Hattyń Tóle bıdiki ekenine kúmán joq. Sebebi, joǵaryda aıtylǵandaı, Tóle bı sol tusta Uly júzdi bılep otyrǵan birden-bir adam bolatyn. Hattyń basy: «Biz, Tóle bı, Qoıgeldi, Táýlik, Sasyq bı, Quttybaı, Jangeldi jáne Kúızemes» dep bastalýynyń ózi hat ıesi Tóle bı ekendigin baıqatyp tur.
Jońǵar áskerleriniń 1710-1711 jyldary Qazaqstan jerine basyp kirýi halqymyzǵa adam aıtqysyz qaıǵy-qasiret ákeldi. Olar qazaqtardyń jaıylymdary men mal-múlkin tartyp alyp, keıde túgeldeı bir rýlar men aýyldardy qyryp ketip otyrdy.
1717 jyly Qaıyp pen Ábilqaıyr 30 myń áskermen Jońǵar handyǵyna qarsy iri joryq jasady. Biraq Aıakóz ózeninde qazaq jasaqtary oısyraı jeńildi. Túpnusqa derekterde kórsetilgendeı, 1718 jyldyń kókteminde jońǵar áskerleri Túrkistan mańynda Bógen, Shaıan jáne Arys ózenderinde «qazaqtardy taǵy da qyrdy». Talas, Boraldaı, Shyrshyq, Syrdarııa ózenderinen ótken kezde de talaı adam óldi. Qazaq rýlary Syrdarııanyń arǵy betinde ǵana bas saýǵalaı alamyz ba degen dámemen soǵan qaraı shubyrdy...
Qazaqtardyń kózi 1755 jyly Sın patshalyǵy jońǵarlardy jaýlap alyp, birjola kúıretkennen keıin ǵana ashyldy deýge bolady. Jońǵar handyǵyn saqtap qalýǵa tyrysqan Ámirsana, Qasaqshıra sııaqty jońǵar aqsúıekteriniń Qazaq jerin panalaǵany jáne Sın bıligi áskerı kúshteriniń olardy tutqyndaý maqsatymen Qazaq jerine kelgeni tarıhtan belgili. Qytaı derekterinde ushyrasatyn Qazaq handyǵy jáne onyń kórnekti ókilderi Abylaı han men Tóle bı sııaqty tarıhı tulǵalar týraly qujattar osyndaı jaıttarǵa baılanysty paıda bolǵan deýge negiz bar.
Qytaı derekterindegi elimiz tarıhyna baılanysty qundy málimettermen jete tanysýdyń múmkindigine biz respýblıkamyz egemendigin alyp, óshkeni janyp, ólgeni tirile bastaǵan kezde ǵana qol jetkizdik. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı bastamashylyǵymen iske asqan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde sheteldegi qazaq tarıhy men mádenıetine qatysty derekterdi elge ákelý, aýdarý jáne zertteý maqsatynda qyrýar jumystar atqaryldy. Sonyń nátıjesinde Tóle bıge qatysty derektemelermen de tanysýǵa múmkindik alyp otyrmyz.
Ondaı maǵlumattardyń birazy bizdiń ınstıtýt mamandary baspadan shyǵarǵan «Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemeleriniń» bes tomdyǵyna engizildi. Sońǵy jyldary Qazaqstan men QHR arasyndaǵy mádenı baılanystardyń artýyna oraı Pekındegi Birinshi tarıh muraǵaty men Shyǵystaný ınstıtýty «Qytaı-Qazaqstan qarym-qatynastaryna baılanysty Sın dáýirindegi muraǵat qujattarynyń jınaǵy» atty eki tomdyq faksımıle nusqany Pekınde shyǵardy. Qazirge deıin osy eki tomdyqqa engizilgen 700-deı qujattyń bir bólimi «Qazaq handyǵy men Sın patshalyǵynyń saýda qatynastary týraly Qytaı muraǵat qujattary» jáne «Qazaq handyǵy men Sın patshalyǵynyń saıası dıplomatııalyq qatynastary týraly qytaı muraǵat qujattary» degen atpen tórt tom bolyp jaryq kórip, oqyrmandarǵa usynyldy. Osy eńbekterdegi Tóle bıge qatysty málimettermen tanysa otyryp, tarıhı dara tulǵanyń kelbetin kóz aldymyzǵa elestetemiz.
