Qazaqtyń ulylyǵy men danalyǵyn búkil álemge pash etetin mádenıeti men salt-dástúri bolsa, sonyń eń bastysy ulttyq sport oıyndary ekeni daýsyz. Bizdiń ulttyq oıyndarymyzdyń myń jyldyq tarıhy bar. Alaman báıge, toq báıge, jorǵa jarys, qunan báıge, kókpar, qyz qýý, at ústindegi saıys (aýdaryspaq oıyny), teńge alý, jamby atý, qamshygerlik, saıasatkerlik, túıe jarys – jelmaıa, qazaqsha kúres, jekpe-jek, toǵyzqumalaq jáne taǵy basqa sport túrleri sonaý zamannan beri týǵan halqymyzben birge jasap keledi.
Qazaqtyń ulylyǵy men danalyǵyn búkil álemge pash etetin mádenıeti men salt-dástúri bolsa, sonyń eń bastysy ulttyq sport oıyndary ekeni daýsyz. Bizdiń ulttyq oıyndarymyzdyń myń jyldyq tarıhy bar. Alaman báıge, toq báıge, jorǵa jarys, qunan báıge, kókpar, qyz qýý, at ústindegi saıys (aýdaryspaq oıyny), teńge alý, jamby atý, qamshygerlik, saıasatkerlik, túıe jarys – jelmaıa, qazaqsha kúres, jekpe-jek, toǵyzqumalaq jáne taǵy basqa sport túrleri sonaý zamannan beri týǵan halqymyzben birge jasap keledi.
Ata-babalarymyz, ásirese, «Aýdaryspaq», «Teńge ilý», «Kókpar», «Báıge» sııaqty oıyndardy erekshe qurmettegen. Solardyń ishinde, árıne, kókpardyń orny bólek. «Kókpar» oıynynyń ataýy “kók bórte” (laq) sózinen shyqqan. Kókpar – Ortalyq Azııa halyqtary arasynda keń taraǵan oıyn túri. Bul – shetsiz-sheksiz sary dalada mal baǵyp, kóship-qonyp júrgen kóshpelilerdiń naǵyz halyqtyq dýmany. Osy rette etnograf ǵalym, marqum Aqseleý Seıdimbektiń: «Kókpar – bul qazaqtyń ulttyq oıyny, tól murasy, oıynnyń eń myqtysy. Buǵan júrekti jigitter ǵana qatysqan. Kókpar – ata-babalarymyzdyń asyl amanaty. Ol biz barda bizben birge máńgi jasasyp, birge damyp otyrady. Álem sportynda fýtbol, voleıbol, basketbol degender bar ǵoı. Sol sııaqty, kókpar dep at qoıyp, aıdar taqqan bizdiń babalarymyz», degen sózderi oıǵa oralady.
Jalpy, kókpar jappaı tartý, doda tartý degen eki túrge bólinedi. Jappaı tartýda jeke adamdardyń qol qaıratyn, taqym kúshin, batyldyǵyn, eptiligin tolyq kórsetýine múmkindigi bar. Oıynǵa qatysýshylardyń jasyna shekteý qoıylmaıdy, jappaı tartý dep atalýy da sondyqtan. Munda árkim laqty ózi ıemdenýge tyrysady.
Doda tartýda toptar saıysady.
2001 jyly kúzde Bishkek qalasynda halyqaralyq «Kókbóri» federasııasy qurylyp, onyń jańa erejesi bekitildi. Bul kókpardaǵy úlken jańalyq edi. Sonda eń alǵash «Qazandyq» erejesi engizildi. Sodan beri kókpar uzyndyǵy 200, eni 80 metrdi quraıtyn arnaıy alańda ótkiziletin boldy. «Qazandyq» arasyndaǵy uzyndyq 120 metr, ortalyqtan bastap «qazandyqqa» deıin 60, «qazandyqtan» bastap oıyn alańynyń syrtqy syzyǵyna deıin 40 metr. Aıyp alańy «qazandyqtan» bastap 20 metr, ortalyq jáne aıyp alańyndaǵy sheńberdiń dıametri 8 metr.
