Qalypty tirshilikte óz keıipkerlerine uqsaı bermeıtin, biraq kásibı túısigi men tájirıbesin taǵdyr-talaıy ártúrli beınelerdi somdaýǵa arnaǵan aktrısa Janna Qýanyshevanyń kıno álemine kelýiniń ózi ózgeshe. Ulttyq kıno elıtasynyń úlken mektebinen ótip, otyzdan astam fılmdegi jarqyn beıneler arqyly kórermenine tanyldy. Dara jolyn ulttyq kınomen baılanystyrǵan keıipkerimiz salanyń dáýirlegen kezinde de, toqyrap quldılaǵan tusynda da óz kásibine adaldyq tanyta otyryp, óner jolynda qanat jaıa bastaǵan jas tolqynǵa bilgenin úıretýmen keledi. Búginde «Qurmet», «Parasat» ordenderiniń ıegeri, «Qazaqfılm» kınostýdııasy sarapshylar keńesiniń, Kınematografıster odaǵynyń múshesi Janna Qýanyshevanyń esimi elimizdiń úzdik aktrısalarynyń qatarynda atalady. Osy oraıda kásibı akter bolýdyń qyr-syrymen bólisken áıgili ártispen áńgimemizdi oqyrmanǵa usynyp otyrmyz.
– Janna Shoraqyzy, sonaý jetpisinshi jyldardyń orta sheninde túsirilgen «Gaýhartas» fılmin qalyń kórermen áli kúnge saǵynyshpen eske alyp kóredi. Ulttyq kınomyzdyń naǵyz dáýirlegen tusynda jaryqqa shyqqan kınotýyndy sizdiń ómirlik joldamańyzǵa aınaldy. Fılm sol tusta odaq kóleminen shyǵyp, shetelderde joǵary baǵalandy. Qala tárbıesinde ósken boıjetkenniń aýyl qyzy Saltanat beınesimen betpe-bet kelgen sátinde qandaı áserde boldyńyz?
– Ulttyq kınomyzdyń altyn qoryna engen «Gaýhartas» fılmi rasynda da meniń kıno álemine bastaǵan joldamam ispetti. Osy kartınadan keıin kınoǵa úzdiksiz túse bastadym. 1975 jyly jaryqqa shyqqan «Gaýhartas» fılminiń Búkilodaqtyq tusaý keseri 1977 jyldyń maýsym aıynda Máskeý qalasynda ótkeni belgili. Rejısser Shárip Beısenbaevtyń «Gaýhartas» kartınasy ulttyq kınostýdııanyń «Qyz Jibek» fılminen keıingi iri jobalarynyń biri retinde kórermenniń kózaıymyna aınaldy, shartarapqa tanyldy. 1976 jyly osy kartınadaǵy rólim úshin Bishkekte ótken Búkilodaqtyq festıvalda «Úzdik áıel róli» syılyǵynyń ıegeri atanýym kútpegen oqıǵa boldy. Kıno degenniń ne ekenin jete túsine qoımaǵan qalalyq qyz úshin mundaı deńgeıdegi róldi alyp shyǵý, keıipkerdiń obrazymen úılesý kóp eńbekti qajet etkeni sózsiz. Ekstremaldy sport túrimen aınalysyp, tórt túlikti tek haıýanattar parkinen kórip júrgen men úshin beıtanys keıipkerdiń álemine enýdiń qandaı qıyn bolǵanyn ózińiz boljaı berińiz. Saltanat ekeýmiz eki bólekpiz. Ol kezde «Qazaqfılmge» qadam basý degenniń ózi qandaı edi?.. Alǵash fılmge túsken kezde kıno óneriniń qudireti, bul kásiptiń kıesi degendi múlde túsinbegen ekenmin. О́z isime degen jaýapkershiligim bolǵanymen de, ishki álemim kınoǵa daıyn emes edi. Degenmen de Bishkektegi Búkilodaqtyq festıvaldyń laýreaty bolýym kıno ónerindegi jaýapkershiligimdi shyńdaı tústi.
– «Ajaryń ashyq eken atqan tańdaı, nurly eken eki kóziń jaqqan shamdaı...» degen óleń joldary esińizde bolar. «Gaýhartas» rasymen de kınodaǵy baǵyńyzdy ashqan dúnıe boldy. Káýken Kenjetaev, Ámına О́mirzaqova, Ánýar Boranbaev, Nurmuhan Jantórın, Ánýar Moldabekov syndy qazaq kıno óneriniń maıtalmandary sizdi qanatynyń astyna ala júrip, kınonyń dańǵyl jolyna jetelep kelgendeı áser qaldyrady.