«Qytaıdyń Birinshi tarıhı muraǵatyndaǵy qujattar» jarııalanǵanǵa deıin ǵylymı aınalymda bolǵan tarıhı shyǵarmanyń biri «Patsha bekitken patshalyǵymyzǵa qarasty Batys ólkeniń kartalary men sıpattamalarynda» Tóle bı jáne onyń eli men jeri týraly bylaı jazylǵan: «Oń qanat qazaqtarynyń jeri shyǵys jaǵyndaǵy Sol bólik qazaqtarynan eki myń lı shalǵaıdaǵy soltústik jaǵy orystarmen shektesedi. Ońtústik batysy Tashkentpen shekaralasady. Bul ulys «Uly júz» dep atalady. Hanynyń esimi – Ábilez. Olardyń Tóle bı, Qoıgeldi, Sasyq bı ispetti tórt batyry bar. Ábilez han Tashkent qalasynda turady. Ol el basqarýǵa qyrsyz bolǵandyqtan, jurtyn negizinen Tóle bı basqarady».
Bul joldardan Uly júzdiń Ábilez atty hany bolǵanmen naqty bıliktiń Tóle bıdiń qolynda ekenin ańǵaramyz. Osy másele týraly ári qaraı: «Bul kezde Tóle bı jáne onyń qaýymy tashkenttik Turjannyń kisilerimen soǵysyp, birin-biri ala almaı, uzaq teketires soǵys jasap jatqan kez bolatyn. Sóıtip, Tóle bı jáne onyń adamdary bir jaǵynan ádiletke moıynsunsa, endi bir jaǵynan aıbatymyzdan seskenip bizdiń qosynnyń aldyna kelip at tartý etti», dep jazylǵan.
Osy eki oqıǵada da Tóle bı negizgi tulǵa retinde sýrettelgen. Al Uly júz hany dep kórsetilgen Ábilezdiń aty bul oqıǵada atalmaıdy. Sol sııaqty, Sın patshalyǵy ókilderimen bolǵan kezdesý kezindegi dıplomatııalyq maqsattaǵy suhbatty taǵy da Tóle bı júrgizgen. Eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń bolashaq betalysy men baǵyt-baǵdaryn sheber beınelep ótken. Tóle bı suhbat ústinde Sıanlýn patshaǵa óziniń olarǵa elshi jiberý oıy jaıly da aıtyp ótedi. Ádette, mundaı jumystardy handar belgileýge tıis, al munda Tóle bı hansyz-aq óz aldyna sheshim qabyldaıdy. Qytaıǵa elshi jiberýde de Tóle bıdiń aty atalady. Tarıhı qujatta ol týraly: «23-jyly (1758 j.), Tóle bı óz uly Jolan men Qoıgeldiniń inisi Busyrmandy astanaǵa elshilikke jiberdi. Olarǵa Panshandaǵy Szınszı taýyndaǵy saraıda mol qurmet kórsetildi, onan keıin olar Nanıýanda áskerı ónerdi kórdi jáne ot shashýdy tamashalady», delingen. Sol tusta ózin aspan astyndaǵy barlyq eldiń ıesi dep sanaıtyn Sın patshasy Sıanlýn Tóle bıge úlken qurmet kórsetken. Ádette, bir eldiń elshisine kórsetilgen syı sol el men sol jurttyń basshysyna da kórsetilgen qurmet dep esepteledi. Sol sebepti Jolan men Tóle bı elshisine Qytaı astanasyndaǵy joǵary deńgeıli qurmet pen jasalǵan syı-sııapattar Tóle bı men onyń eline jasalǵan qurmet te edi dep baǵalaýǵa bolady.
Tóle bıdiń kósemdik kelbeti týraly maǵlumattar sońǵy jyldary Pekın muraǵat qorlarynan tabylǵan qujattarda da saqtalǵan. Sonyń ishinde 1755 jyldyń 17 qyrkúıegine general Bandıge Batys Qazaq, ıaǵnı Uly júz qazaqtarynyń elshisi jetkizgen bir hattan da baıqalady. Mánjý tilindegi bul hatta bylaı delingen: «Biz, Tóle bı, Qoıgeldi, Táýlik, Sasyq bı, Quttybaı, Jangeldi jáne Kúızemes hatnamamyzdy jiberip otyrmyz: Buryn, Galdan-Seren zamanynda úsh júzimiz de soǵystan aýlaq bolyp, shat-shadyman ómir súrgen edi. Keıinirek oırattardyń tórt bóligi bir-birimen jaýlasyp, bir-birine shabýyldap, el-jurty mısha shashyldy. Sol kezde bosqyndar «oırattar kelip senderdi tonamaqshy» degendi jetkizdi. Ol habardy estı sala, biz atqa qonyp, olarǵa qarsy umtyldyq ta qonysyn barymtaladyq. Soǵys bastalǵannan beri elimiz jaýyngerleriniń attary bir sátke de damyldamaı keledi. Sizder qazir bizdiń eski jurtymyzǵa kelip bekingen ekensizder, muny estip qýanyshtamyz. Galdan-Serenniń zamany qaıtyp keler degen oımen eldegiler óz jurttarymyzǵa jeke-jeke oralsaq dep tilek bildirýde, oǵan qosa taǵy bir aıtarymyz: biz sizderden Tashkentke taǵaıyndalatyn «ákim» men «harhan» syndy laýazym-mansaptar ıelerin alyp ketýdi ótinemiz. Olar qalsa aramyzǵa iritki salyp, keleńsizdik týdyrady. Odan da budan bylaı bir-birimizge osylaı elshi jiberip turǵanymyz jón. Osy hatymyzdan basqa, sizderge elshilerimizdiń biri aýyzsha sálemimizdi de jetkizedi».