Menińshe, kókpar oıynynyń eki myńjyldyq tarıhyn tórt kezeńge bólý durys. Birinshi kezeń dáýirimizdiń VI – XVIII ǵasyrlary aralyǵyn qamtıdy. Túrik qaǵanaty, Deshti Qypshaq, Altyn Orda, Qazaq handyǵynyń damý tusy XIII ǵasyrǵa sozylǵan kóshpendiler sportynyń qalyptasý kezeńi. Ekinshi kezeńi – Reseı ımperııasynyń qaramaǵynda bodan bolǵan tusymyzdaǵy kókpardyń damýy. Tolyq XVIII-XIX ǵasyrlar men XX ǵasyrdyń basyna deıingi 217 jyl. Baıtal túgil bas qaıǵy bolǵan zaman. Úshinshi kezeń – Qazan tóńkerisi bolǵan 1917 jyldan Keńes Odaǵy taraǵan 1991 jylǵa deıingi aralyq. Bul eki kezeńde kókpardyń aty saqtalǵanmen, aıtarlyqtaı damydy dep aıta almaımyz. Eń sońǵy, tórtinshi kezeń – bul Qazaqstan táýelsizdik alǵan 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynan búgingi kúnge deıingi aralyq. Ulttyq oıynymyzdyń juldyzy janyp, aıy ońynan týa bastaǵan kezeńi.
Bul sózimniń dáleli retinde, eń alǵashqy jetistigimizdi aıtar edim. 1996 jyly alǵash ret Vengrııada uıymdastyrylǵan álem shabandozdarynyń birinshi festıvaline qatystyq. Mine, osy dodada 23 memlekettiń arasynda dara shyǵyp, bas júldeni qanjyǵamyzǵa baıladyq. Sodan beri qajymaı-talmaı kókpardy órkendetip kelemiz.
At sportyn nasıhattaý jáne damytý maqsatynda keń-baıtaq Qazaqstannyń barlyq óńirlerinde boldym. Altyn máıegimiz – júzdegen qazaq aýyldaryndaǵy atbegilermen, shabandozdarmen, kókparshylarmen kezdesip, ult sportyna baılanysty oı bólistik. Sonda baıqaǵanym, ejelgi ulttyq at oıyndarymyz búgin de ózderiniń mán-mazmunyn joıǵan joq, qaıta jańaryp, túrlenip keledi.
Ulttyq at sporty – bereke-birliktiń dánekeri, sheberliktiń, shymyrlyqtyń mektebi ekenin basa aıtqym keledi. Osyǵan oraı Ulttyq at sporty federasııasy aýqymdy sharalarǵa uıytqy bolyp keledi. Federasııa azamattary Abylaıhan, Abaı, Beket ata, Jambyl, Qarasaı, Qabanbaı, Bógenbaı, Kenesary, Mahambet, M.Áýezov, Baraq, Eset jáne basqa da dańqty tulǵalarymyzdyń mereıtoılary Túrkistannyń 1500, Tarazdyń 2000 jyldyq merekeleri sheńberinde dúbirli at jarystaryn uıymdastyrdy. Sonymen birge, federasııa músheleriniń tikeleı qatysýymen jyl saıyn Qazaqstan men Ortalyq Azııa atbegileriniń festıvali, Prezıdent kýbogyna arnalǵan dástúrli at jarysy, «Aq bıdaı» aýyl-selo sportshylarynyń spartakıadasy jáne elorda kúnine arnalǵan at jarystary turaqty ótkizilip turady. Tek sońǵy úsh-tórt jyldyń aralyǵynda federasııanyń uıymdastyrýymen elimizdiń aýyl-selolarynda, aýdandarynda ótkizilgen 417 at jarysyn, 123 kókpar tartystaryn qalyń qaýym súısine tamashalady.