– Júregi jumsaq, júzi jaıdary, janary ashyq Saltanat túr-sıpaty jaǵynan uqsastyǵynan tańdaý maǵan túsken bolýy kerek. Kórermenniń kózaıymyna aınalǵan jarqyn obraz meni de birte-birte baýrap aldy. Rejısserdiń, qala berdi túsirý tobynyń qoldaýynyń arqasynda keıipkerimmen betpe-bet keldim. Ishki álemin tanýǵa tyrystym. Kásibı keńesteri óz aldyna Káýken aǵa – ákemdeı, Ámına apa anamnyń da, ájemniń de ornyn almastyrdy. О́mirlik tájirıbesi mol jan retinde óz-ózimdi qorǵaýǵa úıretti. Kıno alańy tek myqty minezdi talap etetindikten, bosbelbeýlikke jol berýge bolmaıtynyn eskertti. Ánýar aǵa qońyr minezimen baýrap aldy. Olar meniń kıno áleminiń qıyndyǵyn týra qabyldap, tosyrqamaı, óz obrazymdy alyp shyǵýyma kúsh-jigerlerin saldy. Qalaı úıretse, men de solaı qımyldadym. Ulttyq kınomyzdyń ańyzyna aınalǵan tulǵalar meni barynsha aıalap, joly kúrdeli asýda qoltyǵymnan demep, arqamnan qaǵyp tárbıe berdi. Osy kezeńde qazaqtyń kıno maıtalmandarynyń mektebi meniń ýnıversıtetime aınaldy. Adaldyq pen shynshyldyqtyń tamyryn tereń tanydym. Tózimdilikke úırendim. О́ndiriske birte-birte beıimdelip, boıymdaǵy bar ynta-jigerdi osy fılmge qosýǵa áreket ettim. Bul men ótken kásibı mekteptiń bıik shyńy ispetti.
– Degenmen, bul fılmge deıin de túsirilim alańynan az da bolsa tájirıbe jınadyńyz emes pe. Alǵash «Jańbyr» fılmine kásibı sportshy retinde keldińiz. Aktrısa bolýdyń alǵashqy qadamy da osy kezde bastaldy ǵoı.
– Meniń kınoǵa kelýim múlde kútpegen jaıt. Anam alǵashqyda shyǵys tiliniń mamany bolǵanymdy qalady. Al ózim tárbıeshi, muǵalim-jattyqtyrýshy bolsam dep edim. Mektep bitirgennen keıin Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýltetine oqýǵa tústim. Keıinnen kınoǵa oqýym kedergi bolmasyn degen maqsatta búginde Ál-Farabı atymen atalatyn Qazaq ulttyq ýnıversıtetine aýysýyma týra keldi. Oqýymdy sátti aıaqtap shyqtym. Mektep qabyrǵasynda júrgende ata-anamyz meni jáne eki baýyrym men sińlimdi ýaqytymyzdy tıimdi paıdalanýǵa, denemizdiń shynyǵyp ósýine barynsha mán berdi. Osylaısha men alty jasymnan konkımen syrǵanap úırendim. Sport mektebinde tálim alyp, sýǵa sekirýge mashyqtandym. Kınoǵa qadam basqan 1972 jyly mektebimizge bas keıipkerdi almastyratyn dýbler izdeý maqsatynda kıno túsirý toby kele qaldy. Jasym da, kásibı dárejem de ssenarıı talaptaryna saı kelgendikten, «Jańbyr» fılmine túsetin boldym. Ol kezde bizdiń synypta júzýdi biletin qazaq qyzy men ǵana bolatynmyn. Osylaısha meniń kınodaǵy debıýtim bastalyp ketti. Túsirý alańyna kelgende kıno óndirisiniń ishki áleminen aqparat alǵanym bolmasa, bul ortany jyly qabyldaı almadym. Bir apta boıy jasandy jańbyr astynda ári-beri júgirip, sýǵa júzip, jattyǵýyma qaıta oraldym.