Hattyń Tóle bıdiki ekenine kúmán joq. Sebebi, joǵaryda aıtylǵandaı, Tóle bı sol tusta Uly júzdi bılep otyrǵan birden-bir adam bolatyn. Hattyń basy: «Biz, Tóle bı, Qoıgeldi, Táýlik, Sasyq bı, Quttybaı, Jangeldi jáne Kúızemes» dep bastalýynyń ózi hat ıesi Tóle bı ekendigin baıqatyp tur. Kópti kórgen oıshyl da bahadúr qart óz sózin ótken dáýirdegi Galdan-Seren zamanyndaǵy beıbit bir zaman týraly bastaı kele, sońǵy kezde Jońǵar handyǵynda oryn alǵan alasapyran oqıǵalardyń Qazaq eline týdyrǵan zardaptary men Qazaq-Jońǵar qarym-qatynasynda bolǵan ózgeristerdi tilge tıek etken. Buny óte mańyzdy málimet dep oılaımyz.
Budan da mańyzdysy hattaǵy «Sizder bizdiń eski jurtymyzǵa kelip bekingen ekensizder, muny estip asa qýanyshtamyz. Galdan-Serenniń zamany qaıtyp keler degen oımen eldegiler jeke-jeke óz jurttaryna oralsaq dep tilek bildirýde» degen joldar. Sebebi, «Aqtaban shubyryndy» kezinde qazaqtardyń biraz qonystarynan aıyrylyp qalǵany belgili. Al Sın patshalyǵy Jońǵar handyǵyn talqandap joıǵannan keıin Jońǵarlar ıeligindegi jerlerdi óz ıeligine aınaldyrýǵa árekettenip, olardyń budan shamaly buryn ǵana qazaqtardyń jeri bolǵanyn eskerýsiz qaldyrdy. Tóle bı «Galdan-Serenniń zamany qaıtyp keler degen oımen eldegiler jeke-jeke óz jurttarymyzǵa oralsaq dep tilek bildirýde» degen bir aýyz sózi arqyly kezinde Jońǵarlar jaýlap alǵan, endi Sın patshalyǵy óz ıeligine alýǵa umtylǵan jerdiń basqa eshkimniń de jeri emes, tek qazaqtardyń jeri ekendigin, sol sebepti qazaqtardyń ol jaqqa jedel kóship baryp, qonystanýy kerek ekenin Sın patshalyǵyna eskertip otyr. Hatta kórsetilgendeı, Tóle bı Sın patshalyǵynan, sondaı-aq, jońǵarlar Tashkentke bılik júrgizgen kezde taǵaıyndalǵan «ákim» men «harhan» syndy laýazym-mansap ıelerin budan bylaı onda taǵaıyndamaýdy eskertken. Muny Tóle bı syndy uly tulǵanyń eliniń azattyǵy jolynda atqarǵan eleýli eńbekteriniń biri dep esepteımiz.
Osy jáne basqa da jaıttardan Tóle bıdiń Qazaq eli men jerin saqtap qalý jolynda erekshe eńbek etken parasatty tulǵa bolǵanyna taǵy bir ret kóz jetkizemiz. Qujatta olar Tóle bıdiń elshisi «Temirjannan surap edik, ol hat ishinde jazylǵan sózderge uqsas jaýap berip: «Oırattar tabıǵatynan ótirikshi bolǵandyqtan, kósemderimiz olarǵa senbeı, bizge shyndyqty kózderimizben kórýdi tapsyrǵan. Kórgen-bilgenderimiz oırattardyń aıtqandarymen saı keler bolsa, kósemderimizdiń ózderi-aq qýana-qýana syı-sııapattaryn ákelip amban (mánjýshe mansap aty – Á.D.) sizderge úsh márte sálem berý saltyn atqarar edi» degen. Demek, Tóle bı hat jazýmen qatar aýyzeki sálemin jetkizýdi de paıdalanǵan. Osynyń ózi Tóle bıdiń dıplomatııalyq qyryn da kórsetip tur.
