Qarjy sarapshylary osyǵan deıin qor, ınvestısııa naryǵyndaǵy oıynshylar bankpen ıntegrasııalanýǵa yqylas tanytqan kezdi eske túsire almaı otyr. 2010 jyldan beri qazaqstandyq naryqta jumys isteıtin reseılik «Freedom Holding Corp» taıaýda «Kassa Nova banki» AQ-yn «Forte bankten» satyp aldy. Sarapshylar bul álemdik tájirıbede bar bolsa da, qazaq naryǵy úshin úlken jańalyq dep sanaıdy.
Buǵan deıin qarjy sektory tarıhynda bankter bir-birine qosylyp, irilenip nemese jabylǵan jaǵdaılar kezdesken. Bul joly shaǵyn bolsa da qaryzǵa batpaı, Úkimetke alaqan jaımaı, óz kúnin ózi kórip kelgen qazaqstandyq bank reseılik ınvestısııalyq, brokerlik kompanııamen birge quryltaıshynyń qaramaǵyna ótti. «Kassa Nova bankiniń» baspasóz qyzmeti taratqan derekterde qarjy ınstıtýty jumysyn jalǵastyratynyn, mámile aıaqtalǵannan keıin bank qyzmetine josparlanǵan ózgerister engiziletini aıtylǵan.
«Kassa Nova banki» otandyq naryqta 2010 jyldan beri jumys isteıtinin aıta keteıik. 2019 jyldyń sońynda aktıvi 117 mlrd teńgeni qurady, bul 2018 jylǵy 132 mlrd teńgeden 11% -ǵa az. Taza paıdasy 2 mlrd teńge bolyp, bir jyl burynǵy 1,45 mıllıard teńgeden 38 paıyzǵa artty. Iаǵnı óz kúnin ózi kórgen bankterdiń biri. Al onyń satylýy – quryltaıshysynyń qalaýymen bolǵany anyq.
«Freedom Holding Corp» basshysy Tımýr Týrlov jýrnalıstermen onlaın kezdesýde jeke bank ashýdy birazdan beri josparlap júrgenin de aıtyp ótti. Biraq lısenzııa men basqa da qujattardy alýǵa jyldar ketedi.
– Biz bul qyzmet túrine barynsha tezirek aralasqymyz keldi. Naryqta bedeli bar, ashyq qurylymy, bıznesi, portfolıosy bar shaǵyn bankter az. Qazaqstandyq bankti satyp alý bizge ony klıentter úshin barynsha yńǵaıly etýge, joǵary tehnologııamen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Biz ınvestısııalyq-banktik servısi bar zamanaýı bank qurǵymyz keledi, – dedi ol.
Taraptar Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Tabıǵı monopolııalardy retteý, básekelestikti jáne tutynýshylardy qorǵaý komıteti men Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń maquldaýyn kútip otyr. Mámile aıaqtalǵannan keıin «Kassa Nova banki» reseılik holdıngtiń enshilesine aınalady. Atalǵan qarjy ınstıtýty 2009 jyly quryldy, qazir Qazaqstan boıynsha 9 fılıaly bar. Osyǵan deıin brokerlik, dıllerlik jáne depozıtarlyq qyzmetti júzege asyryp kelgen «Freedom Holding Corp» kompanııasynyń baǵytyn jáne saıasatyn ártaraptandyryp, bank sektoryndaǵy qolyn uzartady. Reseılik kompanııa buǵan deıin ınvestısııalyq baǵytta basymdyq bergen-di.
Sarapshy Erlan Ibragım ınvestısııalyq kompanııa men bank arasyndaǵy erekshe mámileniń tamyry tereńde jatqanyn aıtady. Másele Qazaqstandaǵy qundy qaǵazdar naryǵy bıznesi ashyq, jarııaly túrde júrgizilmegeninde jatyr. Negizi, qundy qaǵazdar naryǵy bir-birine qol ushyn berip, ortaq korporatıvtik kassaǵa aqsha salý nemese bir kompanııanyń ekinshi kompanııaǵa qaryzǵa aqsha berýi degen sııaqty qarapaıym dúnıelerden turady.
– Qundy qaǵazdar naryǵynyń damymaýynyń bir sebebi – naryqtyń basym bóligin quraıtyn jekemenshik kompanııalar tabysyn ashyq, jarııaly etpeýinde, esebin kórsetpeýinde. Qazaqstannyń kompanııalaryna ashyq aksııa naryǵy arqyly qarajat tartý qajettiligi bolǵan joq. Kompanııany qarjylandyrý áýelden-aq bankter arqyly júzege asqan. Sol sebepti de qor naryǵy damymaı, kesheýildep qaldy. Ony damytýǵa bankter de nıet tanytqan emes. Jekemenshik bıznesti mundaı jaǵdaıdyń tolyq qanaǵattandyratyny da túsinikti, – deıdi Erlan Ibragım.
AQSh-tyń Baǵaly qaǵazdar jáne bırjalar jónindegi komıssııasynyń saıtynda jarııalanǵan málimetterge sáıkes, Freedom Holding Corp bank «Kassa Nova banki» AQ-tyń 9,3 mln jaı aksııasyn satyp alady. Satyp alýǵa bólinetin soma shamamen 41 mln dollar bolady. «Freedom Holding Corp»-tyń bank naryǵyna «bes qarýyn saılap, aýyr salmaqty oıynshy» retinde engenin jáne aldaǵy ýaqytta qor naryǵyna da, bankterge de báseke qalyptastyra alatynyn baıqatyp tur.