– О́mirińizdi basqa arnaǵa burǵan ári kınony kásibińiz retinde tanı bastaǵan kezińiz 1975 jyly Bolat Mansurovtyń «Mahabbat týraly ósıet» fılmine túsý sátimen tyǵyz baılanysty boldy. Bul kezde ómirlik jaryńyz, mahabbatyńyzdy kezdestirdińiz. Qazaq kınosynda jasyndaı jarq etip sóngen Jambyl Qudaıbergenovpen taǵdyr qostyńyz. Kınoda tabysqan jarasymdy jup jaıynda búginde saǵynyshpen aıtylatyn estelikter kóp.
– «Jańbyr» fılmine túskennen keıin arada úsh jyldaı úzilis boldy. Kınostýdııada sýretim saqtalyp qalsa kerek, birde anama telefon shalyp, meni kıno synaǵyna shaqyrtty. Alǵashqy kúni rejıssermen áńgimelestim, óleń oqydym. Al kelesi kúni kelgende áskerı ushqyshtyń kıimin kıgen eresekteý akterdi baıqadym, biraq asa mán bermegen ekenmin. О́zime berilgen mátindi jatqa aıtyp berip, rejısserdiń maquldaýynan óttim. Sonymen meniń úlken kınodaǵy qadamym bastalyp ketti. Al túsirý alańyndaǵy áriptesim, áskerı ushqysh kıimindegi Jambyl Qudaıbergenov bolyp shyqty. Ol kezde Jambyl Máskeýden VGIK-ti bitirip kelgen ári birqatar fılmge túsip úlgergen kásibı akter. Osy sát ekeýmizdiń de ómirimizge kúrt ózgeris ákeldi. «Mahabbat týraly ósıet» fılmi mahabbat álemine baýrap áketkendeı boldy. Túsirilim aıaqtalǵannan keıin men «Gaýhartas» fılmine bekitilip, Qapal-Arasanǵa shyǵarmashylyq toppen birge eki aıǵa issaparǵa kettim. Biraq araqashyqtyq bizdi jaqyndastyrýǵa asyqtyrdy. Saǵynyshqa toly osy kezde Jambyldyń maǵan degen sezimi de ózgeshe boldy. Ǵashyqtar bir-birine gúl syılap, sezimderin bildirip jatatyn bolsa, Jambyl sálemdeme retinde kókónis toly sómke berip jiberetin. Osylaısha men ózime meıirimin tókken azamatqa on segiz jasymda turmysqa shyqtym. Biz baqytty otbasy boldyq. Jambyldyń enshisinde bul kezde jıyrmadan astam kartına bar. Kóbine minezdi obrazdardy somdaıtyn onyń aldaǵy maqsaty tarıhı rólderdi oınaý bolatyn. Qyrǵyz rejısseri Tolomýsh Okeevten Shyńǵyshannyń róline shaqyrtý alǵan kezi. Sol kezeńde baryn salyp, tyńǵylyqty daıyndalǵany óz kásibine degen jaýapkershiligi dep bilemin. Biraq taǵdyrdyń jazýy basqasha boldy... Jambyl meniń ár fılmime, rólime qatysty oılaryn aıtyp otyrdy. Kınoda tulǵa bolyp qalyptasý úshin myqty mektep qana emes, janyńda seni túsinetin, qoldaıtyn jannyń bolýy mańyzdy. Akterlik kásiptiń kermek dámin tata júrip, Jambyldyń janynda júregimniń túbine uıalaǵan qýanyshqa toly jyldardy basymnan ótkerdim. Bálkim, ómirden erte ótip keterin sezgen bolar, meni barynsha qamqorlyǵyna bóleýge tyrysty.
– Janyńyzdyń jalaýy bolǵan jandy saǵynyshpen eske ala otyryp, ómirlik kezeńderde ókingen kezderińiz boldy ma? Al jaqyn jandaryńyz akterlikti tańdap jatsa, qalaı qabyldar edińiz?
– О́mirge degen ókpem de, ókinishim de joq. Janymda Jambylymnyń jalǵasy ulym Erjan bar, eki nemerem ósip keledi. Erjanym – sýretshi, óz isiniń kásipqoıy. Nemerelerim bolashaqta akter bolam dep jatsa, úzildi-kesildi qarsy bolamyn. О́ıtkeni olardyń júgi aýyr salaǵa ómirlerin sarp etkenin qalamaımyn. Aman-esen azamat bolyp óskenin kórgim keledi.
– Akterlik jolyńyzda sheteldik kıno kompanııalarmen birlesken birqatar jobada jumys istedińiz. Kınonyń tili ortaq degenimizben, ony qabyldaıtyn ortanyń, keıipker men akterdiń ishki dúnıetanymynyń úılesim tabýyndaǵy ózgeshelikterdiń bolýy zańdylyq. Otandyq akterlerdiń sheteldik áriptesterinen ozyq túsip, kem qalatyn tustary bar ma?
