shynyn aıta salyp, qarap turatyn minezi de ózine jarasar edi...

Jalpy, Pernekeńniń eńbekteri eleýsiz qaldy deýden aýlaqpyn. Kezinde Ázilhan Nurshaıyqov, Seıitjan Omarov, Muhtar Maǵaýın, Saıymjan Erkebaev syndy aǵala­rynan bastap, Beken Ybyraıymov, Qar­jaý­baı Omarov, Álııa Bópejanova sııaqty zaman­dastary jazýshy shyǵarmashylyǵy týra­ly kólemdi maqalalar jazdy. Eń bas­tysy, onyń kitaptaryn oqyǵan kishkentaı oqyr­­­mandary jazýshy esimin ardaq tutary anyq.

Kezinde «Ana tili» basylymynda jarııa­lanǵan «Taǵy da jeti ata týraly» úlken maqalasy oqyrmandar qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵanyn atap ótken jón. Bıylǵy jyly Jambyl oblystyq «Úzdik jýrnalıst» baıqaýynda P.Dúısenbiulynyń «Ana tiliń – ar-namysyń nemese namyssyzdyq sındromy» atty essesi konkýrstan oza shaýyp, birinshi báıgeni ıelengenin eske salsaq artyq bolmaıdy. Ol respýblıkalyq baspasóz betterinde ózekti máseleler boıynsha maqalalar jarııalap turady. Kezinde Aýǵan soǵysynda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan, eleýsiz júrgen Qaıyrbolat Maıdanovtyń elge tanylýyna yqpal jasap, «Egemen Qazaqstan» gazetinde úlken materıal jarııalady.

Al 2011 jyldyń 7 mamyrynda elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstan» ishki aıqarma betinde « Uly Otan soǵysy: qazaqtan qansha batyr shyqty?» degen tanymdyq materıaldy jarııalady. Burynǵy derekterde, tipti tarıh oqýlyqtary betterinde Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn ıelengen qazaqtardyń sany birde 95, birde 97, endi birde 98 bolyp berilip kelgen edi. Tynbaı izdengen Pernebaı Dúısenbiuly Uly Otan soǵysynda batyr ataǵyn ıelengenderdiń sany 103 ekenin tasqa basqan tańbadaı etip, ár batyrdyń sýreti men qysqasha ómirbaıanyn jarııalattyrdy. 8 mamyr kúni Elbasymyz soǵys ardagerlerimen kezdesýde osy derekti maqtan ete aıtqany esimizde.

Kúı abyzy Yqylas denesiniń aıaq baspas, elsiz aralda, elden jyraq jatqandyǵy, Saý­dakent mańynda mármár kesenesiniń qańy­rap, bos turǵandyǵy týrasynda da túrli basylymdarda dabyl qaqqandyǵy málim.

Al aqyldylyǵyna... onyń jetpistiń bıigine jetkenshe tyndyrǵan ıgilikti isteri dálel.

...Biz tanysyp, dostasqannan beri zymyran ýaqyttyń jarty ǵasyrdan astamy óte shyǵypty. Qansha moıyndaǵymyz kelmegenmen, keshegi burqaqty jastyq shaqty basymyzdan kóshpesteı kórip júrgender búgin qarııalyqtyń aýylyna at tuıaǵyn ilindirippiz. Tek ilgerindi-keıindi kelip jatqan qarttyǵymyz balalarǵa qadirli, aǵaıyn-jurtqa qazynaly bolýyn tileıik.

Kádirbek SEGIZBAIULY,

jazýshy, Qazaqstannyń

eńbek sińirgen qaıratkeri.