Tóle bıdiń tulǵalyq kelbeti kelesi qujattan da kórinedi. 1758 jylǵy 5 qyrkúıekte jazylǵan bul derekte Jońǵarııadan qashyp Tashkentti panalaǵan Qasaqshıra atty jońǵar aqsúıegin Sın patshasynyń eki áskerıi – Mońǵoldaı men Heshannyń qýyp baryp, olardy sonda óz kózderimen kórgenderi jazylǵan. Olar Mankentke, odan ári Shymkentke, odan soń Tashkentke baryp qaıtqan. Qujattaǵy Tóle bı týraly málimetter tómendegideı: «Biz Tashkent jerine jetkende Sasyq bı batyr 40-tan astam adamyn bastap, aldymyzdan qymyz alyp shyqty. Biz Sasyq bıge: «Sizderdiń Batys bóligi qazaqtary ishinde kim Tashkent qalasynyń bastyǵy sanalady? Sizderde qansha batyr bar? Olar kimder?» dep surap edik, Sasyq bı: «Bizdiń Tashkent qalasynda turatyn Ábilez han Batys bólik qazaqtarynyń bıleýshisi. Batyrlardan Tóle bı, Qoıgeldi jáne men ózim barmyn. Tileýkeniń ornyn kim basatyndyǵy áli belgisiz (Ol osydan shamaly ýaqyt buryn qaıtys bolǵan – Á.D.). Tóle bı osy jerden ońtústikke qaraı 100 shaqyrym jerde. Al Qoıgeldi osydan soltústikte jaqyn mańda turady.
Tashkent qalasynda Moldasamshy, Shada jáne Turjan esimdi úsh qoja bar, olar sarttardy bólip basqarady. Turjan men Shada qalanyń ońtústiginde turady, al Ábilez hanymyz ben Moldasamshy qoja qalanyń soltústiginde. [Úsh qoja ishinde] tek Turjan ǵana qazaqtarmen talasyp-tartysyp otyr. Erteń men sizderdi qazaqtyń hanyna ertip baraıyn» dedi. 13-kúni, biz Sasyq bımen Tashkent qalasyna kirip, Ábilez han, Qoıgeldi batyr jáne sarttardyń qojasy Moldasamshy sekildi kisilermen kezdestik. Ushyrasqan shaqta biz, amban sizdiń tapsyrmańyz boıynsha olarǵa mór basylyp aparǵan hatty jetkizip, oqyp berdik, sondaı-aq, osynda kelgen maqsatymyzdy, ıaǵnı opasyz qaraqshy Qasaqshırany tutqyndaýǵa kelgenimizdi málimdedik. Ábilez han men barlyq batyr, qojalar bir aýyzdan: «Sizder aıtqan opasyz qaraqshylar shynynda da bizge kelgen joq. Eger olar bizde bolsa, qalaısha sizderden jasyryp alyp qalmaqpyz! Qazaq jerindegi barlyq ister Tóle bıdiń basshylyǵymen sheshiledi. Erteń Tóle bıdiń ózi osynda kelmek. Biz bas qosyp aqyldasqannan keıin, sizdermen kezdesip, bir kelisimge keleıik».
Kórip otyrǵanymyzdaı munda da «Qazaq jerin barlyq ister Tóle bıdiń basshylyǵymen sheshiledi» delingen málimet qaıtalanǵan.