– 1988 jyly Japonııa men KSRO kınostýdııasynyń birlesken «Qadam» fılminde, al 1994 jyly О́zbekstan men Reseı túsirgen «Únsizdik kodeksi-2», 2010 jyly túrik áriptestermen birlese túsirgen «Astana – mahabbatym meniń» serıalyna tústim. Kıno akterler úshin tili de, túsinigi de ortaq ózgeshe, jeke bir álem. «Gaýhartastan» keıin túsken kınolardyń qatarynda ataqty Nurmuhan Jantórınmen «Toǵyzynshy uldan saqtan», «Syńǵyryq aptap merzimi», «Uzaq qus joly» fılmderine tústim. Nurmuhan aǵadaı qazaq kıno óneriniń sańlaǵymen bir óndiris alańynda eńbek etý shyǵarmashylyǵymdy taǵy da bir satyǵa kóterip tastady. Jantórındeı tulǵadan alǵan tálimim shyǵarmashylyq ómirime azyq bolyp keledi. Al kezinde Ánýar Moldabekovtiń salmaqty da, baısaldy minezinen tektilikti tanydym. Búginde máskeýlik áriptestermen shyǵarmashylyq barysynda ózim ótken kásibı mekteptiń ádisterin kıno óndirisinde paıdalanyp júrgenin baıqaımyn. Osy oraıda jastyq shaǵymda kóp nársege mán bermegendigime, sondaı-aq qazaq kınosynyń kásibı mektebinen dáris alǵan qazaq akterleriniń sheberhanasy myqty bolǵandyǵyna kóz jetkize túsemin. Al shetel akterleriniń bizden asyp ketken jeri joq. «Astana – mahabbatym meniń» serıalynan keıin túrik áriptesterimizdiń qazaq akterlerinen kóp nárse úırendik deýiniń ózi bizdiń kınonyń dárejesin kórsetedi. Shetel akterleriniń basty ereksheligi – belgili bir júıemen jumys isteıtindiginde. Qımyl men qozǵalysqa mán beredi. Kásibı erkindik basym. Olardan óz-ózińdi baǵalaý, táýelsiz bolýdy úırenýge bolady. Al ulttyq kınonyń basty ereksheligi onyń ón boıynda ár keıipkerdiń, ár akterdiń kásibı ǵana emes, ómir sýreti jatady. Stanıslavskıı mektebinen ótken bizdiń kınonyń utymdy tusy osy.
– Daǵdarysty kezeńmen baılanysty 90-jyldary «Toǵysqan taǵdyrlar», «Sarancha» serıaldaryna tústińiz. Búginde birqatar tájirıbeli akterlerdiń kásibı deńgeıime nuqsan keledi degen sebeppen serıaldarǵa túsýden bas tartyp jatatyndyǵyn estip qalamyz. Serıaldarǵa jıi túsken aktrısa retinde mundaı pikirge kózqarasyńyz qalaı?
– Ýaqyt akterden úzdiksiz tájirıbeni, izdenisti talap etedi. О́z áriptesterińniń, sheteldik akterlerdiń kásibı qadamyna zer salyp otyrý da mańyzdy. Osy oraıda Fransııa, Amerıka, Eýropa, t.b. elderdiń serıaldaryn jıi qarap otyramyn. Tanymal, álemdik deńgeıdegi rejısserler, ssenarıster men akterler serıaldar alańynda jumys istep jatqanyn kóremin. Búginde kórermenderdiń serıaldarǵa qyzyǵýshylyǵyn baıqaýǵa bolady. Akter shyǵarmashylyǵyn serıaldar arqyly da shyńdaı alady. О́z basym bes jylǵa jýyq bes júzdeı serııasy kórermenge jol tartyp, kópshiliktiń júreginen oryn alǵan «Toǵysqan taǵdyrlar» serıalynan kóp tájirıbe jınadym. Osy jyldarda kıno sheberhanasynyń ókilderimen bite qaınasa júrip, bir otbasynyń múshelerindeı bolyp kettik. Qýanyshymyzdy da, shattyǵymyzdy da birge ótkerdik. Jınaǵan tájirıbem uzaq jyldarǵa arqaý bolady dep nyq aıta alamyn. Bul alańǵa qazaq, orys, koreı teatrlarynan tanymal akterler jınaldy. Búginde olardyń kópshiligi Reseıdiń, shetelderdiń kınolaryna túsip júr. «Toǵysqan taǵdyrda» kásibı ıntellektýaldy elıtanyń ókili Saǵı Áshimovpen birge jumys isteýdiń sáti tústi. Saǵı qarapaıym, jaıdary jan bolatyn. Onyń bolmys-bitimi de ózgeshe edi. Jarqyraǵan juldyzynyń erte sónip qalǵanyna ókingennen basqa amalymyz joq. Boıyndaǵy baryn ulttyq kınomyzǵa bere almaı ketken jarqyn tulǵa jaıynda bir-eki sóılemmen aıtyp jetkizý árıne, jetkiliksiz. Bir otbasyndaı bolyp ketken akterlerdiń serıaldardaǵy taǵdyr-talaıy búginde úlken kınomyzdyń bir bólshegine aınalǵany anyq.