Qazir elimizde 12 jylqy zaýyty, 19 asyl tuqymdy jylqy sharýashylyqtary jumys isteıdi. Respýblıka kóleminde tek sońǵy eki-úsh jylda bizdiń usynysymyzben at sportynyń segiz mektebi ashyldy. Árbir oblysqa atbasyn tireı júrip, 16 oblystyq, 118 aýdandyq, 1335 aýyldyq at sporty uıymdaryn qurýǵa muryndyq boldyq.
Qazir respýblıkalyq Ulttyq at sporty federasııasynyń quramynda bir mıllıonnan astam múshe bar. 2000 jyly bizdiń usynysymyzben «Kókbóri» assosıasııasy dúnıege keldi. Osy assosıasııanyń bas bolýymen О́skemen qalasynda 2001jyldyń 25-27 qyrkúıeginde Qazaqstan Respýblıkasy kókparshylarynyń tuńǵysh chempıonaty ótkizildi. Oǵan segiz oblystyń qurama komandalary qatysyp, kúsh synasty. Sodan beri kókpardan 14 ulttyq chempıonat ótkizildi. Qazir biz jastar jáne jasóspirimder arasyndaǵy jarystardy da júıeli ótkizip turamyz.
At sportynyń mamandary qazir kókpardy klýbtyq júıege aýystyrý baǵytynda ushan-teńiz jumys atqarýda. Klýbtyq júıege kóshý arqyly aýyl kókparyn joǵary deńgeıde alyp shyǵatynymyzǵa senimdimiz.
2001 jyly quryltaıshylarynyń biri Qazaqstan bolyp tabylatyn Halyqaralyq «Kókbóri» federasııasy qurylyp, oǵan álemniń Japonııa, Túrkııa, Qytaı, Reseı, Vengrııa sııaqty 17 eli múshelikke endi. Bul bizdiń kókparymyzdyń álemdik sıpatqa ıe bolýy degen sóz! Ár jyl ótken saıyn Halyqaralyq «Kókbóri» federasııasy óz qataryn tolyqtyra beredi. Bizdiń endigi maqsatymyz – kókpardan álem chempıonatyn ótkizý. Bolashaqta ony olımpıadalyq oıyndar baǵdarlamasyna engizý. Ol úshin, árıne, kókparǵa memlekettik qoldaý qajet. Tek kókparǵa ǵana emes, alaman báıgege, teńge alý oıyndaryna da Úkimet nazar aýdaryp, qamqorlyǵyna alsa nur ústine nur bolar edi.
Súıinishtisi sol, elimizde kókpar dese ishken asyn jerge qoıatyn azamattar az emes. Solardyń biri atbegiligine ataqty jazýshy Ǵabıt Músirepov tánti bolǵan Boshaı Kitapbaev. Taqymy tastaı kókparshy atanǵan Tarazdaǵy Nábı Momynov aǵamyzdy da biz árkez maqtanysh etemiz. Kezinde Nábı kókparǵa túskende keýdesine nan pisken kúshtilerdiń ózi taısaqtaı yǵysyp qala bergenine talaı jurt kýá bolǵan. Kókpar dese Nábı aǵa jerdiń túbi bolsa da, at sabyltyp baryp, dodanyń dýyn qyzdyryp, kók serkeni bir taqymǵa ilindirse, tiri pendege aldyrmaıdy eken. Birde «Kórshiles qyrǵyzdarda keremet kókpar uıymdastyrylady» degendi estip Nábeń úsh-tórt úzeńgilesterin ertip, qyrǵyz jerine at tuıaǵyn iliktirmeı me. Belgilengen ýaqytta kók serke ortaǵa tastalady. Sodan qyrǵyn doda bastalady. Úrkerdeı toptanǵan qazaq jigitteriniń qolyna kókpar tıgizbeýdi oılaǵan qyrǵyzdyń namysqoı jigitteri baryn salyp-aq baqsa kerek. Sonda serikteriniń sylbyr qımylyna kúıip ketken Nábeń atyna dyraý