Qujat mátininiń kelesi bir tusynda: «14-inde bir kún kútip edik, Tóle bı kelmedi. 15-kúni biz, Mońǵoldaı men Heshan ekeýmiz Tóle bıdiń turǵan jerine baryp, oǵan bolǵan jaıttardyń mán-jaıyn anyqtap túsindirip berdik. Sol kúni, Tóle bı ekeýmizben birge attanyp, tún ortasynda [Tashkenttiń mańyna] jettik. 16-kúni, qazaqtardyń Ábilez hany men Tóle bı, Qoıgeldi jáne Sasyq bı syndy batyrlary [Tashkentte] bas qosyp, sonan soń olar qaladan kelip bizben kezdesti. Olar bizge mynany aıtty: «Biz, qazaqtar, burynnan ulyq patshamen qarym-qatynasta bolyp, sol arqyly beıbit ómir súrsek degen nıette bolǵanbyz. Amal qansha, aramyzda jońǵarlar bolyp, mundaı qarym-qatynas ornaıtyndaı múmkindik bolmady. Búgin, mine, ulyq patshanyń Talasqa jetken armııasynan bizdiń Uly júz Qazaq jerine elshi jiberilip, Qasaqshıra sekildi opasyz qaraqshylardy tutqyndasaq degen talaptarymen birge, bizben qarym-qatynas ornatsaq degen nıetterin bildirip otyr. Muny estip, Qazaqtyń Uly júziniń barsha eli rıza boldyq. Al opasyz qaraqshy Qasaqshıra ispettiler bizdiń jerge kelgen joq. Biz ulyq patshaǵa baryp sálem berip, onymen júzdessek degen oıdamyz. Alaıda, Tóle bıdiń jasy 83-ke keldi, Qoıgeldi bolsa, ol da 70 jasqa tolǵan, sondyqtan olar uzaq jol júre almaıdy. Osyny eskere otyryp, aqyldasa kele biz, Ábilez, Tóle bı, Qoıgeldi jáne Sasyq bı, Tóle bıdiń uly Jolan men Qoıgeldiniń atalas baýyry Bosurmandy elshi etip jiberip, atymyzdan patshamen dıdarlasyp kelsin degen sheshimge keldik» delingen.
Qytaı muraǵat qujattarynda Tóle bıdi tereńdeı zertteý men tanýymyzǵa kómektese alatyn osyndaı naqty ári jan-jaqty maǵlumattar bar.
Sóz sońynda qujattyń Tóle bı týraly sıpattamasyn da kópshilik nazaryna usynǵandy jón kórip otyrmyz. Sózdi Sın áskerıiniń aýzymen berer bolsaq: Ábilez – «han» atalǵanymen, is júzinde eshqandaı naqty isti basqarmaıdy. Batys bólik qazaqtary men Tashkent jerindegi basqarý isiniń barlyǵy Tóle bıdiń quzyrynda, ózge batyr qolbasshylar men buqaralardyń barlyǵy Tóle bıdiń bıligine boısunady. Olardyń jerine barǵandaǵy baıqaǵanymyz – Tóle bı shynynda da batyl sheshim qabyldap, isterdi tez-tez sheship, bizdi qysqa ýaqyt ishinde qaıtarýǵa talpyndy. Ol bizdiń «sarttarmen tatýlassańyzdar» degen sózimizdi de qabyl alyp, aldymen baryp bitimge keldi delingen.
Bul, árıne, halqynyń qamyn oılaǵandyqtan týǵan is ekeni sózsiz. Atamyz qazaq: «Syrt kóz – synshy» deıdi. Bul Sın patshalyǵynyń Mońǵoldaı jáne Heshan esimdi eki ýáziriniń Tóle bımen dıdarlasyp, birge bolyp, biraz isti birlikte beıbit jolmen sheshkennen keıingi oǵan bergen baǵasy. Shetel elshisin tánti etken Tóle bı babamyzdyń jarqyn kelbeti, aqyl-parasatymen maqtanamyz, onyń bolmysy bólek kelbetin ár qazaq ózine úlgi tutýy kerek.
Iá, Tóle bıdiń qazaq tarıhyndaǵy orny bólek. Ol halqy úshin aıanbaı qyzmet etti. Oılaǵany jurtynyń birligi boldy.
Bul qazaqtyń balasy,
Teginde neni kórmegen.
Neshe bir jaısań danasy,
Sheshen de bolǵan sózbenen.
Kósem de bolǵan oımenen,
Biraq sonyń bári de
Ydyrap jatqan qazaqtyń,
Qosa almady bastaryn.
Men bolamyn degender,
Aqtamady senimdi.
Kókirek qaqqan handardyń,
Laýazymǵa talasy,
Byt-shyt qyldy elimdi,
Bereke-birlik kelmesten,
Az dushpannan jeńilip,
Qaıystyrdy belimdi,
dep alaýyzdyqty kórip, ah urdy. Odan keıingi Abylaılar da, basqalar da qazaqtyń basyn qosa almaı zarlap ketti. Qazaq alaýyzdyqtan ezilgen, shanshylǵan, taptalǵan, kórmegeni joq halyq. Talaı ret tarıh sahnasynan joıylyp ta kete jazdady. Mine, osyndaı qasiretten jurttyń basyn qosyp qutqarǵan, el etýdi, memleket bolyp, ózgelermen terezesi teń turýdy iske asyrýdy Alla taǵala Nursultan Nazarbaevqa násip etipti. Egemendigimiz máńgilik bolsyn. Jaratýshy ıemiz elimizdiń birligine bereke bersin degim keledi.
Ábsattar qajy DERBISÁLI,
Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym jáne bilim mınıstrligi
R.B. Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.