– Qazaqstannyń DSU-ǵa múshe bolǵanyna birneshe jyl bolsa da, bankter «komfort aımaqta» ómir súrdi. Bul jaǵdaı syrttan kelgen sheteldik bankterge asa jaıly bolmady. Osydan birneshe jyl buryn «ATF bankti» satyp alǵan ıtalııalyqtar kóp uzamaı elderine ketip qaldy. Osyndaı jaǵdaıdy bizdiń elge kelgen «Amro bank» te bastan keshti» deıdi Erlan Ibragım.
Onyń paıymdaýynsha, qazaqstandyq bankter DSU-nyń beıimdelýge bergen múmkindigin paıdalanýy, shaǵyn bankterdiń kúsh alýyna múmkindik berýi kerek edi.
– О́tkendi aıta bergennen túk shyqpaıdy. Biz endi birer jylda DSU jaǵdaıynda, básekelestik ornaǵan naryqta ómir súremiz. Qazaqstandyq bankterdiń qalaı beıimdelgenin aldaǵy ýaqytta biletin bolamyz. Reseılik «Freedom Holding Corp» bank sektoryna kirgeni – bizge eskertý. Ol jańa oıynshy emes, ishki jaǵdaıdy, qandaı sheshim qabyldaýdy bes saýsaqtaı biledi. Kúni erteń birneshe banki bar ınvestısııalyq kompanııalar nemese birneshe ınvestısııalyq kompanııalary bar bankter kelýi múmkin. Biz de qor naryǵynyń múmkindikterin jańa jaǵdaıǵa beıimdeýimiz kerek. Bankter men qor naryǵy bir-birin básekeles kórip kelgen saıasat kelmeske ketti, – deıdi Erlan Ibragım.
Qarjyger Ilııas Isaev aıtqandaı, dúnıe júziniń bank júıesi anglosaksondyq jáne roman-germandyq modelimen jumys isteıdi. Anglosaksondyq júıe qor bırjasynyń jumysyn shektep tastaıdy, al roman-germandyq júıe qor bırjasymen ıntegrasııalanyp jumys isteıdi. Al bizdiń eldegi bank júıesiniń jumysy anglosaksondyq júıesiniń eń saýatsyzdaý formasyna kóbirek uqsaıdy eken.
– «Kassa Nova banki» aldaǵy ýaqytta óziniń baǵytyna qor naryǵy men ınvestısııalyq baǵyttyń birneshe elementin engizýmen shekteledi, eldegi bank júıesine birden ózgeristen engizedi deýge áli erte. Ol ózgeristi engizýge ózimiz múddeli bolýymyz kerek. Qor naryǵy damýy úshin halyqtyń qarjylyq jaǵdaıy soǵan saı bolýy, halyqtyń kem degende 15 paıyzynyń onyń jumysyna qatysýy kerek. Bul kórsetkish bizde 1 paıyzǵa da jetpeıdi. Halyqtyń qarjylyq saýaty da máz emes. Bankterdegi problemalyq nesıe 10 paıyzdan asyp ketti. Ishki naryqta reseılik kompanııalar barshylyq. «Dál qazir «Freedom Holding Corp»-tyń qor naryǵynyń ınvestory bolýynyń ózi bizge olja, – deıdi Ilııas Isaev.
Sarapshy aıtqandaı, qarjy daǵdarysy kezinde reseılik «Freedom Holding Corp» bank naryǵyna enýi bank júıesine serpilis ákelýge tıis. Koronavırýstyq pandemııa bank júıesine aýyr soqqy bolyp tıdi. Eldegi qarjy ınstıtýttarynyń sheteldikterdiń ıelegine ótýi aldaǵy ýaqytta jalǵasa berýi bul prosestiń elge ınvestısııalyq kompanııalary bar sheteldik bankterdiń kirýimen qatar júrýi ábden múmkin.
DSU memleketke jergilikti bankterge alabóten yqylas tanytýǵa múmkindik bermeıdi. Endi sheteldik bank te, qazaqstandyq bank te teń múmkindikpen ómir súrýi kerek. Elde jekeshelendirýdiń jańa tolqyny bastaldy. Bul prosess bizge qyraǵylyqty eselep kúsheıtýdiń kezi kelgenin sezdirip tur.
– Osyǵan deıin Úkimet nemese bankter tarapynan «júıe qurýshy bankter» degen uǵymǵa basymdyq berildi. Bul ústemdik bankterdiń bir-birine jutylyp ketýine jol ashty. Qazir bank sektorynda úlestiń kem degende 70-80 paıyzy iri qarjy ınstıtýttarynyń úlesinde. Eldegi iri bankter endigi jerde tábetin shektep, shaǵyn bankterdiń qosymsha tynys alýyna múmkindik berýi kerek. DSU talaby boıynsha, bankterdiń arasyndaǵy tartys shahmat oıynyna kóbirek uqsaıdy. Shahmat zańy boıynsha korolge tek tek ferz ǵana emes, peshki arqyly da mat qoıýǵa bolady. Osyǵan deıin shaǵyn bank retinde baǵalanyp kelgen «Kassa Nova banki» endi sheteldik oıynshynyń qolynda qandaı kúshke aınalatynyn biz ázirge bilmeımiz, – deıdi Ilııas Isaev.
Aldaǵy ýaqytta ózderin ferz sanaıtyn tańdaýly bankter usaq bankterdiń de jaǵdaıyna qaraılassa ǵana qaýipsizdik baqylaýda bolady. Sebebi kúni búginge deıin Úkimettiń yqylasyna ıe bolyp kelgen iri bankter DSU jaǵdaıyndaǵy básekelestikte atmosferany ózgerte almaıdy.
ALMATY