qamshyny kómip-kómip alyp, qalyń dodany jaryp kirgen deıdi. Álden ýaqytta qoıý shańnyń jel jaǵynan serkeni salaqtata tartyp, eki kózi ottaı janyp Nábeń sýyrylyp shyǵypty. Sońyndaǵy támam qyrǵyz kezek-kezek jarmasyp, silkileıdi. Jabyla qoldasyp ta tartqan kórinedi. Nábeńniń jalǵyz qolmen ǵana taqymǵa basqan kókparyn besin aýǵannan ymyrt úıirilgenshe qyrǵyz kókparshylarynyń eshbiri julyp ala almaı pushaıman bolyp, aqyrynda Nábeń sol qalpy atbasyn Áýlıeataǵa buryp, tartyp ketken eken. Erterekte onyń «Apyr-aı, dál ózimdeı kókpar tartar bir ul bul elden qashan shyǵar eken?» degen sózin jerlesteri jıi estipti. Qudaıǵa shúkir, qazir Áýlıeata óńiri kókpar tartýdan aldyna qara salmaı tur. Nábeń armandaǵan júrekti de bilekti uldary alda keledi.
Qazir bizdiń kókpardy damytýǵa qatysty usynystarymyz azdap bolsa da qoldaý tabýda. Sol bizdi qýantady. Mysaly, sońǵy eki jyldyń kóleminde «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory tarapynan ulttyq sportqa óte mol qarajat bólinýde. Sonyń nátıjesinde bıyl Astana qalasynda Azııa chempıonaty ótkizildi. Biz osydan 3-4 jyl buryn ulttyq sportty damytý týraly zań jobasyn jasap, Úkimetke, Parlamentke tapsyrǵan edik, alaıda, áli qozǵalys joq. Al «Ulttyq sporttyń tóreshileri» atty zań jobasy sport agenttiginde jatyr. El gazeti «Egemen Qazaqstannyń» betinde birneshe usynys bildirgendi jón kórip otyrmyn.
Birinshi, halqymyzdyń jartysyna jýyǵy aýylda turady. Aýylda «Fitness». «Spa» ortalyqtary, basseın, gımnastıka, aerobıka joq. Onda kókpar, qyz qýý, aýdaryspaq, báıge, kúres, jekpe-jekter bar. Másele, osy oıyndardy aýyl halqynyń qajettiligine jaratýda bolyp otyr. Ol úshin eldi mekenderde stadıondar, atshabarlar, kókpar, jekpe-jek, kúres alańdaryn salý qajet. Oǵan bizdiń Úkimetimiz kóńil bólýi qajet dep oılaımyn. Ulttyq sport agenttigin ashý kerek. Ulttyq sportqa barynsha mol qarajat bólinip, kómek kórsetilgeni durys bolar edi. Bizdiń barlyq ulttyq oıyndarymyz, onyń ishinde, kókpar tórt túliktiń tóresi – jylqy janýarymen baılanysty. Sondyqtan da, jylqyǵa degen kózqarasty túbegeıli ózgertý kerek. Qazaqstanda jylqy sharýashylyǵyn damytýǵa arnalǵan arnaýly baǵdarlama qabyldanǵany jón. Bul jerde, eń bastysy, Qazanatty túletý kerek. О́ıtkeni, qazanat – qazaqtyń qazynasy, halqymyzdyń qorǵany, aıbyny, zamanynda el qorǵaǵan batyrlarymyzdyń senimdi serigi, qolǵanaty bolǵan. Biz Qazanatty túletsek, búkil álemdi ózimizge qaratar edik.
Sádibek TÚGEL,
halyqaralyq «Kókbóri» federasııasynyń
vıse-prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń
eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy.
__________________________
Qanafııa Teljanov. «Kókpar».