– Siz elý jylǵa jýyq «Qazaqfılm» qabyrǵasynda eńbek etip kelesiz. Birqatar jyl «Kınoakter» shyǵarmashylyq birlestigin basqardyńyz. Kınodaǵy rólderińizben qatar kıno óndirisine akterler tańdaý, olardyń kásibı shyńdalý úrdisine úzdiksiz atsalysyp kelesiz. Kıno áleminiń jas ókilderine ózińiz ótken mekteptiń paıdasy tıgen bolar...
– «Qazaqfılmde» sonaý 70-jyldardyń aıaǵynan bergi aralyqta elý jylǵa jýyq eńbek etippin. Akterlik bólimge jetekshilik etken jyldarda kıno óndirisine akterler tańdaý, olarmen kásibı jumys isteý jaǵyna kóp kóńil bólindi. Osy jyldarda kınoda endi qalyptasyp kele jatqan talantty jas tolqynnyń ómirge, ýaqyt údesine beıimdiligi, jyldamdyǵy, oıynyń ozyqtyǵymen erekshelenetindigin ańǵardym. Jas akterlermen jumys barysynda qazaq kınosynyń qara shańyraǵynda keshegi ózim ótken úlken mekteptiń úlgisin kórsetip, kásibı bilimimdi barynsha berýge tyrysyp kelemin.
– Zamanaýı kórermenniń suranysy qandaı? Búgingi kúnniń fılmderinen ne kóresiz, neni kórgińiz keledi?
– Kezindegi keńestik, otandyq kıno óndirisiniń shoqtyǵy bıik der edim. О́mirdiń úlken mektebinen ótken kásipqoılar qurǵan qazaq kıno óndirisi kezinde qanshama jaýhar týyndylardy ómirge ákeldi. Ár fılmniń kórkemdik jaǵyna qatty kóńil bólinetin. Oǵan dálel retinde búginde álemdik deńgeıge kóterilgen fılmderimizdi ataı alamyz. Ol kezeńde kınolar jyldap túsirilgen bolsa, qazirgi fılmderge bar-joǵy bir-bir jarym aı ýaqyt ketedi. Búginde jeńil sıýjetke negizdelgen jobalar men komedııalar kóbeıip ketti. Mazmundy, qoǵam údesinen shyǵatyn jobalarǵa esh qarsylyǵym joq. Degenmen de búgingi kórermenge komedııa emes, ómirlik mańyzy bar áleýmettik fılmder kerek. Kıno tarıhty, bútin bir eldiń ótkeni men búginin taspaǵa túsiretin óndiris deıtin bolsa, qysqa merzimde jaryqqa shyqqan fılmder qunyn joǵaltyp, óz bıigine jete almaıtynyna kóz jetkizip kelemiz. Árıne óz kásibine berilgen, bilimdi jastar ósip keledi, biraq olardyń naǵyz kınoda jumys isteýge ýaqyty joq. Bálkim, ýaqyttyń talaby da osylaı shyǵar. Karantınge baılanysty qazirgi kezde kınoteatrlar jumys istemeıdi. Búgingi kórermenniń kózdegeni – ǵalamtor. Kınematografııa kontentiniń de televıdenıe formatyna kóshý úrdisine tańdana almaımyz. Degenmen ulttyq fılm óndirisin damytýǵa bar ǵumyryn arnaǵan tulǵalarymyzdyń eńbegi esh ketpeıtinine ári olar salǵan qazaq kınosynyń sara joly jarqyn ekendigine sengim keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»